JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
280
280
ISHLAB CHIQARISH JARAYONIDA MEHNAT SHAROYITLARINI
ERGONOMIK TALABLAR ASOSIDA SHAKLLANTIRISH
Latibov Shoxruxbek Maxamatyusup o‘g‘li
Andijon davlat dexnika instituti
Mashinasozlik texnologiyasi fakulteti
“Mehnat muhofazasi” kafedrasi t.f.f.d. (PhD)
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini
ergonomik talablar asosida shakllantirishning xodimlar salomatligi va ish
unumdorligiga
ta’sirini
o‘rganishga
qaratildi.
Tadqiqot
O‘zbekistonning
mashinasozlik va to‘qimachilik sohasidagi ikkita korxonada o‘tkazildi. Ma’lumotlarni
yig‘ish uchun so‘rovnomalar (150 ishtirokchi), Rapid Entire Body Assessment
(REBA) tahlili va yarim tuzilgan suhbatlar (20 ishtirokchi) qo‘llanildi. So‘rovnoma
natijalari xodimlarning 68% ish joyidagi jihozlarning ergonomik talablarga mos
emasligini, 55% esa bel va bo‘yin og‘rig‘i kabi shikoyatlarni bildirdi. REBA tahlili
mashinasozlik liniyasida yuqori ergonomik xavf darajasini (M=8.2, SD=1.3) aniqladi.
Suhbatlar yorug‘lik va jihozlarning mos kelmasligi kabi muammolarni ko‘rsatdi.
Natijalar ergonomik yaxshilanishlar xodimlarning farovonligi va korxonalar
samaradorligini oshirishini tasdiqladi. Tadqiqotning cheklovlari sifatida cheklangan
namuna hajmi va faqat ikkita korxonani qamrab olishi ta’kidlandi. Kelajakda kengroq
sohalarni qamrab oluvchi tadqiqotlar va ergonomik treninglar joriy etish tavsiya etiladi.
Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish korxonalarida ergonomik yechimlarni qo‘llash
bo‘yicha amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar
: ergonomika, mehnat sharoitlari, ishlab chiqarish jarayoni,
xodimlar salomatligi, ish unumdorligi, REBA tahlili, ish joyi dizayni, kasbiy
xavfsizlik.
Kirish.
Ishlab chiqarish jarayonlari zamonaviy iqtisodiyotning asosiy
tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning samaradorligi va barqarorligi xodimlarning mehnat
sharoitlariga bevosita bog‘liq. Mehnat sharoitlari nafaqat ishlab chiqarish
unumdorligiga, balki xodimlarning salomatligi, xavfsizligi va ishga qoniqish
darajasiga ham ta’sir qiladi. So‘nggi yillarda ergonomika ilmi mehnat sharoitlarini
optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ergonomik talablar asosida
shakllantirilgan ish joylari xodimlarning jismoniy va ruhiy salomatligini saqlash,
ishlab chiqarishdagi xavf-xatarlarni kamaytirish va umumiy samaradorlikni oshirishga
xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotda ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini
ergonomik talablar asosida shakllantirishning samarali usullari o‘rganiladi[1].
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
281
281
Oldingi tadqiqotlar ergonomikaning ishlab chiqarish jarayonlaridagi rolini keng
yoritgan. Masalan, Sanders va McCormick (1993) ergonomik dizaynning
xodimlarning ish unumdorligiga ijobiy ta’sirini ta’kidlagan. Xalqaro mehnat
tashkilotining (ILO) ma’lumotlariga ko‘ra, noto‘g‘ri tashkil etilgan ish joylari tufayli
xodimlar orasida kasbiy kasalliklar va jarohatlar soni oshmoqda, bu esa iqtisodiy
yo‘qotishlarga olib keladi. O‘zbekistonda ham ishlab chiqarish sohasida ergonomik
talablarga rioya qilish masalasi dolzarb bo‘lib, ayniqsa, sanoat korxonalarida mehnat
sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha amaliy choralar ko‘rish zarurati sezilmoqda. Biroq,
mahalliy tadqiqotlar bu sohada yetarlicha chuqur o‘rganilmagan va ko‘pincha umumiy
xavfsizlik choralariga e’tibor qaratilgan[2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini
ergonomik talablar asosida shakllantirishning samarali usullarini aniqlash va ularning
xodimlar salomatligi va ishlab chiqarish unumdorligiga ta’sirini baholashdan iborat.
Tadqiqotda quyidagi savollarga javob izlanadi: Ergonomik talablar asosida ish
joylarini loyihalash qanday amalga oshirilishi mumkin? Bunday yondashuv
xodimlarning ish samaradorligi va salomatligiga qanday ta’sir qiladi? Tadqiqot
natijalari ishlab chiqarish korxonalarida ergonomik yechimlarni joriy etish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv nafaqat
xodimlarning farovonligini oshiradi, balki korxonalar uchun iqtisodiy foyda keltirishi
mumkin[3].
Metodlar.
Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini
ergonomik talablar asosida shakllantirishning samaradorligini baholash maqsadida
aralash metodologiyadan foydalangan holda o‘tkazildi. Tadqiqot sifatli va miqdoriy
usullarni birlashtirib, sanoat korxonalarida amaliy yondashuvlarni sinovdan
o‘tkazdi[4-5]. Tadqiqot O‘zbekistonning ikkita yirik ishlab chiqarish korxonasida,
jumladan, mashinasozlik va to‘qimachilik sohasidagi ish joylarida amalga oshirildi[6].
Ma’lumotlar yig‘ish
. Tadqiqotda ma’lumotlarni yig‘ish uchun uchta asosiy
usul qo‘llanildi: (1) so‘rovnomalar, (2) ish joylarining ergonomik tahlili va (3)
xodimlar bilan suhbatlar. So‘rovnoma 150 nafar xodimdan iborat guruhga tarqatildi,
unda mehnat sharoitlari, jismoniy va ruhiy salomatlik, ish joyidagi qulaylik darajasi
haqida savollar keltirildi. So‘rovnoma Likert shkalasi asosida tuzilgan bo‘lib,
ishtirokchilarning javoblari 1 dan 5 gacha baholandi. Ish joylarining ergonomik tahlili
uchun Rapid Entire Body Assessment (REBA) usuli qo‘llanildi, bu usul xodimlarning
ish vaqtida tana holati va harakatlarini baholashga imkon berdi. Bundan tashqari, 20
nafar xodim bilan yarim tuzilgan suhbatlar o‘tkazildi, unda ularning ish sharoitlari
haqidagi shaxsiy tajribalari o‘rganildi.
Ma’lumotlarni tahlil qilish
. Yig‘ilgan ma’lumotlar SPSS 26 dasturida statistik
tahlil qilindi. So‘rovnoma natijalari deskriptiv statistika (o‘rtacha, standart og‘ish) va
t-test yordamida tahlil qilindi. REBA tahlili natijalari ergonomik xavf darajasini
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
282
282
aniqlash uchun ishlatildi. Suhbatlar esa sifatli tahlil usuli sifatida kodlash va tematik
tahlil orqali qayta ishlandi.
Tadqiqot dizayni
. Tadqiqot eksperimental bo‘lmagan, kuzatuv dizayniga
asoslangan bo‘lib, mavjud ish sharoitlarini tahlil qilish va ergonomik yaxshilanishlar
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga qaratildi. Tadqiqot jarayonida axloqiy me’yorlarga
rioya qilindi, ishtirokchilarning roziligi olindi va ma’lumotlar maxfiyligi
ta’minlandi[7].
Natijalar.
Tadqiqotda ishlab chiqarish korxonalaridagi mehnat sharoitlarining
ergonomik holati va ularning xodimlarning salomatligi va ish unumdorligiga ta’siri
o‘rganildi. Ma’lumotlarni yig‘ish uchun so‘rovnomalar, Rapid Entire Body
Assessment (REBA) tahlili va suhbatlar qo‘llanildi. Quyida asosiy topilmalar taqdim
etiladi.
So‘rovnoma natijalari
. So‘rovnomada 150 nafar xodim ishtirok etdi, ulardan
60% erkaklar va 40% ayollar edi. So‘rovnoma natijalari ish joyidagi ergonomik
sharoitlarning qoniqarli emasligini ko‘rsatdi. Xodimlarning 68% (M=2.7, SD=0.9) ish
joyidagi jihozlar va mebellarning ergonomik talablarga mos emasligini ta’kidladilar.
Ish joyidagi qulaylik darajasini baholashda o‘rtacha ko‘rsatkich 2.4 (SD=1.1) ni tashkil
etdi (5 ballik shkala bo‘yicha). Bundan tashqari, xodimlarning 55% bel og‘rig‘i va
bo‘yin sohasidagi noqulaylik kabi jismoniy shikoyatlarni bildirdilar. T-test natijalari
guruhlar o‘rtasida statistik jihatdan sezilarli farqni ko‘rsatdi (t(148)=3.12, p<0.01), bu
esa ergonomik sharoitlarning ish samaradorligiga ta’sirini tasdiqlaydi.
REBA tahlili
. REBA usuli yordamida 50 ta ish joyi tahlil qilindi. Natijalar
quyidagi jadvalda keltirilgan:
Ish joylarining ergonomik xavf darajasi (REBA tahlili)
Jadval 1:
Ish joyi turi
REBA balli
Xavf darajasi
Foiz (%)
Mashinasozlik liniyasi 8.2 (SD=1.3)
Yuqori
60%
To‘qimachilik liniyasi 6.5 (SD=1.0)
O‘rta
30%
Boshqaruv stollari
4.1 (SD=0.8)
Past
10%
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, mashinasozlik liniyasidagi ish joylarida ergonomik xavf
darajasi yuqori bo‘lib, bu xodimlarning noto‘g‘ri tana holati va takroriy harakatlar bilan
bog‘liq.
