JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
129
129
UDK: 599.322/.32
“УГАМ-ЧОТҚОЛ ДАВЛАТ БИОСФЕРА РЕЗЕРВАНТИ” ХУДУДИДА
ТАРҚАЛГАН ОВ АҲАМИЯТИГА ЭГА БЎЛГАН ҲАЙВОНЛАРИ
СОНИНИ САНАҚДАН ЎТҚАЗИШ”
Болтабаев Адамбой Садуллаевич
Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, доцент в.б.
E-mail: adambaybaltabaev@gmail.com.
Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети,бакалаври
Ражабова Наргиза Рашид қизи
E-mail:наргизаражабова006@gmail.com.
Аннотация.
“Угам-Чотқол давлат биосфера резерванти” худудида
тарқалган ов аҳамиятига эга бўлган ҳайвонлари сонини санақдан ўтқазилди.
Шунга кўра олиб борилиган илмий ишларнинг тахлили шуни кўрсатдики,
судралиб юрувчиларнинг 2 тури, қушларнинг 27 тури ва сутэмузувчиларнинг 9
тури аниқланди. Кўчиб ўтувчи ва қишлайдиган қушларнинг сони ва турлар
таркиби ов мавсумида кўчиш интенсивлиги, қиш фаслидаги иқлим шароити,
шимолий популяцияларида уя қуриш жойларидаги муффақиятли кўпайиш,
антропоген безовталик ва бошқа кўплаб омилларга боғлиқ ҳолда ўзгариб туриши
ҳақида маълумотлар берилди.Қилинган илмий ишлар натижалари тахлил
қилинди ва жадвалларда ўз исботини топди.
Калит сўзлар:
тур, қуш, уя, ов, резервант, иқлим, фауна, анторопоген, омил,
миграция, шароит, жой.
Аннтоция.
Подсчитано количество животных охотничьего значения,
распрост раненных на територии ”Угам-Чоткальского государствннного
биосферного заповодника”. Соответственно, анализ проведенных научных работ
показал, что выявленно 2 вида рептилий, 27 видов птиц и 9 видов
млекопитающих. Численность и видовой состьав перелетных и зимующих птиц,
интенсивность миграции в охотничий сезон, зимние фауны. Приведены сведения
об изменениях в зависимости от климатических условий в зимний период,
успешного размножения северных популяция и многих других факторов.
Результаты научной работы проанализированы и обоснованы а таблицах.
Ключевые слова:
вид, птица, гнездо, дичь, запаведник, климат, фауна,
антропоген, фактор, миграция, условия, место.
Abstract.
The number of animals of hunting significance,cjmmon in the territoty
of the”Ufam-Chotkal State Biosphere Reserve” was calculated.Accordingly, the
analysis of the conducted calculated. Accordingy, the analysis of the conducted
scientific works showed that 2 species reptiles, 27 species of birds 9 specis of mfmmals
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
130
130
were identified. The number and species composition of migration during the huning
season,winter fauna information is giwenon changes denending on climatic conditijns
in winter, successful reproduction of northern populations and man of northern
populations and jhter factors. The results of scientific work are analyzed and
substantiated in tables.
Key words:
species, bird, nest, game, reserve, climate, f auna, antropogen, factor,
migrarion, conditions, place.
Кириш.
Ўзбекистон фаунасида ов аҳамитига эга қушларнинг 45 тури,
сутэмузувчиларнинг 17 тури тижорат аҳамиятига эга бўлган 13 тури Ўзбекистон
Республикаси Экологияси, атроф-муҳитни мухофаза қилиш ва иқлим ўзгариши
вазирлиги томонидан белгилаб берилган. Бу турлар овчилик ва тижорат турлари
кадастрига иккита асосий мезон бўйича киритилган. Ўзбекистонда уларнинг
сони етарли ва маълум истемол қийматига эга.”Ов қушлари” маззали гўшти
бўлган қуш ҳисобланади, шунинг учун бу қушлар кўп овланади.
Сутэмизувчилардан тулки - овнинг энг кенг тарқалган объекти. Аммо
қушларнинг кўплаб турлари овланади. Бунинг сабаби шундаки, қушлар
сутэмизувчиларга қараганда кўпроқ бўлиб, улар деярли барча биотопларда
учрайди. Уларни овлаш одатда унчалик қийин эмас ва овчиларнинг барча
тойифалари учун очиқдир. Овланадиган турлар фаунаси ёвойи табиатнинг қайта
тикланадиган ресурсларидан бири бўлиб, ундан оқилона фойдаланиш билан ҳар
йили турнинг популяциясига зарар етқзадиган индивидларнинг маълум бир
қисмини ов қилиш мумкин.
