JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
121
121
"KO‘KAMARON” OILASIGA KIRUVCHI O‘SIMLIKLAR
TARKIBIDAGI BO‘YOQLI MODDALARNI O‘RGANISH
Muradov Rustam, O‘roqova Zarina To‘ra qizi, Salimova Shoxista
Sharof Rashidov nomli Samarqand davlat universiteti Biokimyo instituti
Annotatsiya.
Scutellariya Leptosiphon Juz. o’simligining flavonoidlari
yig’indisini bo’yoqli xususiyatlarini aniqlashdan iborat. O’simlik yer ustki va yer ostki
qismlari tarkibidan flavonoidlar yig’indisini ajratib olish maqsadida tegirmonda
maydalangan o’simlik yer ustki va yer ostki qismlarini 80
o
C haroratda suvli, suv-
spirtli va spirtli ekstraksiya qildik. O’simlikdan ajratib olingan flavonoidlar yig’indilari
asosida tabiiy bo’yoqlar olish, ular asosida tabiiy hamda sun’iy maotlarni bo’yash
amalga oshirildi. Scutellaria leptosiphon o’simligi ekstraktlarini va flavonoidlarini
bo’yoqli xossalari aniqlandi. Scutellariya leptosiphon Juz. o’simligidan ilk bor ajratib
olingan flavonoidlar yig’indilari asosida tabiiy bo’yoqlar olish, ular asosida tabiiy
hamda sun’iy matolarni bo’yash amalga oshirildi. O’simlik salqinda quritilib
tegirmonda maydalanib suvli,suv-spirtli, spirtli ekstraklar olinib, ekstraktlar kukun
holatga keltirilib neytral va ishqoriy muhitli vannalarda har xil tuzlar va tuzsiz
sharoitda jun, ipak va paxta materiallarini bo’yalib sariqdan jigarrangacha bo’yalgan
ranglar spekri olindi.
Kalit so’zlar.
Scuellariya leposiphon, suvli,suv-spirtli, spirtli ekstraklar,
flavonoidlar yig’indilari, tabiiy bo’yoqlar, ranglar spekri. neytral va ishqoriy muhitli
vannalar, tabiiy ipak matolar.
Kirish.
O’simliklar turli-tuman kimyoviy tuzilishga va yuqori biologik faolikka
ega bo’lgan tabiiy birikmalarning bitmas-tuganmas manbaidir. Bugungi kunda
o’simliklardan flavonoidlar yig’masini ajratib olish ularning kimyoviy tuzilishi , rang
berish xususiyatlarini o’rganish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo’yicha ko’plab
adqiqotlar amalga oshirilmoqda. O’simlik va tirik organizmlar hujayralari
to’qimalarida sinezlanadigan organic birikmalar ularni urli xil ranglarda bo’yalishiga
olib keladi. Bular asosan sariq, jigarrang qora va qizil ranglarda bo’lib kam hollarda
ko’k, binafsha va yashil tovlanadigan birikmalar hosil qiladi. Hozirgi zamon yengil
sanoatida o’simliklardan olinadigan tabiiy bo’qlarga bo’lgan talab ortib bormoqda,
chunki sinez qilish yo’li bilan olinadigan bo’yoqlar qanchalik chidamli bo’lmasin
ulardan ranglangan matolardan uzluksiz kiyimlar kiyish yoki ulardan tayorlangan oziq
ovqalar va yaxna ichimliklar tirik organizmda turli noxush o’zgarishlarni yuz
berishiga olib keladi. Shuning uchun, o’simliklardan olingan fiziologik moddalarni
ajratib olish va ular asosida yangi tabiiy bo’yoqlar yaratish dolzarb hisoblanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
122
122
Muammoning o’rganganlik darajasi:
Xorijda hozirgi kungacha bu o’simlik
turkumiga kiruvchi o’simliklarning flavonoidli yig’malarini kimyoviy tuzilishi,
samarali dorivor vosialari yaratish Y.Imoto, V.I.Litvinenko va boshqa olimlar
tomonidan o’rganilgan, lekin bu o’simlikni bo’yoqlilik xossalari o’rganilmagan.
