JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
159
159
AGRONOMIYADA EKONOMETRIK METODLAR:
KORRELYATSION TAHLIL
Urdushev Xamrakul -
Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent
ORCID:0000-0003-4984-0214 Email:x.urdushev@gmail.com
Murodullaeva Bahora
- talaba
Ahadova Hulkar
- talaba
Email:hulkarahadova003@gmail.com
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik
va biotexnologiyalar universiteti
Annotatsiya.
Ma’lumki, korrelyatsion tahlil — bu ikki hodisa o‘rtasidagi
aloqaning kuchini va yo‘nalishini aniqlash imkoniyatini beradigan tadqiqot usuli.
Uning negizi — korrelyatsiya koeffitsentini hisoblab chiqishdan iborat. Maqolada
qishloq xo‘jaligi sektorining uzumchilik tarmog‘ini samaradorligini oshirishda
korrelyatsion tahlilning afzalliklari ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, unda tokzorlar
hosildorligini – tokzorlarni o‘g‘itlash miqdoriga aloqasi (bog‘liqligi) – Pirson
koeffitsienti yordamida o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
qishloq xo‘jaligi, sektor, tarmoq, tokzor, korrelyatsiya, boshlang‘ich
ma’lumotlar, model, hosildorlik, mineral o‘g‘it, organik o‘g‘it.
ECONOMETRIC METHODS IN AGRONOMY: CORRELATION ANALYSIS
Khamrakul Urdushev, Candidate of Economic Sciences,
Associate Professor Murodullaeva Bahora, Student
Ahadova Hulkar, Student
University of Samarkand State Veterinary Medicine, Animal
Husbandry and Biotechnology
Abstract.
It is known that correlation analysis is a research method that allows
determining the degree and direction of the relationship between two phenomena. Its
basis is calculating the correlation coefficient. The article presents the advantages of
using correlation analysis to increase the effectiveness of vineyards in agriculture. In
particular, the article studies the dependence of vineyard yield on the amount of applied
fertilizers using Pearson's coefficient.
Keywords:
agriculture, sector, industry, vineyard, correlation, initial data, model,
yield, mineral fertilizers, organic fertilizers.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
160
160
ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЕ МЕТОДЫ В АГРОНОМИИ:
ОРРЕЛЯЦИОННЫЙ АНАЛИЗ
Хамракул Урдушев, кандидат экономических наук, доцент
Муродуллаева Бахора, студент
Ахадова Хулькар, студент
Самаркандский государственный университет ветеринарной
медицины, животноводства и биотехнологий
Аннотация.
Известно, что
к
орреляционный анализ — это метод
исследования, позволяющий определить степень и направление связи между
двумя явлениями
.
Его основа — вычисление коэффициента корреляции. В статье
приведены преимущества использования корреляционного анализа для
повышения эффективности виноградников в сельском хозяйстве. В частности, в
статье изучалась зависимость урожайности виноградников от количества
вносимых удобрений с использованием коэффициента Пирсона.
Ключевые слова:
сельское хозяйство, сектор, отрасль, виноградник,
корреляция, исходные данные, модель, урожайность, минеральные удобрения,
органические удобрения
Kirish.
Qishloq xo‘jaligida korrelyatsion tahlil usullarini qo‘llash juda muhim va
keng tarqalgan bo‘lib, u turli omillar orasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni aniqlash va
miqdoriy jihatdan baholash imkonini beradi. Bu usullar orqali turli hodisalar orasidagi
bog‘liqliklarni aniqlash va ularning o‘zaro ta’siri doirasida tushunchaga ega bo‘lish
mumkin. Masalan, Pirson korrelyatsiyasi (Pearson correlation) – amaliyotda
qo‘llanadigan eng murakkab va keng tarqalgan usul bo‘lib, ikkita sonli belgilar
orasidagi chiziqli bog‘liqlikni aniqlaydi. Qishloq xo‘jaligi murakkab tizim bo‘lib, unda
ko‘plab omillar – tuproq, iqlim, o‘g‘itlar, sug‘orish, zararkunandalar, kasalliklar va
boshqalar – ekinlarning hosildorligi va sifatiga ta’sir qiladi. Korrelyatsion tahlil bu
omillarning o‘zaro bog‘liqligini taniqlashga yordam beradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqola qaralayotgan muammoni tahlil qilish,
xulosa va tavsiyalar ishlab chiqishda induksiya va deduksiya, statistik va qiyosiy tahlil
kabi usullarini qamrab oladi.