Овчилик хўжалиги худудларида турларнинг саноқдан тезкор ўтқазишда
қуйидаги келтирилган 5 йўналишни қамраб олган Зоо-экология мониторинг
усулларидан фойдаланилди.I.Камерали тузоқлар.2.GPS ва радиойўлакчалар
ёрдамида кузатиш.3.Электрон-Демографик Моделлаштириш.
GPS ва радио йўлакчалар ёрдамида кузатиш.
Ҳайвонларга GPS ёки
радио йўлакчалар ўрнатилиб, уларнинг ҳаракатланиш йўналиши, яшаш
майдони ва миграция йўллари аниқ кузатиб борилди.Бу усул йирик ёввойи
ҳайвонлар масалан, бўрилар, кийиклар ёки йиртқич қушларни кузатиш учун
қўлланилди. GPS томнонидан ҳар бир индивиднинг ҳаракатланиш ҳақидаги
батафсил маълумот олинди, бу эса ҳайвонларнинг озиқ-овқат ресурсларига
боғлиқ эканлигини ва яшаш жойларига бўлган эхтиёжларини тушинишга ёрдам
берди.
Электрон-Демографик Моделлаштириш усули.
Ушбу усул ёввойи
ҳайвонларнинг популяция динамикасини тушиниш учун статистик ва
демографик маълумотларга асосланади.Моделлаштириш усули тур сонининг
ўзгариши, биологик омиллари, озиқ-овқат захиралари ва яшаш жойининг
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
131
131
шароитига асосланган прогнозларни имкон берди.Ҳайвонларнинг келгусидаги
сонини ёки яшаш шароитларига мослашувчанлигини башарот қилиш учун
маълумот тўплашга ҳизмат қилди.
Олинган маълумот тахлили.
Excel Ms дастурида камералар жойлашуви
Aкустик мониторинг GPS ёки радио йўлак ва Электрон-Демографик
Моделлаштириш усулиорқали олинган маълумотлардан FMP методи асосида
формулалар кетма-кетлигида алгаритм киритилиб чиқилди.Алгоритмлар
олинган маълумотларни тахлил қилинишида катта ёрдам берди. Маълумотлар
тезкор ва аниқ қилинди бу эса маниторинг жараёнини самарали қилди. Қисқа
трансетив маршуруртларда асосан бир ҳайвон тури индивидлари зичлигини
аниқлашда қуйидаги FMP (Фўрмўзов-Малишев-Пекулшин) формуласидан
фойдаланилди. Dyoki D 1,575. D-ҳайвонлар популяциясининг зичлиги, S-гектар
майдонини қоплаб олган бўлиб,шундан 1154 га ўзига бириктирилган “Угам-
чатқол Буйртма қўриқхонаси” УК худудида ва 215 га Ўзбекистон Республикаси
давлат жамғармасининг бўш ерларида жойлашган. Республикада ҳайвонларнинг
ов турларини аниқлаш учун тур рўйҳатини тузишда Ўзбекистон Республикаси
худудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидаларида (2021-йил) келтирилган рўйхат
асос қилиб олинди.
Геогрофик жойлашуви ва табиати.
Угам-Чатқол резервати Угам ва Чотқол
тоғ тизимлари бўйлаб жойлашган бўлиб,умумий майдони 42900 га ортиқ. Бу
тўғли худуд денгиз сатхидан 1000 метрдан то 3500 метргача баландликда
жойлашган бўлиб,унинг иқлими ва табиат манзараси баландликга қараб ўзгариб
боради.Резервантнинг асосий қисмини тоғ тизимлари, дарёлар ва водийлар
ташкил этади.Резервант худудидаги Угам,Чатқол ва Пскент дарёлари ўзининг
сув ресурслари билан машҳур,улар Ўзбекистоннинг бир неча худудларини сув
билан таъминлайди ва Чорвақ сув омборини ҳам тўлдиради. Баланд тоғлар ва
ўрмонлар резервантнинг кўплаб қисмини ўрмонзор ва яйёловлардан иборат
бўлиб,ёз фаслида ям-яшил ўрмонлар, баҳор фаслида эса қизил ва сариқ рангли
лола гуллари ва турли хил ўт-ўлонлар билан безатилади.Бундай табиий
манзаралар нафақат эстетик қийматга эга, балки уларнинг экологик роли ҳам
катта.Илмий тадқиқотлар “Угам-Чатқол Буйтма қўриқхонаси” Унитар
кархонасининг Шоввозсой, Човлисой ва Кумушконсой худудларида олиб
борилди. Бошқизилсой худуди Юнеско тасаруфида бўлганлиги сабабли овга
руҳсат берилмайди.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
132
132
1-жадвал. Буйртма қўриқхонаси худудларида ҳамда унга ёндош
худудларда учровчи ноёб ва камайиб бораётган ҳайвон турлари.