O’zbekisonda
mazkur
yo’nalishda
Sh.V.Abdullayev.,
E.H.Botrov.,
F.D.Nasrullayev tadqiqot olib borishgan. Yuqoridagilardan kelib chiqgan holda
Scutellariya L. turkumining yangi turlari ustida tadqiqotlarni davom ettirish dolzarb,
ilmiy-amaliy ahamiyatga ega mavzu hisoblanadi.
Tadqiqoning ilmiy va amaliy ahamiyati.
Bugungi kunda o’simliklardan
flavonoidlar yig’masini ajratib olish ularning kimyoviy tuzilishi, rang berish
xususiyatlarini o’rganish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo’yicha ko’plab
adqiqotlar amalga oshirilmoqda.
O’simlik va tirik organizmlar hujayralari to’qimalarida sinezlanadigan organic
birikmalar ularni turli xil ranglarda bo’yalishiga olib keladi.Bular asosan sariq,
jigarrang qora va qizil ranglarda bo’lib kam hollarda ko’k, binafsha va yashil
tovlanadigan birikmalar hosil qiladi[1-3].
Hozirgi zamon yengil sanoatida o’simliklardan olinadigan tabiiy bo’yoqlarga
bo’lgan talab ortib bormoqda, chunki sinez qilish yo’li bilan olinadigan bo’yoqlar
qanchalik chidamli bo’lmasin ulardan ranglangan matolardan uzluksiz kiyimlar kiyish
yoki ulardan tayorlangan oziq ovqalar va yaxna ichimliklar tirik organizmda turli
noxush
o’zgarishlarni yuz berishiga olib keladi. Shuning uchun, Scutellariya
leptosiphon Juz. o’simligidan fiziologik faol moddalar yig’indisi ajratib olindi va ular
asosida yangi tabiiy bo’yoqlar yaratildi[4-7].
Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan
suv-spirtli eksraktda bo’yoq moddasining miqdori ko’p bo’lib ranglar intensivligi
tuzlardan К
2
Сr
2
O
7 ,
temir (II) sulfat, alyuminiy achchiqtosh va xrom (III) atsetat tuzlari
ishtirikida ranglar intensivligi yuqori bo’ldi.
Scutellariya leptosiphon Juz. o’simligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan
suvli, suv-spirli, spirtli ekstratlardan olingan bo’yoqlar yarim jun matolarni sanoat
sharoitida bo’yash mumkinligi tasdiqlandi[8-10].
Scutellaria leptosiphon
Juz.,
o’simligining suvli, suv-spirtli va spirtli
ekstraktidagi flavonoidlar yigindisining bo’yoqli xususiyatlari aniqlkandi, shu asosida
moddalar orqali yarim jun, jun, ipak va boshqa matolarni bo’yash texnologiyasi taklif
etildi[11].
Scutellariya leposiphon o’simligining flavonoidlari yig’indisini bo’yoqli
xususiyatlarini o’rganish
. O’zbekison respublikasining florasi har xil turdagi
o’simliklarga boy bo’lib, ularning xalq xo’jaligidagi ahamiyai katta. O’simliklardan
olingan bo’yqlar Yevropada o’rta asrlardan qo’llanilgan bo’lsa, sharqda esa undan ham
oldingi davrlardan qo’lanilgan [12-15].
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
123
123
Hozirgi vaqtda sintetik bo’yoqlar ommaviy ravishda qo’llanilishiga qaramasdan,
o’simliklardan olingan tabiiy bo’yoqlarga bo’lgan ehtiyoj o’sib bormoqda.
Osimliklarning bo’yoqli xususiyatlari tarkibidagi fiziologik faol moddalar bilan
bog’liq bo’lib, bularga flavonoid moddalar kiradi [16,17].
Shuning uchun biz
Scutellaria leptosiphon
Juz.
,
osimligining
bo’yoqli
xususiyatlarini o’rgandik.
S.leptosiphon
Juz
.
