JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
275
275
“QUTADGU BILIG”DAGI FRAZEMALARNING SEMANTIK TASNIFI
Abdullayeva Vazira Quronovna
Qo‘qon Universiteti katta o‘qituvchisi
Tel: 93-0434579
Annotatsiya
Maqolada “Qutadg‘u bilig”ning ilk badiiy doston, olam manzarasi obrazli,
ta’sirchan ifodalangan matn sifatidagi xususiyatlari tavsiflangan. Asar matnidagi
frazemalarning semantik tasnifi keltirilgan. Xalq e’tiqodi, dunyoqarashi, inson
tafakkuri,
dunyoqarashi,
ruhiyatini
ifodalashdagi
ahamiyati
ko‘rsatilgan.
Frazemalarning barqaroor birikma sifatida ko‘chma ma’noga asoslanishi, kognitiv
konnotatsiyani namoyon qilishi misollar orqali tahlil qilingan. Pandnoma matnidagi
frazemalarning hozirgi o‘zbek adabiy tiliga munosabati ko‘rsatilgan. Frazemalar tahlili
asosida Yusuf Xos Hojibning til imkoniyatlaridan foydalanish, iboralarni qo‘llash
mahorati ochib berilgan. Tarixiy frazemalarni tahlil qilishning ahamiyati, tilning
tarixiy taraqqiyotini aks ettirishdagi o‘rni, madaniy qadriyatlarni aks ettirish
imkoniyatlari asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
ilk badiiy doston, pandnoma, tabdil, frazeologizm, frazema,
obrazlilik, ta’sirchan uslub, tilning tarixiy taraqqiyoti, semantik tasnif, barqaror
birikma, ko‘chma ma’no, metafora, kognitiv metafora, kognitiv konnotatsiya, qadriyat.
Abstract
The article reveals the features of "Kutadgu Bilig" as the first artistic epic, a text
with a figurative and impressive depiction of the world scene. A semantic classification
of phrases in the text of the work is given. Its significance in expressing popular faith,
worldview, human thinking, worldview, and spirit is shown.
The examples analyze the basis of the figurative meaning of the phraseological
unit as a stable combination, the manifestation of cognitive connotation. The
connection of the phraseological unit in the text of the treatise with the modern Uzbek
literary language is shown. Based on the analysis of phraseology, the mastery of Yusuf
Khosa Khadzhib in the use of linguistic possibilities and the use of expressions is
revealed.
The importance of the analysis of historical phrases, the role of language in
reflecting historical development, and the possibility of reflecting cultural values are
substantiated.
Key words: first artistic epic, pandoma, metamorphosis, phraseological unit, word
combination, imagery, expressive style, historical development of language, semantic
classification, stable combination, figurative meaning, metaphor, cognitive metaphor,
cognitive connotation, meaning.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
276
276
“Qutadg‘u bilig” ilk badiiy doston bo‘lib, XXI asr ijtimoiy-siyosiy qarashlari,
madaniy turmush tarzi ta’sirchan uslubda aks ettirilgan nodir manbadir. Asarning o‘z
davrida mashhur bo‘lgan, bir qator xalqlarning harbiy tizim, jamiyatni boshqaruv,
hukmdorlik siyosatida keng tatbiq etilgan. Tadqiqotchi M. Xolmuradova “Qutadg‘u
bilig”ning olimlar tomonidan tabdil qilingan barcha nomlarini jamlab, “Baxt
keltiruvchi bilim” (H.Vamberi, V.V.Radlov, R.R.Arat, V.Tomsen), “Baxt kitobi” yoki
“Baxtli boshqaruv” (S. ye.Malov), “Podshohlikka eltuvchi bilim” (V.V.Bartold),
“Boshqaruv ilmi” (A.A.Valitova), “Baxt beruvchi bilim” (A.N.Kononov, S.N.Ivanov),
“Baxtlilanish bilimi” (A.Fitrat), “Saodatga yo‘llovchi bilim” (Q.Karimov, B.To‘xliev),
“Baxt beruvchi kitob” (Li Chi), “Saodatnoma” (N.Karimov), “Saodat bergan bilim”
(Q.Munirov), “Baxt– ezgulik kitobi” (Li Chi), “Qut berguchi, qutlantirg‘uchi bilim”
[Sodiqov, 2010] (Q.Sodiqov) kabi nomlar bilan yuritilganini qayd etadi. Doston
matnidagi
qutad=
,
qutud=
shaklidagi so‘zlarning “Древнетюрксий словарь”da
“baxtli bo‘lmoq” («становиться счастливым») [DTS,1969:472] tarzida
izohlanganiga asoslanib, asar nomini “Baxtli bo‘lish ilmi” deb izohlaydi
[Xolmuradova, 2019:15]. Ilk badiiy doston nomining har xil talqin qilinganining
o‘ziyoq asar mazmunining xilma-xilligini, olam hodisalari, dunyoqarash, ijtimoiy-
madaniy turmush tarziga oid ko‘plab masalalarni o‘rtaga tashlaganini asoslaydi.
