JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
116
116
MUSIQA ASBOBLARINI CHALISHNING AQLIY FAOLIYATGA
TA’SIRI (XOTIRA, DIQQAT, FIKRLASH)
Qodirov Nodirbek
Farg’ona davlat universiteti Musiqa ta’limi va san’at yo’nalishi
1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA
Ushbu tadqiqotda musiqa asboblarini chalish faoliyatining insonning kognitiv
rivojlanishiga, ayniqsa xotira, diqqat va fikrlash jarayonlariga ko‘rsatadigan psixologik
ta’siri ilmiy asosda tahlil qilindi. Tadqiqot muammosi shundaki, musiqiy ta’limning
aqliy salohiyatga ta’siri ko‘plab nazariy izlanishlarda qayd etilgan bo‘lsa-da, amaliy
ta’lim jarayonida bu jihatlar yetarli darajada hisobga olinmaydi. Shu bois, mazkur
ishda musiqa chalishning miya faoliyati va psixik jarayonlarga ko‘rsatadigan ijobiy
natijalari, xususan, diqqatni jamlash, xotirani mustahkamlash va fikrlash tezligini
oshirish kabi omillar psixologik diagnostika va eksperimental kuzatuvlar asosida
chuqur tadqiq qilindi. Tadqiqot davomida musiqiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi
bolalar va bu yo‘nalishda ta’lim olmagan tengdoshlar o‘rtasida kognitiv ko‘rsatkichlar
solishtirildi. Natijalarga ko‘ra, musiqa chaluvchi guruhda qisqa va uzoq muddatli
xotira 23% ga, diqqat barqarorligi esa 20% ga yuqori bo‘lgan. Bundan tashqari,
ularning tahliliy fikrlash qobiliyati va muammoli vaziyatlarni hal qilish darajasi ham
ancha yuqori ekanligi aniqlangan. Ushbu topilmalar musiqa asboblarini chalish orqali
bolalarda nafaqat ijodiylik, balki aqliy faoliyatning barcha muhim jihatlari samarali
shakllanishini isbotlaydi. Shunday ekan, musiqiy ta’limni faqat estetik emas, balki
intellektual tarbiyaning muhim omili sifatida ko‘rib chiqish zarur.
Kalit so‘zlar
: musiqa asboblari, diqqat, xotira, fikrlash, musiqiy ta’lim, kognitiv
faoliyat, psixologik rivojlanish.
Kirish.
Inson aqliy faoliyati, xususan, xotira, diqqat va fikrlash jarayonlari
psixologiya va pedagogika fanlarida o‘rganilayotgan asosiy yo‘nalishlardan biridir.
Bunday psixik funksiyalarni rivojlantirish vositalarini aniqlash esa zamonaviy ta’lim
tizimining dolzarb masalasi hisoblanadi. So‘nggi yillarda musiqa asboblarini chalish
faoliyati faqat estetik tarbiya vositasi sifatida emas, balki aqliy salohiyatni
rivojlantiruvchi omil sifatida ham e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, bolalik davrida ritm,
intonatsiya, harakat va eshitish orqali fikrlashni faollashtirish, xotirani mustahkamlash
va diqqatni jamlashga xizmat qiluvchi musiqiy-amaliy mashg‘ulotlarning ijobiy
samaralari ko‘plab ilmiy izlanishlarda qayd etilgan. Ushbu tadqiqot ob'yekti sifatida
musiqa asboblarini chalish faoliyatining inson kognitiv funksiyalariga ko‘rsatadigan
ta’sirini aniqlash belgilangan. Bu orqali musiqiy mashg‘ulotlarning psixologik va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
117
117
pedagogik imkoniyatlari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinadi. Mazkur mavzuni
o‘rganishda markaziy tushuncha sifatida “musiqiy faoliyat” va “kognitiv rivojlanish”
atamalari tanlanadi. Bu jarayonda o‘zbek xalqining qadimiy musiqiy merosi, sozanda
va xonandalik san’ati, maktabgacha yoshdan boshlab milliy musiqa vositalari bilan
tanishtirish an’anasi alohida ahamiyat kasb etadi. Jumladan, xalq og‘zaki ijodiyoti,
maqom ijrochiligi va an’anaviy cholg‘u madaniyatida ritm, eshitish orqali eslab qolish
va musiqiy fikrlash mexanizmlari chuqur mujassam topgan. Bu esa o‘zbek
mentalitetida musiqaning aqliy rivojga xizmat qiluvchi tabiiy vosita sifatida
qadrlanishini ko‘rsatadi. Jumladan, A. Jo‘rayevning fikricha, “musiqa orqali bolaning
tafakkurini uyg‘otish va ruhiyatini uyg‘unlashtirish – bu estetik emas, avvalo aqliy
tarbiyaning o‘zagidir”
1
. Shuningdek, A. Xasanov ham musiqa mashg‘ulotlarining
diqqat va xotirani faollashtirishdagi amaliy samaradorligini milliy psixologik
xususiyatlar bilan bog‘laydi
2
. Shu bois tadqiqotda musiqa chalish faoliyati nafaqat
umumiy psixik rivojlanish, balki o‘zbek bolalarining o‘ziga xos muloqot, qabul qilish
va eslab qolish qobiliyatlari bilan uyg‘un holda ko‘rib chiqiladi.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda musiqa asboblarini chalish faoliyatining xotira,
diqqat va tafakkur kabi aqliy jarayonlarga ijobiy ta’siri haqida turli fikrlar mavjud.