-o’simligining yer ustki qismi iyun oyida Samarqand viloyati ,
Urgut tuman ,Zinak qishlog’I tog’ yon bag’ridan terib, soyada quritilgan va valsli
tegirmonda maydalangan o’simlikning yer ustki qismi 70
o
C haroratda suvli, 70%
spirtli va 96% li, ekstraktlari olindi.
1. Olingan ekstrakt KOH ning 10% li etil spirit qo’shilganda fenol moddalar
yig’masi sariq rang hosil qildi., 70
o
C qizdirilganda bu rang apelsin rangiga o’tdi.
2. Dimrot reaktivi (bor kislotasining sirka angidriddagi to’yingan eritmasi )
osimlik ekstraktiga 100-110
С da ta’sir etilsa , eritmaning sariq , to’q sariq rangga
bo’yalishi bilan 5-oksiflavonol va ularning metil efirlari borligini aniqladik[18-20].
O
HO
O
B
HO
OH
OH
O
O
OH
B
OH
OH
HO
OR
Bor kislotasining 3-5% li suvdagi eritmasi xona haroratida usimlik ekstraktiga
qo’shilganda flavonoidlar sarg’ish cho’kmalar hosil qildi. Demak bu vaqtda
flavonoidlar bor kislotasi bilan kompleks biurikmalar hosil qildi.
HO
O
B
HO
OH
OH
O
O
HO
HO
O
H
OH
B
OH
OH
OH
O
H
H
O
HO
HO
HO B
Flavonoidlarning bor kislotasi bilan hosil qilgan komplekslari
3.Rux metali kukuni va 18% li HCl eritmasi o’simlik ekstraktiga ta’sir ettirildi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
124
124
bunda flavonoidlar yig’indisi qizil rangga bo’yaldi. Magniy kukuni va
konsentrlangan HCl eritmasi (“sianidin namunasi”) kislotali sharoitda o’simlik
ekstraktiga ta’sir ettirilganda flavonoidlar to’q sariq rangga bo’yaldi[21].
O
O
O
O
O
O
+
Cl
l-
Mg/HCl
Zn/HCl
PCl
5
(1.27)
(1.28)
(1.29)
Flavonoidlar reagentlar ta’sirida kimyoviy o’zgarishi.
4. NaBH
4
ni etil spirtdagi 1% eritmasi va AlCl
3
dan iborat sistemaga flavonoidlar
yig’indisi qo’shildi va qizil rang namoyon bo’ldi.
AlCl
3
ning spirtdagi 3%li eritmasi flavonoidlar yig’indisiga ta’sir ettirilganda
sariq ranglar namoyon qildi.. Bu vaqtda flavonoidlar alyuminiy xlorid bilan kompleks
birikmalar hosil qiladi.
O
HO
O
Al
Cl
Cl
Cl
(1.30)
O
O
OH
Al
Cl
Cl
Cl
(1.31)
O
HO
O
OH
Al
Cl
Cl
Cl
(1.32)
O
OR
O
O
O
O
OR
Al
Cl
Cl
Cl
(1.33)
Olingan ekstraktlar suv hammomida smola holatda keltirildi va quritish shkafida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
125
125
100
o
С da quritildi va ekstraktlar kukun holiga keltirilib,neytral va ishqoriy muhitli
vavvalarda har xil tuzli va tuzsiz sharoida , jun va paxta materiallarini bo’yalgan
namunasi olindi. Bo’yash neytral sharoitda flavonoid pigmentlari va
flavonglyukuronidlari bo’yoqning suv bilan suspenziyasi tayorlanib , so’ngra bo’yash
turli tuzlar ishtirokida bo’yalganda sariqdan jigarranggacha bo’lgan ranglar spekri
hosil bo’lishi kuzaildl. 1-jadvalda
S.leptosiphon
Juz.-o’simligining 70% spirtli
ekstrakti asosida un va paxta matolarini turli xil tuzlar ishtirokida bo’yash naijalari
yoritilgan.