“Qutadg‘u bilig” matni voqea-hodisalar ta’sirchan aks ettirilgani, qahramonlar
nutqda obrazli ifodalarning ko‘p berilgani, dunyo hodisalari haqida falsafiy
mushohadalar tilning badiiy imkoniyatlari orqali to‘laqonli ochib berilgani bilan ham
e’tiborga molikdir.
Asarda ko‘p ma’nolilik, omonimiya, sinonimiya, antonimlik yordamida
qahramonlar xarakteri, olam manzarasining real va tafakkur manzaralari yoritilgan.
O‘zbek tili frazeologizmlarining tarixiy variantlari mumtoz tarixiy-badiiy asarlar
matnida saqlanib qolgan. Tarixiy frazemalar jamlangan manbalardan biri “Qutadg‘u
bilig” asaridir. “Qutadg‘u bilig” tilining o‘ziga xosligini, badiiy ta’sirchanligini
ta’minlovchi omillardan biri frazemalardan mahorat bilan foydalanilganida namoyon
bo‘ladi.
Frazemalarning yuzaga kelishi va shakllanish jarayoni tilning ma’lum rivojlanish
bosqichiga o‘tgan davrlariga xosdir, deyish mumkin. Frazemalar birdan ortiq
leksemalarning yaxlit bir ko‘chma ma’noni ifodalash uchun xoslangan ko‘rinishi
bo‘lib, inson birikma hosil qilish, obrazli tafakkur mahsullarini nomlash
ko‘nikmalariga ega bo‘lgan davrlarga mansubdir. Frazemalar inson tafakkuri, fikrlash
tarzining muhim jihatlarini o‘zida namoyon etadi. Shu bois har bir tilda qaol qo‘llangan
frazemalarni jamlash va tahlil qilish tilning ichki qonuniyatlarini yoritishda, leksemalar
o‘rtasidagi mazmuniy aloqadorlikni yoritishda va narsa-hodisa, belgi-xususiyat,
harakat-holat, faoliyat-jarayonni ifodalashda muhim ahamiyatga ega.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
277
277
O‘zbek tili frazeologiyasi tarixiy taraqqiyot bosqichlaridan o‘tib, rivojlanib
kelmoqda. Frazeologiyaning nazariy masalalarini hal qilishda, uslubiy-semantik
xususiyatlarini yoritishda Sh.Rahmatullayev [Rahmatullayev,1966], A. E. Mamatov
[Mamatov, 1991], B.Yo‘ldoshev [Yoldoshev,1998, 1999] kabi olimlarning
xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim.
“Qutadg‘u bilig”dagi ko‘chma ma’no, metafora, ko‘p ma’nolilik, ta’sirchanlik,
badiiy ifoda tahlillari amalga oshirilgan tadqiqotlarda barqaror birikmalar izohi
borasida ham fikr-mulohazalar bildirilgan [Kasiyeva, 2005].
“Qutadg‘u bilig”dagi frazemalar quyidagi semantik guruhlarga mansub:
1.Shaxs e’tiqodi, diniy tafakkurini ifodalovchi frazemalar.
Bajat hukmiŋä koz
–
Olloh hukmiga havola:
Bajat hukmiŋä koz qamuγ
išlärig, özi
kelsä etlür aèar ej tirig
/
Hamma ishni Xudo hukmiga havola qil, kezi kelsa bitadi
(uni o‘zi) hal etadi, ey tirik /
(QBN 178a)
1
. Bu frazema “Ollohning inoyati bilan”, “xudo xohlasa” degan
ma’nolarni anglatadi.
Bajat hukmiŋä koz
frazemasi insonga qarata aytilgan bo‘lib,
barqaror birikma orqali barcha ishlarning qay tarzda sodir bo‘lishi va amalga oshishi
“ollohning hukmiga havola” ekanligi uqtirilmoqda. Ya’ni Ollohning (Bayatning)
xohishiga ko‘ra amalga oshishi aytilgan.