G‘arbiy yondashuvda musiqa ko‘proq estetik yoki hissiy tajriba sifatida qaraladi, biroq
bu yondashuv o‘zbek musiqiy madaniyatida farqli talqin qilinadi. Milliy
qadriyatlarimizda musiqa asboblarini chalish vositasida bolalarda fikrlash, tafakkur
qilish, eshituv orqali idrok va eslab qolish ko‘nikmalari shakllantirilgan. Biroq mavjud
ilmiy manbalarda aynan cholg‘u chalishning aqliy rivojlanishga bevosita ta’sirini
chuqur yorituvchi empirik asoslangan izlanishlar yetarli emas
3
. Bu esa mavzuning
ilmiy bo‘shliqlarini to‘ldirish zaruratini yuzaga chiqaradi
4
. Tadqiqotda musiqa chalish
faoliyatining kognitiv salohiyatga ta’siri amaliy tajribalar orqali o‘rganildi. Asosiy
yangilik shuki, musiqa asboblarida (dutor, pianino, doira) muntazam mashg‘ulot olib
boruvchi bolalarda diqqatning barqarorligi, eslab qolish tezligi va mantiqiy tafakkur
darajasi oshgani aniqlandi. Bu natijalar musiqa chalish faoliyatining nafaqat estetik,
balki aqliy rivojlantiruvchi kuchga ega ekanini isbotlaydi. Tadqiqotga asoslanib,
musiqa ta’limiga kognitiv yondashuvni integratsiya qilish dolzarb ilmiy-ijodiy
vazifadir.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Musiqa asboblarini chalish faoliyati va uning inson aqliy rivojiga ta’siri so‘nggi
yillarda psixologiya, pedagogika va neyrobiologiya fanlarining kesishgan nuqtasida
tadqiq qilinmoqda. Xususan, G‘arbda olib borilgan izlanishlarda musiqiy
mashg‘ulotlar miyaning chap va o‘ng yarim sharlari o‘rtasidagi neyron aloqalarni
1
Jo‘rayev A. Musiqa estetikasi va bolalar tafakkuri. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. – B. 67.
2
Xasanov A. Milliy psixologiya va musiqiy faoliyat. – Samarqand: Ma’rifat, 2020. – B. 93.
3
Shoumarov G‘. Musiqiy idrok va bolalar psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2015.
4
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo, 2019.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
118
118
faollashtirib, xotira va mantiqiy fikrlashni kuchaytirishi isbotlangan
5
. O‘zbek
pedagogik qarashlarida esa musiqa asboblarini chalish yosh avlod tafakkurini, diqqat
markazini shakllantirishga xizmat qiluvchi vosita sifatida qadrlanadi. Jumladan,
o‘zbek milliy pedagogik merosida musiqaning ruhiy-axloqiy, psixologik hamda aqliy
tarbiyada tutgan o‘rni yuqori baholangan
6
. Bu esa mavzuning nafaqat zamonaviy ilm-
fan, balki an’anaviy o‘zbek madaniyati kontekstida ham dolzarbligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida aralash (mixed-method) yondashuv tanlandi.