Tadqiqot natijalari va muhokamalar
Korrelyatsion tahlil – bu bir ko‘rsatkichning boshqa ko‘rsatkichga bog‘liqlik
darajasini aniqlash uchun ishlatiladigan ommalashgan statistik tadqiqot usuli.
Korrelyatsiya tahlilining maqsadi turli omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik mavjudligini
aniqlashdir. Ya’ni, bir ko‘rsatkichning kamayishi yoki o‘sishi boshqasining
o‘zgarishiga ta’sir qilishi yoki ta’sir yetmasligi aniqlanadi. Qaralayotgan omillar
orasida bog‘liqlik o‘rnatilganligini aniqlash uchun, korrelyassiya koeffitsienti
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
161
161
aniqlanadi. Korrelyatsiya koeffitsientini aniqlash statistik tadqiqotning yagona usuli
hisoblanadi. Korrelyatsiya koeffitsienti qiymatlari -1 dan +1 gacha bo‘lgan oraliqda
bo‘ladi.
Pirsonning chiziqli korrelyatsiya koeffitsienti ikki o‘zgaruvchi o‘rtasidagi
bog‘liqlik kuchi (zinchligi)ni baholash uchun qo‘llaniladi, agar quyidagi holatlar
mavjud bo‘lsa:
1)
ko‘rib chiqilayotgan bog‘liqlik chiziqli xarakterga ega;
2)
ikkala o‘zgaruvchi ham kuchli o‘lchash shkalalarida (relyatsion (jadval) yoki
interval shkalalarda)) o‘lchangan bo‘lsa.
Pirson formulasi:
(1)
Pirson
formulasi (1)da
x
i
,y
i
— o‘rganilayotgan o‘zgaruvchilarning
sonli qiymatlarini va
n
— tanlanma hajmi ifodalaydi.
Agar korrelyatsiya koeffitsientini qiymati:
musbat (ijobiy) bo‘lsa, bitta ko‘rsatkichning oshishi ikkinchisining o‘sishiga
olib keladi;
manfiy (salbiy) bo‘lsa, bitta ko‘rsatkichning oshishi ikkinchisining
pasayishiga olib keladi;
qanchalik katta bo‘lsa, bitta omilning o‘zgarishi ikkinchisining
o‘zgarishida yanada sezilarli bo‘ladi.
0 ga teng bo‘lsa, omillar orasidagi bog‘lanishlar mavjud emas deb qaraladi.
Korrelyatsion bog‘lanishning muhum xossalarini keltirib o‘tamiz. Korrelyatsion
aloqalar (bog‘lanish)ning zinchligi (kuchliligi) va belgilar soni bo‘yicha farqlanadi.
Korrelyatsion aloqaning zinchligi (kuchliligi) bo‘yicha quyidagilarni ajratish qabul
qilingan:1) funksionalligi, 2) zinchligi (kuchliligi), 3) o‘rtachaligi, 4)zaifligi, 5) nolligi
(aloqani mavjud emasligi).
Demak, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish jarayonlarini tahlil qilishda bir qiymatni
o‘zgartirish boshqasining o‘rtacha qiymatining o‘zgarishiga olib keladigan
bog‘lanishlarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Mana shunday bog‘lanishlarga
korrelyatsion bog‘lanish deyiladi. Bog‘lanishlar o‘z mohiyatiga ko‘ra sodda va
murakkab bo‘lishi mumkin. Korrelyatsion tahlil hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanishni
aniqlaydigan usullardan biri hisoblanadi.
Korrelyatsiya quyidagicha bo‘lishi mumkin:
•
ijobiy – bir ko‘rsatkich o‘sganda, ikkinchisi ham o‘sadi;
•
manfiy – bir ko‘rsatkich o‘sganda, ikkinchisi kamayadi;
•
neytral – o‘zgarishlar bir-biri bilan bog‘liq emas.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
162
162
2-
rasm.
Jadval
Meva-sabzavotchilik fermer xo‘jaligida tokzorlarini o‘g‘itlash va hosildorlik
bo‘yicha ko‘rsatkichlari*
Yillar
Tokzorlar
hosildorligi, s/ga
Mineral o‘g‘it
miqdori, s
Organiq o‘g‘it
miqdori, t
№
Y
x
1
x
2
2014
138
2,7
10,4
2015
137
2,5
10,5
2016
121
2,5
10,4
2017
122
2,6
9,6
2018
125
2,7
10,2
2019
133
2,9
10,5
2020
145
2,7
10,4
2021
151
2,8
13,9
2022
153
2,7
13,8
2023
173
2,9
14,5
O‘rtacha
138
2,7
11,42
*Tajribaviy ma’lumotlar.