Ushbu baytdagi
ey tirik
murojaat shakli insonga nisbatan qo‘llanib, hozirgi o‘zbek
tilida faol qo‘llanadigan “jonzot”, mumtoz adabiy manbalarda uchraydigan “hayvon”
ma’nosini aks ettirgan.
Hayvon
leksemasi hozirgi o‘zbek tilida semantik jihatdan faqat
ongsiz mavjudotga nisbatan qo‘llanadi. Mumtoz manbalarda
hayvon
so‘zi keng
ma’noda barcha tirik mavjudotlarga nisbatan ishlatilgan, “tirik”, “tiriklik”, “hayot”
ma’nolarini ifodalagan. “Tiriklik suvi” ma’nosidagi
obi hayvon
forsiy izofasi ham
shundan dalolat beradi.
Hayvon
arabcha so‘z bo‘lib, bu so‘z kirib kelguniga qadar shu
so‘z anglatgan ma’nodagi
tirik
so‘zi qo‘llangani Yusuf Xos Hojibning yuqoridagi
baytidan ham ko‘rinib turibdi.
Ayrim barqaror birikmalar
shaxsni vaziyatga real qarashga,
qismatga, taqdirga
tan berishga da’vat etadi. Masalan,
qazaqa bojun ber= “
taqdirga tan bermoq”:
Negü
kelsä tapla kör edgü esiz, bojun ber
qazaqa köni tut aãïz
/Yaxshimi, yomonmi, nimaiki
boshingga tushsa, rozi bo‘l,
taqdirga tan ber, rost so‘zli bo‘l (QBK 687). Inson
xursandchilikda ham, xafagarchilikda ham sodir bo‘lganlarga tabiiy holat sifatida
yondashishga targ‘ib qilinadi. Bu o‘git insonni sabrli, irodali, chidamli bo‘lishga,
tushkunlikka tushib qolmaslikka chorlaydi.
2. Shaxs tafakkuri, idroki, ruhiyati bilan aloqador tushunchalarni ifodalovchi
frazemalar.
Jitig qïl közüg
frazemasi “e’tiborli bo‘lmoq, diqqat qaratmoq” ma’nolarini
ifodalaydi:
Bü tört neŋ
üzä
sözlädim men sözüg, oqïza ačïlγaj jitig qïl közüg /
Bu to‘rt
narsa uzra so‘zladim
so‘zim, o‘qilsa ma’nosi ochilgay, e’tiborli bo‘l (QBH 2213).
Jitig
qïl közüg
frazemasining so‘zma-so‘z ma’nosi hozirgi “ko‘zni yirik ochish” ma’nosiga
1
Misollar “Qutadgu bilig” ning quyidagi nashridan olindi: Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. –Тошкент: Фан, 1972.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
278
278
teng keladi. Bu o‘rinda
ko‘z orqali ko‘rish
diqqatni jamlash, ong orqali ko‘rishni, ya’ni
idrok etishni bildirib kelgan. Muallif ushbu frazema orqali aytilgan so‘zga, fikrga
e’tiborli bo‘lish lozimligini ta’kidlagan.
3. Shaxsning ruhiy holatini ifodalovchi frazemalar. “Qutadg‘u bilig”da tashqi
olam, jarayonlar, voqea-hodisa mahorat bilan tasvirlanganidek, qahramonlarning ichki
olami, ruhiyati ham sinchkovlik bilan aks ettirilgan. Bir qator frazemalar shaxs
ruhiyati, ichki kechinmalari bilan aloqador tushunchalarni anglatadi. Masalan,
közi
qašï
tüg=
frazemasi hozirgi
qosh-qovog‘ini solmoq
barqaror birikmasi ma’nosiga teng
keladi:
Közi qašï
tügmiš, ačïtmïš jüzin /
Ko‘zi, qoshi tugdi, yuzini burishtirdi (QBH
4410)
.
Frazemadagi
közi-qaš
juftligi hozirgi o‘zbek adabiy tilida
qosh-qovoq
juftligi
semantikasi orqali ifodalanadi.
Közi qašï
tüg=
iborasiga muqobil bo‘lgan
qosh-
qovog‘i solinmoq
(
yoki
osilmoq
)
frazemasi ishlatilib, “norozilik yoki xafalik ifodalab
xo‘mraymoq” ma’nosini ifoadalaydi [O‘TIL, 2006: 353].
Qovoq-dimog‘ qilmoq
iborasi ham shu ma’noda qo‘llanadi.
Baytda
jüz ačït=
frazemasi ham ishlatilgan bo‘lib, hozirda qo‘llanadigan
yuz
burushtirmoq
barqaror birikmasiga mazmun jihatdan muvofiqdir.