Olingan natijalardan ma’lum bo’ldiki, jun va paxta matolar o’simlikning suvli
ekstakti bilan bo’yalganda, qo’shilayogan tuzlar ta’sirida har xil ranglar : sariq, apelsin
rangli va jigarrang; 70% li etil spirit eksrakti asosida esa sariq rang usunligidagi keng
ranglar spekri hosil bo’lishi kuzatildi. Jun va paxa matolaridan olingan namuna fizik-
kimyoviy tahlillar natijasi GOST I-GK504 ga talablariga mos keladi.
1-ladval
S.leposiphon
Juz
.
-o’simligining yer ustki qismidan olingan bo’yogi asosida
turli tuzlar ishirokida jun va paxta matolarini bo’yash natijalari (Т=70ºС).
№
Tuzlar
Material massasiga
nisbatan % hisobida
reaktivlar miqdori
Bo’yalgan matoning rangi
1
Neytral muhitda
-
Och sariq
2
NaOH
0,4
O’q sariq
3
CH
3
COOH
4,0
Och sariq
4
FeSO
4
nH
2
O
4,0
Kokish
5
CuSO
4
5H
2
O
4,0
Zangori
6
K
3
[Fe(CN)
6
]
4,0
Och jigar rang sariq
7
K
4
[Fe(CN)
6
]
4,0
Jigarrang yashil
8
К
2
Сr
2
O
7
2,0
Jigarrang
9
KАl (SO
4
)
2
•24H
2
O
10
Mumsimon rangli
10
HCOOH+ KАl (SO
4
)
2
•24H
2
O
4,0+8,0
Kulrang yashil rang
11
Pb(CH
3
COO)
2
4.0
To’q jigarrang
12
SnCl
2
+HCOOH
3,0-,.0
Sariq
13
NH
3
+ KАl (SO
4
)
2
•24H
2
O
3,0-8,0
Limonli sariq
14
NH
3
+ SnCl
2
+HCOOH
1,4
Oc limonli
15
(NH
4
)
2
C
2
O
4
+
FeSO
4
7H
2
O+SnCl
2
5,0+1,0
Jigarrang sariq
16
SnCl
2
3,0
Qizg’ish
17
NH
3
+SnCl
2
+
KАl (SO
4
)
2
•24H
2
O+HCOOH
3,0+4,0+3,0+8,0
Mumsimon rangli
Olingan natijalardan ma’lum bo’ldiki , yarim jun matolar suvli ekstrakt bilan
qanday tuzlar ishtirokida bo’yalishiga qarab, har xil ranglar: ya’ni sariq, apelsin rangli,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
126
126
limon rangli va jigaranglar olishga erishildi..Spirtli ekstraktdan juda ham inensiv
rangli sariq rangning ustunligida och sariq , ravshan sariq , to’q sariq ,kofe rangli va
jigarrangdagi materiallar hosil qilindi. Keltirilgan ma’lumotlardan shu narsa ma’lum
bo’ldiki , bo’yoq moddasining miqdori suv spirtli ekstraktda ko’p bo’lib ,raqnglarning
intensivligi ham yuqori hisoblanadi. Bunda qo’llanilgan tuzlar К
2
Сr
2
O
7
, temir (II) -
sulfat , alyuminiyli acciq tosh va xrom (III)-atsetat tuzlari ishtirokida ranglar
intensivligi yuqori bo’ldi (2-jadval).
2-jadval
S.leptosiphon
Juz.
o’simligining
yer ustki qismidan olingan bo’yog’i
asosida yarim jun matolarini turli xil tuzlar ishtirokida bo’yash natijalari
(Т=70ºС).