№
Идентификацияси
ва рақами
Илмий номи
Русча номи
Ўзбекча
номи
Судралиб юрувчилар
1
0033080311
Eryx tataricus
ssp.tataricus.ssp.speciosus
Восточный
удачник
Шарқ бўғма
илони
2
033110371
Vipera (Pelias) renardi
ssp.tienshanca
Восточная
степная гадюка
Дашт қора
илони
Қушлар
3
0022050441
Ciconia nigra
Черный аист
Қора лайлак
4
0022080491
Anser erythropus
Пискулька
Қорағоз
5
0022100581
Hieraaetus pennatus
ssp.milvoides
Орёл-карлик
Кичик
бургут
6
0022100591
Hieraaetus fasciatus
spp.fasciatus
Ястребиный
орёл
Қирғий
бургут
7
0022100611
Aguila clanga
Большой
подарник
Катта
бургут
8
0022100621
Aguila chrysaetos ssp.fulv
/ssp.darhanea
Бергут
Биргут
9
002100621
Aguila heliaaca ssp. heliaca
Могильшик
Қиронқора
10
0022100641
Haliaeeetus leucoryphus
Орлан-
долгохвост
Узундум
бургут
11
0022100651
Haliaeeetus albicilla ssp.
albicilla
Орлан-
Белохвост
Оқ думли
сув бургут
12
0022100671
Heophron rerchopterus ssp.
perchopterus
Стевятник
Жорчи
13
0022100681
Aegypius monachus
Черный гриф
Тасқара
14
0022100691
Gyps fulvus ssp. fulvus
Белоголовый
сип
Оқбош
ғумой
15
0022100701
Gyps himalayensis
Кумой
Қумой
16
0022110711
Falco cherrug ssp.coatsi/
Балобан
Итолғил
17
0022110721
Falco pelegrinoides
ssp.babyylonicus
Шахин
Маллабош
лочин
18
0022110731
Falko peregrinnus ssp.
Callidus / ssp
Cокол-сапсан
Лочин
19
0022110741
Falco haumanni
Степная
пустельга
Киука
20
0022130761
Grus leucogeranus
Стерх (Белый
журавль)
Оқ турна
21
0022150781
Tetrax tetrax
Стрепет
Бузғалдоқ
22
0022210821
Numenius arguata
Большой
кроншнеп
Катта узун
бурун
23
0022210831
Limosa limosa
Большой
веретенник
Катта
верентен
ник
24
0022210841
Limnodromus semipalmatus
Азиатский
бекасовидный
веретенник
Осиё моки
лойхураги
25
0022170851
Glareola nordmanni
Степная
тиркушка
Чўл
жиқдоғи
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
133
133
26
0022220861
Larus ichthyaetus
Черноголовый
хохотун
Қорабош
балиқчи
27
0022250891
Columba eversmanni
Бурый голубь
Қора каптар
28
0022250891
Streptopelia turtur
Обыкновенная
горлица
Ғуррак
Сутемизувчилар
29
0011030911
Rhinolophus hipposideros
ssp.midas
Малый
подковонос
Кичик
тақабурун
30
0011050921
Tadarida teniotis
Широкоухий
складчатогуб
Кенг
қулоқли
қат-қат лаб
31
0011070941
Marmota menzbieri
ssp.zachidovi
Сурок Мензбира
Кўк суғур
32
0011150981
Ursus arctos ssp.isabellinus
Тянбшанский
бурый медведь
Тияншан
қўнғир
айиғи
33
0011160991
Mustela eversmanii
Степной хор
Сариқ
сассиқкўзан
34
0011161001
Vormela peregusna
Перевязка
Олақозан
35
0011181051
Lynx lynx ssp.isabellinus
Туркестанский
рысь
Туркистон
суловсили
36
0011181081
Panthera uncia
Снежный барс
(ирбис)
Илвирс (Тоғ
қоплони)
37
0011211131
Ovis ammon ssp.karelini
Тянь-Шанский
Горный баран
Тияншан
тоғ қўйи
1-жадвалда кўришимиз мумкинки,
“Угам-Чотқол давлат биосфера
резерванти”
худудларида тоғ тизимлари ҳамда унга ёндош худудларда учровчи
ноёб ва камайиб бораётган турлар аниқланди. Судралиб юрувчиларнинг 2 тури,
қушларнинг 26 тури, сутэмузувчиларнинг 9 тури аниқланди.