“Ko‘ngli og‘rimoq” ma’nosidagi
köŋül aãrï=
shaxsning biror munosabatdan
ranjiganini, ozorlanganini bildiradi:
Erig sözlämägil kišikä tilin, erig sözkä aãïrïr
köŋül
keč jïlïn
/ Kishilarga tilingda qo‘pol so‘zlamagin, qo‘pol so‘z ko‘p yillar
mobaynida kishining ko‘nglini vayron qiladi (QBK 2001).
Ko‘ngli og‘rimoq
hozirgi
o‘zbek tilida “ranjimoq”, “norozi bo‘lmoq” ma’nolarida qo‘llanadi. Frazema ma’nosi
kognitiv metaforaga asoslangan bo‘lib,
og‘rimoq
so‘zining ko‘chma ma’nosi markaziy
o‘rin tutadi. Kognitiv metafora moddiy tana a’zolaridagi og‘riq holatining mavhum,
umumlashtiruvchi
ko‘ngil
so‘ziga ko‘chirilishiga asos bo‘lgan.
Ko‘ngil og‘rishi
qo‘pol, dag‘al so‘zlash oqibatida yuzaga keladigan jarayon sifatida qaralgan:
köŋül
aãrïttur –
kongil og‘ritmoq.
Tüpi jel turur söz köŋül
aãrïttur
/ So‘z bo‘ronli
izg‘irin kabidir, dilni (teshib
o‘tib) zirqiratadi (QBK 2546).
Ko‘ngli og‘rimoq
frazemasi hozirgi o‘zbek tilida deyarli qo‘llanmaydi. Unga muqobil ravishda
dili
og‘rimoq
[O‘TIL,2006:613]
barqaror birikmasi ishlatiladi.
köŋül aãrï=
frazemasining
hozirda
dili og‘rimoq
tarzida ishlatilishi frazemalar taraqqiyotida tarkib jihatdan
o‘zgarishlar yuz berganini asoslaydi. O‘zlashma so‘zlar tilning lug‘at sathiga erkin
ravishda kirib kelishi bilan bir qatorda, frazemalar komponentlariga ham o‘zlashgan.
Köŋül aãrï=
frazemasining har ikki komponenti turkiy so‘zdan iborat.
Dili og‘rimoq
barqaror birikmasi komponentining birinchi so‘zi –
dil
birligi
köŋül
so‘zining forscha-
tojikcha muqobili hisoblanadi. Qiyos: o‘zbek shevalarida “kimdir tufayli bezovta
bo‘lmoq” ma’nosidagi
dastidan tinmoq
iborasi qo‘llanadi. Eski o‘zbek tilida bu
barqaror birikmaning
ilkidan tinmoq
ko‘rinishida ishlatilgani kuzatiladi:
ilik
– qo‘l
(turkiy so‘z);
dast
– qo‘l (forscha-tojikcha so‘z).
Baš
aãrïã
bol=
“mashaqqat bo‘lmoq”, tashvish bo‘lmoq:
Bezüg ištä teŋsïz baš
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
279
279
aãrïã
bolur, baš
aãrïã kötürmäsä beglik qalur
/Buyuk ishda beqiyos mashaqqat
bo‘ladi,
mashaqqatni tortmasa beglik tanazzulga yuz tutadi (QBN 109a).
Baš
aãrïã
“tashvish” degan ma’noni bildiradi.
Baš
aãrïã
bol=
bosh, ya’ni o‘y, fikr bilan bog‘liq
muammolarga nisbatan qo‘llangan. Bu frazema katta ishlarni amalga oshirishdagi
qiyinchilikni, umumiy ma’noda, mashaqqatli jarayonni anglatadi. Hozirgi kunda ushbu
frazemada “ortiqcha mashaqqat, g‘alva keltirish” ma’nosi ustunlik qiladi.
Boshini
og‘ritmoq
“bo‘lar-bo‘lmas ish, harakat, ran va sh. k. bilan joniga tegmoq, bezor
qilmoq” [O‘TIL, 2006:337].
Shu frazemaga sinonim hisoblangan
boshini qotirmoq
“uzoq va jiddiy o‘ylamoq; tashvish chekmoq” ma’nolarida betaraf uslubda qo‘llanadi.
4.