Bunda ishonchli ma’lumotlarni yig‘ish uchun eksperiment (musiqa chalishga oid
mashg‘ulotlar o‘tkazish), psixologik testlar (xotira, diqqat va fikrlashni baholash),
shuningdek, yarimstrukturaviy suhbatlar vositasida sifatli va miqdoriy ma’lumotlar
jamlandi. Ma’lumotlar tahlilida statistik tahlil (SPSS dasturida ANOVA testi) va
kontent tahlili (intervyu natijalari asosida) qo‘llandi. Bu yondashuv orqali musiqa
asboblarini chalish faoliyatining kognitiv o‘zgarishlarga ta’siri chuqurroq o‘rganildi va
metodik asoslangan xulosalar chiqarildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Olib borilgan amaliy tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, musiqa asboblarini
muntazam chalish bilan shug‘ullanuvchi ishtirokchilarda (ayniqsa yoshlar va
o‘quvchilar orasida) diqqatning barqarorligi, qisqa muddatli va uzoq muddatli xotira
faolligi, shuningdek, mantiqiy tafakkur jarayonlari nazorat guruhi vakillariga nisbatan
ancha yuqori bo‘lgan. Eksperimentdan avval va keyingi natijalar o‘rtasidagi
solishtirma tahlil (t-test)da p < 0.05 darajasida sezilarli farq kuzatildi. Bu, o‘z
navbatida, musiqa chalish jarayonida miyadagi kognitiv markazlar — ayniqsa, frontal
va temporal qismlarning faol ishtirok etishi bilan izohlanadi. Musiqa chalish — bu
faqat motorik emas, balki tafakkur, eshituv idroki va tezkor yodlashni talab qiladigan
murakkab kognitiv faoliyatdir
7
. Shuningdek, tadqiqot davomida yoshlarning
muvozanatli fikrlashi, asosli qaror qabul qilish qobiliyatlari va intellektual faolligi
yuqori bo‘lgani kuzatildi. Jumladan, musiqa asboblarida chalish bilan muntazam
shug‘ullanuvchi o‘quvchilarning ijodiy tafakkur testlarida ko‘rsatkichlari nazorat
guruhiga nisbatan 28% ga yuqori natija ko‘rsatdi. Bu holatni nafaqat musiqa chalishga
sarflanayotgan vaqt, balki jarayon davomida faollashadigan neyropsixologik aloqalar,
eshituv va motorik tizimlarning sinxronlashuvi bilan bog‘lash mumkin. Shuningdek,
musiqiy faoliyat natijasida rivojlangan emotsional barqarorlik ham fikr yuritish sifati
va diqqat barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan
8
. Tadqiqotdan olingan ushbu natijalar
nafaqat musiqiy ta’lim tizimida, balki umumiy o‘quv jarayonida ham musiqa asboblari
vositasida kognitiv salohiyatni rivojlantirishga e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
Shu bois, ushbu natijalar musiqani faqat estetik tarbiya vositasi emas, balki aqliy
rivojlanishning muhim pedagogik omili sifatida qayta baholashga asos yaratadi. Bu esa
5
Schlaug, G. et al. “The brain of musicians: A model for functional and structural adaptation.” Annals of the New York Academy of Sciences, 2001.
6
Yo‘ldoshev R. O‘zbek pedagogik fikrlarida musiqaning tarbiyaviy ahamiyati. – Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
7
Schlaug G., Norton A. et al. “Training-induced neuroplasticity in young children.” Annals of the New York Academy of Sciences, 2005.
8
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo, 2019.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
119
119
o‘z navbatida, o‘quv dasturlarida musiqa asboblarini chalish faoliyatining
integratsiyasini yanada kuchaytirishga ilmiy asos beradi.
Mavzuga oid so‘nggi ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa asboblarini
chalish inson miyasi faoliyatiga keng ko‘lamli ta’sir o‘tkazadi. Jumladan,
neyropsixologlar G. Schlaug va A. Nortonlar o‘z tadqiqotlarida musiqa chalishni
o‘rganish miyaning chap va o‘ng yarim sharlari o‘rtasidagi funksional aloqalarni
kuchaytirishini va bu esa fikrlashning moslashuvchanligi, xotiraning kuchayishi hamda
diqqatning barqarorligiga olib kelishini ta’kidlaydilar
9
. Biroq, ayrim olimlar, xususan,
D. Stenli va boshqa mualliflar musiqa ta’siri shaxsga xos, individual jihatlarga kuchli
bog‘liq bo‘lishini, ya’ni har bir insonda u bir xil darajada ishlamasligini ta’kidlab, bu
boradagi umumlashtirishlarga nisbatan ehtiyotkorona yondashishga chaqiradilar. Bu
qarama-qarshi
pozitsiyalar
tadqiqotda
muhim
bahs-munozarali
jihatlarni
shakllantiradi. Topilgan natijalarni baholash jarayonida bir qator kontseptual
yondashuvlar o‘zaro taqqoslandi. Mustaqil tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, musiqa
asboblarida chalish bilan shug‘ullanuvchilar miyada neyroplastiklik darajasining
yuqoriligi, yuqori idrok faolligi, ishlovchi xotira (working memory) ko‘rsatkichlarida
sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishadilar. Shu bilan birga, ba’zi pedagogik
adabiyotlarda musiqa asboblarini chalish orqali faqat eshituv estetikasi rivojlanadi,
degan tor yondashuvlar ham mavjud. Bu esa musiqaning kognitiv jihatlariga to‘liq
baho berilmayotganidan dalolat beradi. Xususan, o‘zbek milliy tarbiyasi va
mentalitetida musiqaning tarbiyaviy va axloqiy ta’siri haqida ko‘p yozilgan bo‘lsa-da,
uning miyaning aqliy jarayonlariga ko‘rsatgan ta’siri kam tadqiq etilgan. Professor B.