Korrelyatsiya koeffitsienti quyidagi [-1;1] yoki -1≤ r ≤ 1 oraliqda bo‘ladi.
•
r
= 0 – omillar o‘rtasida bog‘liqlik yo‘q;
•
r
= 0,01– 0,3 – omillar o‘rtasida bog‘liqlik zaif;
•
r
= 0,31– 0,7 – omillar o‘rtasida bog‘liqlik o‘rtacha;
•
r
= 0,71– 0,99 – omillar o‘rtasida bog‘liqlik kuchli;
•
r
= 1 – omillar o‘rtasida bog‘liqlik yuqori.
Uzumchilik tarmog‘iga oid ma’lumotlar asosida korrelyatsiya koeffitsienti (
r
) ni
Pirson formulasi bilan hisoblandi. Meva-uzumchilik fermer xo‘jaligi ma’lumotlari
asosida (Jadval) tokzorlar hosildorligini mineral va organik o‘g‘itlarga bog‘liqligini
korrelyatsiya koeffitsiyentlari Excel ilovasi yordamida hisoblandi (1-2-rasmlar.).
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
163
163
1-rasm.
2-rasm.
Xulosa va takliflar
Hisoblangan korrelyatsiya koeffitsientlari quyidagi xulosalarni qilishga va
takliflar berishga asos bo‘ladi:
1)
Mineral oʻgʻitlar uchun korrelyatsiya koeffitsienti
r
= 0,60 ga teng. Bu
oʻrtacha darajadagi musbat korrelyatsiyani koʻrsatadi. Yaʼni, mineral oʻgʻitlar bilan
tokzorlar hosildorligi oʻrtasida o‘rtacha bogʻliqlik bor, lekin bu bogʻliqlik kuchli emas.
Mineral oʻgʻitlar miqdori oshishi bilan hosildorlik ham oshishi mumkin, ammo bu har
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
164
164
doim ham shunday boʻlishi kafolatli emas. Korrelyatsiya koeffitsientini qiymati
boshqa omillarni ham tokzorlar hosildorligiga taʼsir qilishi mumkinligini anglatadi.
2)
Organik oʻgʻitlar uchun korrelyatsiya koeffitsienti r = 0,87 ga teng. Bu
yuqori darajadagi musbat korrelyatsiyani ifodalaydi. Yaʼni, organik oʻgʻitlar
qoʻllanilishi bilan tokzorlar hosildorligi oʻrtasida kuchli bogʻliqlik mavjud. Organik
oʻgʻitlar miqdori oshishirilishi bilan hosildorlik ham sezilarli darajada oshishi kutiladi.
Bu shuni anglatadiki, organik oʻgʻitlar mineral oʻgʻitlarga qaraganda hosildorlikka
koʻproq taʼsir qilishi mumkin.
3)
Ko‘rinadiki, qishloq xo‘jaligida korrelyatsion tahlil usullarini qo‘llash agrar
sohadagi murakkab jarayonlarni tushunish, samaradorlikni oshirish va barqaror
rivojlanishni ta’minlash uchun juda muhim vositadir. U omillar o‘rtasidagi
bog‘liqliklarni aniqlash va miqdoriy baholash orqali ilmiy asoslangan qarorlar qabul
qilishga zamin yaratadi.
Adabiyotlar /Литература/Reference:
1.
Urdushev X., Mavlyanov M.,.Eshanqulov S. Sohada axborot- kommunikatsiya
texnologiyalari. II-qism. O‘quv qo‘llanma. – Samarqand: Samarqand davlat
veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti Nashr
matbaa markazi, 2025. 200 b.
2.
Урдушев, Х., & Эшанқулов, С. (2025). ЎЗБЕКИСТОН МЕВА-
САБЗАВОТЧИЛИГИ:
КЛАСТЕРЛАРНИНГ
СОҲАНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДАГИ
РОЛИ.
Iqtisodiy
taraqqiyot
va
tahlil.
https://doi.org/10.60078/2992-877X-2025-vol3-iss4-pp385-395.
p.uz/index.php/eitt/article/view/2608
3.
Urdushev, X., & Eshanqulov, S. (2025). MEVA-SABZAVOTCHILIK
KLASTERLARI:
EKSPORTGA
YOʻNALTIRILGAN
RIVOJLANISH.