Suhbat natijalari
. 20 nafar xodim bilan o‘tkazilgan suhbatlarda ergonomik
muammolar, xususan, noto‘g‘ri sozlangan stullar, yorug‘likning yetarli emasligi va
jihozlarning mos kelmasligi kabi omillar ta’kidlandi. Xodimlarning 70% ergonomik
yaxshilanishlar ish samaradorligini oshirishi mumkinligini bildirdi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
283
283
Ushbu natijalar ergonomik talablarga rioya qilmaslik xodimlarning salomatligi
va ish unumdorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.
Muhokama
Tadqiqot natijalari ishlab chiqarish jarayonida ergonomik talablarga rioya
qilmaslik xodimlarning salomatligi va ish unumdorligiga sezilarli salbiy ta’sir
ko‘rsatishini tasdiqladi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, xodimlarning 68% ish joyidagi
jihozlar va mebellarning ergonomik talablarga mos emasligini ta’kidlagan, bu esa bel
og‘rig‘i va bo‘yin noqulayligi kabi jismoniy shikoyatlarga olib keldi. REBA tahlili,
xususan, mashinasozlik liniyasidagi ish joylarida yuqori ergonomik xavf darajasini
aniqladi (M=8.2, SD=1.3), bu Sanders va McCormick (1993) tomonidan ta’kidlangan
noto‘g‘ri tana holati bilan bog‘liq xavf-xatarlarga mos keladi. Suhbatlar natijalari
yorug‘lik va jihozlarning mos kelmasligi kabi omillarni ham ko‘rsatdi, bu esa Xalqaro
mehnat tashkilotining (ILO) hisobotlarida keltirilgan global tendentsiyalarni
tasdiqlaydi.
Ushbu
topilmalar
ergonomik
yaxshilanishlarning
nafaqat
xodimlar
salomatligini, balki korxonalar uchun iqtisodiy samaradorlikni oshirishini ko‘rsatadi.
Masalan, ergonomik dizayn xodimlarning ishga qoniqishini oshirib, kasbiy kasalliklar
tufayli yo‘qotishlarni kamaytirishi mumkin. Biroq, tadqiqotning cheklovlari sifatida
faqat ikkita korxonada o‘tkazilganligi va namuna hajmining cheklanganligini aytish
mumkin. Kelajakda kengroq sohalarni qamrab oluvchi va uzoq muddatli ta’sirni
o‘rganuvchi tadqiqotlar zarur. Shuningdek, ergonomik treninglar va jihozlarni
modernizatsiya qilish bo‘yicha amaliy choralar joriy etish tavsiya etiladi.
Xulosa
Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini ergonomik
talablar asosida shakllantirishning ahamiyatini va uning xodimlar salomatligi hamda
ish unumdorligiga ta’sirini o‘rganishga qaratildi. So‘rovnoma natijalari xodimlarning
68% ish joyidagi jihozlar va mebellarning ergonomik talablarga mos emasligini
ko‘rsatdi, bu esa jismoniy shikoyatlarga, xususan, bel va bo‘yin og‘rig‘iga olib keldi.
REBA tahlili mashinasozlik liniyasida yuqori ergonomik xavf darajasini (M=8.2,
SD=1.3) aniqladi, bu noto‘g‘ri tana holati va takroriy harakatlar bilan bog‘liq.
Suhbatlar yorug‘lik va jihozlarning mos kelmasligi kabi muammolarni ta’kidladi, bu
xodimlarning ishga qoniqishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.
Tadqiqot ergonomik yaxshilanishlarning nafaqat xodimlarning farovonligini,
balki korxonalar uchun iqtisodiy samaradorlikni oshirishini isbotladi. Ergonomik
dizayn va treninglar orqali kasbiy kasalliklar va jarohatlar sonini kamaytirish mumkin.
Tadqiqotning cheklovlari sifatida cheklangan namuna hajmi va faqat ikkita korxonani
qamrab olishi ko‘rsatildi. Kelajakda kengroq sohalarni qamrab oluvchi va uzoq
muddatli ta’sirlarni o‘rganuvchi tadqiqotlar zarur. Ushbu tadqiqot natijalari ishlab
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
284
284
chiqarish korxonalarida ergonomik yechimlarni joriy etish bo‘yicha amaliy yo‘l-yo‘riq
sifatida xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sanders, M. S., & McCormick, E. J. (1993).
Human factors in engineering
and design
(7th ed.). McGraw-Hill.
2.
International Labour Organization. (2020).
Workplace safety and health in the
context of ergonomic design
. ILO Publications.
3.
Hignett, S., & McAtamney, L. (2000). Rapid Entire Body Assessment
(REBA).
Applied Ergonomics, 31
(2), 201-205..
4.
Karwowski, W. (Ed.). (2012).
Handbook of human factors and ergonomics
(4th ed.). Wiley.
5.
Hignett, S., & McAtamney, L. (2000). Rapid Entire Body Assessment
(REBA).
Applied Ergonomics, 31
(2), 201-205.
6.
Dul, J., & Weerdmeester, B. (2008).
Ergonomics for beginners: A quick
reference guide
(3rd ed.). CRC Press.
7.
Karwowski, W. (Ed.). (2012).
Handbook of human factors and ergonomics
(4th ed.). Wiley.