Egamberdiyev bu boradagi bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida “musiqiy tafakkur”
tushunchasini ilgari surgan va uni yoshlar tafakkurining rivojida muhim omil sifatida
baholagan
10
.
Diskussiya natijalari shuni ko‘rsatadiki, musiqa asboblarini chalishning aqliy
faoliyatga ta’siri borasidagi ilmiy qarashlar hanuzgacha to‘liq yakdil emas. Ayrim
tadqiqotlar uni keng qamrovli va izchil ijobiy omil sifatida baholasa, boshqa
izlanishlarda u individual farqlar bilan chegaralangan ta’sir shaklida qaralmoqda.
Tadqiqot cheklovlaridan biri — bu izlanishlar asosan musiqaga qiziqqan va
o‘zlashtirishga moyil shaxslarda olib borilganidir. Shuningdek, milliy musiqaviy
vositalarning aqliy faoliyatga ta’siri hozircha yetarlicha o‘rganilmagan. Kelgusida shu
kabi tadqiqotlarni milliy cholg‘u asboblarining kognitiv rivojlanishdagi roli nuqtai
nazaridan o‘tkazish tavsiya etiladi.
XULOSA
Olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, musiqa asboblarini
chalish insonning aqliy faoliyatiga, xususan, xotira, diqqat va tafakkur jarayonlariga
9
Schlaug G., Norton A. et al. “Effects of music training on the child’s brain and cognitive development.” Annals of the New York Academy of
Sciences, 2005.
10
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo, 2019.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-4_June-2025
120
120
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Musiqa chalish jarayonida miyadagi neyroaloqalar faollashadi,
kognitiv jarayonlar kuchayadi, bu esa ta’lim va tarbiya samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. Biroq, hozirgi paytda bu masala bo‘yicha yetarlicha ilmiy yondashuvlar
mavjud emas, ayniqsa o‘zbek milliy cholg‘ulari asosida kognitiv tahlillar kam
uchraydi. Shu bois, ushbu yo‘nalishda milliy qadriyatlarimiz, an’anaviy cholg‘u
asboblarimiz va bolalar psixologiyasi kesishgan nuqtalarda keng qamrovli
eksperimental tadqiqotlar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. Musiqa ta’limi dasturlarida
asbob chalishga asoslangan darslar sonini oshirish, bolalarning diqqat va tafakkurini
faollashtiruvchi musiqiy mashg‘ulotlarni joriy etish tavsiya etiladi. Shu bilan birga,
ilmiy-metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilib, ularning asosida pedagoglar va musiqa
o‘qituvchilari uchun yangi uslubiy yondashuvlar taklif etilishi lozim
FOYDALANILGAN ADABIYOLAR
1.
Jo‘rayev A. Musiqa estetikasi va bolalar tafakkuri. – Toshkent: O‘qituvchi,
2018. – B. 67.
2.
Xasanov A. Milliy psixologiya va musiqiy faoliyat. – Samarqand: Ma’rifat,
2020. – B. 93.
3.
Shoumarov G‘. Musiqiy idrok va bolalar psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2015.
4.
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo,
2019.
5.
Schlaug, G. et al. “The brain of musicians: A model for functional and
structural adaptation.” Annals of the New York Academy of Sciences, 2001.
6.
Yo‘ldoshev R. O‘zbek pedagogik fikrlarida musiqaning tarbiyaviy ahamiyati. –
Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
7.
Schlaug G., Norton A. et al. “Training-induced neuroplasticity in young
children.” Annals of the New York Academy of Sciences, 2005.
8.
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo,
2019.
9.
Schlaug G., Norton A. et al. “Effects of music training on the child’s brain and
cognitive development.” Annals of the New York Academy of Sciences, 2005.
10.
Egamberdiyev B. Musiqa orqali tafakkurni shakllantirish. – Buxoro: Ilm ziyo,
2019.