Ижтимоий- гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные
проблемы социально- гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and
Social Sciences., 5(5), 89–98. https://doi.org/10.47390/SPR1342V5I5Y2025N16
4.
Urdushev
Xamrakul,
Sirojiddin
Eshanqulov.
(2025).
IQTISODIY-
MATEMATIK
MODELLASHTIRISH:
MEVA-
ABZAVOTCHILIK
KLASTERLARI
EKIN
MAYDONLARINI
TAKOMILLASHTIRISH. “Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot” ijtimoiy, iqtisodiy,
texnologik, ilmiy va ommabop jurnal. Elektron nashr. Maxsus son/№5, 2025.
374-378 b.
5.
Akbarov Husan O‘zbekxonovich, Urdushev Xamrakul, Jalilov Shoxrux Zafar
o‘g‘li. (2025). BOG‘DORCHILIK TARMOG‘INING HOLATI VA
RIVOJLANTIRISH TENDENSIYALARINING EKONOMETRIK TAHLILI.
“Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot” ijtimoiy, iqtisodiy, texnologik, ilmiy va
ommabop jurnal. Elektron nashr. Maxsus son/№5, 2025. 379-384 b.
6.
Khamrakul Urdushev, Majid Mavlyanov, Sirojiddin Eshankulov. (2020). Issues
of clustering agriculture in Uzbekistan. ACADEMICIA An International
Multidisciplinary Research Journal 10(10):1180. ISSN: 2249-7137 Vol. 10, Issue
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
165
165
10, October 2020 DOI:10.5958/2249-7137.2020.01261.6
7.
Мавлянов, М., & Урдушев, Х. (2024). КЛАСТЕРНЫЙ ПОДХОД:
ПРЕИМУЩЕСТВА
ЖИВОТНОВОДЧЕСКИХ
КЛАСТЕРОВ.
Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of
Humanities
and
Social
Sciences.,
4(2).
https://doi.org/10.47390/SPR1342V4I2Y2024N05
8.
Urdushev Xamrakul. (2024). Mintaqaviy klasterning xususiyatlari. Yashil
iqtisodiyot va taraqqiyot. Maxsus son, 2024 (2024 yil 18-19 aprel). https://yashil-
iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/2143
-
Mintaqaviy klasterning xususiyatlari | YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT.DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.12743795
9.
Urdushev Xamrakul, Mavlyanov Majid. (2024). Chorvachilikda klasterlashning
ayrim masalalari. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. Maxsus son, 2024 (2024 yil
18-19 aprel).
https://yashil-iqtisodiyot-
taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/2217/2311
10.
Urdushev, Kh. and Eshankulov, S. (2021) “The role of fruit and vegetable clusters
in the development of agricultural sectors”, Society and Innovation, 2(3/S), pp.
301–315.
doi:
10.47689/2181-1415-vol2-iss3/S-
pp301- https://inscience.uz/index.php/socinov/article/view/663/863
11.
Porter M. (2002). Building the Microeconomic Foundations of Prosperity:
Findings from the Microeconomic Competitiveness Index. // The Global
Competitiveness Report 2002. – New York: Oxford University Press for the
World Economic Forum, 2002. – pp. 23-45.
12.
Khamrakul Urdushev; Khudaynazar Yunusov; Sirojiddin Eshankulov. (2021).
Analysis of the Current State of the Economy of Fruit and Vegetable Clusters in
Uzbekistan. International Journal of Multicultural and Multireligious
Understanding (IJMMU). ISSN 2364 - 5369. Volume 8, Issue 5, May,
2021.Hamburg,
Germany
Pages:
321-329.
https://ijmmu.com/index.php/ijmmu/article/view/2673
13.
Khamrakul Urdushev. (2021). About Formation of Agrarian Clusters in
Uzbekistan. International Journal of Multicultural and Multireligious
Understanding (IJMMU). http://dx.doi.org/10.18415/ijmmu.v8i11.3222 ISSN
2364-5369, Vol 8, No, November 2021.Hamburg,
Germany
Pages:409-415.
Impact
Factor:
SJIF=6.862.
https://ijmmu.com/index.php/ijmmu/article/view/3222
14.
Урдушев, Х., & Эшанкулов, С. (2021). Роль плодоовощных кластеров в
развитии отраслей сельского хозяйства.
Общество и инновации
,
2
(3/S), 301–
315. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss3/S-pp301-315