№
Tuzlar
Foizi
%
Materialni bo’yalgan rangi
Suvli
Suv-spirli
Spirtli
1
KАl
(SO
4
)
2
•24H
2
O
10,0
apelsin rang
ravshan rang
och limonli
2
Сr (CH
3
COO)
3
4,0
limon rang
apelsin rangа
mumsimon rang
3
К
3
[Fe (CN)
6
]
1,4
mumsimon rang
sut rang
och kulrang
4
К
4
[Fe (CN)
6
]
4,0
ravshan sariq
yorqin jigar rang
och kulrang
5
K
2
Сr
2
O
7
2,0
to’q apelsin rang
qizil apelsin rang
kul rang
6
Pb (CH
3
COO)
2
4,0
jigar rang
to’q jigar rang
to’q jigar rang
7
CuSO
4
•5H
2
O
4,0
xira sariq
och jigar rang
yashil kul rang
8
FeSO
4
•7H
2
O
4,0
Sariq
sut rang
sut rang
9
SnCl
2
3,0
sariq rang
ravshan sariq
ravshan sariq
10
NaOH
0,4
qizil kofe rang
Yorqin jigar rang to’q mumsimon
11
neytral muhitda
-
kofe rang
g’isht rang
12
CH
3
COOH
4,0
jigar rang
yashil sariq
sut rang
Olingan naijalar shuni ko’rsatdiki, Scutellariya leptosiphon Juz, o’simligining
suvli , 70% li, spirtli ekstraktlardan olingan bo’yoqlar yarim jun matolarni sanoat
sharoitida bo’yash mumkinligini tasdiqlaydi.
1.Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlari tegirmonda
maydalanib suvli,suv-spirtli, spirtli ekstraklar olindi.
2. Scutellariya leptosiphon Juz. osimligidan olingan ekstraktlar kukun holatga
keltirilib neytral va ishqoriy muhitli vannalarda har xil tuzlar va tuzsiz sharoitda jun
,ipak va paxta materiallaridan tayorlangan matolar bo’yaldi.
3. Yarim jun matolar Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz
qismlaridan olingan suvli eksrakt bil;an qanday tuzlar ishlatilishiga qarab har xil
ranglar ya’ni sariq, apelsin rangli , limon rangli va jigarranglar olindi.
4. Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan
spirtli ekstraktdan juda ham intensiv sariq rang ustunligida, ravshan sariq, to’q sariq ,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
127
127
kofe rangli va jigar rangdagi materiallar hosil qilindi.
5. Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan
suv-spirtli eksraktda bo’yoq moddasining miqdori ko’p bo’lib ranglar intensivligi
tuzlardan К
2
Сr
2
O
7 ,
temir (II) sulfat, alyuminiy achchiqtosh va xrom (III) atsetat tuzlari
ishtirikida ranglar intensivligi yuqori bo’ldi.
6. Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan
suvli, suv-spirli, spirtli ekstratlardan olingan bo’yoqlar yarim jun maolarni sanoat
sharoitida bo’yash mumkinligi tasdiqlandi.
7. Tabiiy ipak himoya qatlami oqsildan ibora bo’lganligi sababli, yuqori haroratda
bo’yalgandan keyin rang tiniq chiqmasligi aniqlandi. Ipak tarkibidagi himoya qatlami
sovunli suv bilan (erima рН=10 ga teng bo’ladi) qaynatib tozalanganda intensiv rang
paydo bo’lishi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Гудвин Т., Мерсер Э. Введение в биохимию растений. М.: Мир. – 1986. – Т.2.
– C.167-202.
2.
Корулькин Д.Ю., Абилов Ж.А., Музычкина Р.А., Основы химии природных
соединений. Алматы: Қазақ университеті – 2010. – 564с.
3.
Абдрахимова Й.Р., Валиева А.И. Вторичные метаболиты растений:
физиологические и биохимические аспекты (Часть 3. Фенольные
соединения): Учебно-методическое пособие /Казань: Казанский университет
– 2012. – 40с.
4.
Корулькин Д.Ю., Абилов Ж.А., Музычкина Р.А., Толстиков Г.А. Природные
флавоноиды. Новосибирск: Академическое изд-во 'Тео" – 2007. – 232 с.
5.
Каримов А.М., Ботиров Э.Х., Маматханов А.У., Сагдуллаев Ш.Ш.
/Флавоноиды растений рода
Scutellaria L
. Ташкент-«Fan va texnologiya» –
2016. – C.179
6.