2
-жадвал. Буюртма қўриқхонаси худудларида ҳамда унга ёндош худудларда
учровчи ноёб ва камайиб бораётган турларининг учраш миқдори
№
Турлар номи
Турлар сони
%
1
Судралиб юрувчилар
2
5,4
2
Қушлар
26
70,2
3
Сутэмизувчилар
9
24,3
Жами:
37
2-жадвал. Буйртма қўриқхонаси худудларида ҳамда унга ёндош худудларда
учровчи ноёб ва камайиб бораётган ҳайвон турлари аниқланиши натижасида
қўйидаги маълумотлар олинди.Судралиб юрувчиларнинг 2 тури, 5,4 %,
қушларнинг 26 тури, 70,2 %, сутэмузувчиларнинг 9 тури 24,3 % эканлиги
аниқланди.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
134
134
Хулоса ва тавсиялар
Мавсум олди хисоб-китоблар овчилик майдонларининг умумий ҳолатини
қониқарли эканлигини кўрсатди. Умумий ҳисобда илмий кузатишлар давомида
12100 гектар майдон қамраб олинди. Шундан 8400 гектари “Угам-Чотқол
Буюртма Қўриқхонаси” Унитар майдонлари худудларига тўғри келди. Кўчиб
ўтувчи ва қишлайдиган қушларнинг сони ва турлар таркиби ов мавсумида
кўчиш
интенсивлиги,
қиш
фаслидаги
иқлим
шароити,
шимолий
популяцияларида уя қуриш жойларидаги муффақиятли кўпайиш, антропоген
безовталик ва бошқа кўплаб омилларга боғлиқ ҳолда ўзгариб туриши
аниқланди.Сўнги йилларда Ўзбекистоннинг ов ресурсларига кучли антропаген
омилларнинг таъсири кучаймоқда, ов майдонлари қишлоқ хўжалиги ерлари
сифатида ўзлаштирилмоқда, бу эса ов ҳайвонларининг сонига салбий таъсир
қилмоқда. Шу сабабли, ушбу худудда уя қураётган қушларнинг биологиясини
инобатга олиб, қишлоқ хўжалик ишларини олиб бориш ишларини тавсия
қиламиз:
тоғли худудларда уй ҳайвонларини яйловга чиқаришни
қирғовулларнинг жўжалари чиқиб бўлгандан кейин, тахминан 15-майдан кейин
руҳсат этиш; фазан жўжалари чиққандан кейин ўт ва самон йиғиб олиш;
шунингдек далалар чеккаларида тўғай ўсимликларидан кичик майдонларни
қолдириш. Ҳимоя уй қуриш ва озиқ-овқат шароитларини яхшилаш ҳайвонлар
сонини оширишга ёрдам беради. Бу ов майдонлари, фермер хўжалиги ёки бошқа
хўжалик эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган ерларни тарк этиб, фойдали ҳайвон
ва қушларнинг миграциясини олдини олади. Бунда ёввойи чўчқа, қуён, бўри,
қирғовул ва сув қушлари браканерлар ёки тартибни бузган овчилар томонидан
йўқ қилиниши эҳтимолдан холи эмас.Озиқлантириш оғир шароитларида
жониворларни
ўлимдан
сақлаб
қолади
ва
уларнинг
кўпайишини
рағбатлантиради.
Фойдаланилган адабиётлар
1.Anderson,W.L.,& Wooley, C.J. (2015). Wildlife Conservation and Mahagem
ent. CRC Press.
2.Lohn, A., & Reever, K. (2017). Biodiversity and Hunting Practices. Springer.
3.Dunham, K.M. (2021). Human-Wildlife Conficts in Central Asia. Cambidge
University Perss.
4.Peterson, R., O., & Bruggink,J.C.(2019).Technical Measures for Wildlife
Management.Wiley.
5.Hudson, P Rizzoli, A., Gerenfell, B., Heesterbeek,H,.& Dobson,A.(2016).The
Ecology of Wildlife Diseases. Oxford University Press.
6.Tikanmaki, M. (2020). Modern Approaches in Game Management and Habitat
Preservation.Elsevier.