Чирикова
Н.К.,
Оленников
Д.Н.,
Танхаева
Л.М.
Определение
количественного содержания флавоноидов в надземной части шлемника
байкальского (
Scutellaria baicalensis
). // Химия растит. сырья. – 2009. №4. –
C.99-105.
7.
Куркин В.А. Фармакогнозия. Самара: ООО «Офорт». – 2007. 1239 с.
8.
Запрометов М.Н. Фенольные соединения растений и их биогенез – М.:
ВИНИТИ. – 1988 – Т.27 – 186 с.
9.
Markham K.R. Technigues of flavonoid identification-London: Academic Press.
1982 – 113 p.
10.
Каримов А.М., Ботиров Э.Х. Структурное разнообразие и степень
изученности флавоноидов рода
Scutellaria
L. // Химия растит. сырья. – 2016.
№1. – C.5-28.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
128
128
11.
Маликов В.М, Юлдашев М.П. Фенольные соединения растений рода
Scutellaria
L.: распространение, строение и свойства. // Химия природ. соедин. –
2002. -№4. – С. – 299-324.
12. Miyaichi Y., Imoto Y., Tomimori T. Lin C-C. Studies on the constituents of
Scutellaria species XI. On the flavonoid constituents of the aerial parts of Scutellaria
indica L. // Chem. Pharm. Bull. – 1987. – V. 35. – P.3720-3725.
13. Kosakowska O., Bączek K., Przybył JL., Pióro-Jabrucka E., Węglarz Z.. Chemical
variability of common skullcap (
Scutellaria galericulata
L.) wild growing in the area
of eastern Poland // herla polonica From Botanical to Medical Research. – 2016. –
Vol.62 No. 3 DOI: 10.1515/hepo – 2016-0013
14. Siddikov G. U., Yuldashev M. P., and Abdullaev Sh. V.. Flavonoids from
Scutellaria phyllostachya
roots // Chemistry of Natural Compounds. – 2007. – Vol. 43.
N
o
.
3
,
–
P
.
3
2
4
-
3
2
5
15.
Сиддиков Г.У., Абдуллаев Ш.В Фенольные соединения
Scutellaria cordifrons
J
u
z
.
и
S
c
u
t
e
l
l
a
r
i
a
p
h
y
l
l
o
s
t
a
c
16. Muradov R., Fayzullayev N., Ergashev I., Norqulov U. The study of the phenolic
substances of the aerial part of the plan “Kokamaron” (Scutellariya leptosiphon Juz.) /
E3S Veb of Conferences 431, 010061 (2023) ITSE-2023
htps: // doi.org/10.1051/e3sconf/202343101061
17.
.Muradov
R.,Fayzullayev
N.,Abdullayev
Sh.,Norqulov
U.,Ergashev
I.,Muhibullayev S. / Study of flavonoids on the surface of scutellariya leptosiphon
plant / DOI:10.31838/ecb/2023.12.1.041// Eur.Chem.bull.2023,12.(1),475-488
18. Nurul Islam M., Downey F., and C.K – Y. Ng, Comprehensive Profiling of
Flavonoids in
Scutellaria incana
L. Using LC-Q-TOF-MS // Acta Chromatographica.
– 2013. – V3. – 555-569
19. Каримов А., Муродов Р., Абдуллаев Ш.В., Попова Т.П., Литвиненко В.И.
Флавоноиды Scutellaria nepetoides // Химия природных соединений. 1999. Спец.
вып. С. 45–46.
20. Muradov R., Abdullaev Sh. V., Popova TP, Litvinnko V.I./Flavonoids of the roots
of Scuellariya scuarrosa .//Chemistry of natural compounds. - No. 4.c.546-547
21. Исследование флавоноидов Scutellaria guttata /Р. Мурадов, В. И. Литвиненко, Т. П.
Попова, Ш. В. Абдуллаев // Физ.- хим. исслед. синтет. и природ, соединений: Науч. тр. /
СамГУ.- Самарканд, 1986. - С. 23-27.