Muloqot xulqiga oid frazemalar. Nutq madaniyati, muloqot odobi o‘zbek
madaniyatida har bir davrda dolzarb masala sifatida qaralib kelgan. “Qutadg‘u bilig”da
kishilar o‘rtasidagi muloqot xulqi, so‘zlash odobi, fikrni verbal vositalar orqali
ifodalash masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Bu borada barqaror birikmalar
uslubiy, ta’sirchan ifodalarga xizmat qilgan. Masalan,
tili ačït = tilin achitmoq
frazemasi “qo‘pol gapirmoq”, “dag‘al so‘zlamoq” ma’nolarini anglatadi:
Sözün söksä
jalŋuq ačïtsa tilin /
So‘zida so‘kib gapirsa va tili bilan ranjitsa / (QBN 1929).
Tili ačït=
frazemasi hozirga qadar iste’moldan chiqqan. Unga muqobil sifatida hozirgi o‘zbek
tilida
achchiq gapirmoq
birikmasi ishlatiladi.
Tili ačït =
frazemasidagi kognitiv
metafora, ta’sirchanlik, uslubiy bo‘yoqdorlik birikmada to‘liq aks etmaydi.
5.
Shaxs xatti-harakati, faoliyati bilan bog‘liq tushunchalarni ifodalovchi
frazemalar
. Yol tut=
tanlamoq:
Aèurγu bularïγ
jolïn tutsä ked
anïn jolqa kirsä bojun
egsä ked
/ Bularni ochiqtirish kerak, toki yaxshi yo‘l tutsinlar, shu tufayli yo‘lga kirib,
mutlaq bo‘yin egsinlar (QBV 180). Baytda
jolqa kir=, bojun eg=
barqaror birikmalari
ham qo‘llangan bo‘lib,
ezgu faoliyatni tanlash jarayonini ta’sirchan ifoda etgan.
Ešig et=
frazemasi “tadbir ko‘rmoq”
ma’nosini bildiradi:
Bu Aj toldï özkä kör
et[t]i ešig, adaštï
keŋästi
bir atlïγ kišig /
Oyto‘ldi
o‘z ishining tadbirini ko‘rdi, taniqli
bir odam bilan do‘stlik
bog‘ladi, u bilan maslahatlashdi (QBK 1915).
Ešig et=
barqaror birikmasi
“reja tuzmoq”, “kengashmoq” ma’nolarini ham ifodalagan.
Adl
jürit=
frazemasi “Qutadg‘u bilig”dagi bosh masala
–
“adolat bilan ish
tutmoq” tushunchasini ifodalagan:
‘Adl turur tüz jüritmäk
/ Birinchisi adolatni
to‘g‘ri
yuritmoqdir (QBH 320).
Davlät qapüγ ač=
“davlat eshigini ochmoq”, “baxtga, saodatga eltmoq”
ma’nolarida kelgan:
Bu qul kün at
aδγïr
bu yer suv qamuγ, eligdïn tegib
ačtï davlät
qapüγ
/ Bu qul, cho‘rilar, otlar, ayg‘irlar, bu yer-suv barchasi
hukmdordan tegib
(davlat) senga (baxt) eshigini ochdi (QBN 207b). Barqaror birikma hukmdor
tomonidan in’om etilgan qul, cho‘rilar, otlar, ayg‘irlar, yer-suv kabilarning shaxs
moddiy ta’minotini yaxshilashiga nisbatan qo‘llangan.
Frazeologizmlar lug‘atining qayta ishlangan va to‘ldirilgan nashrida bir qator
tarixiy frazemalar ham izohlangan [Rahmatullayev, 2022]. Tarixiy frazemalarni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
280
280
o‘rganish, hozirgi o‘zbek tili bilan qiyoslash quyidagilarda ahamiyatlidir:
1. Frazemalar til sohibi tafakkuri, narsa-hodisa, voqea-hodisaga munosabati va
bergan bahosini o‘zida to‘liq namoyon etadi.
2. Badiiy asar matnida muallif tafakkur darajasi bilan bog‘liq ravishda
ifodalangan frazemalar ham qo‘llangan bo‘lib, tarixiy muhit, ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlar, ma’naviy-ma’rifiy dunyoqarash haqida axborot berishga xizmat qiladi.
3. Tarixiy frazemalar ko‘chma ma’noga asoslangan barqaror birikma bo‘lib,
kognitiv konnotatsiyaning muhim belgilarni aks ettiradi.
“Qutadg‘u bilig”dagi frazemalar Yusuf Xos Hojibning mutafakkir sifatidagi
qarashlari, faylasuf, olim sifatidagi mushohadalari, til imkoniyatlarini yaxshi anglagan
va mahorat bilan qo‘llagan ijodkor sifatidagi qiyofasini namoyon etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI
1. DTS – Древнетюркский словарь. –Л., 1969. –Б.472-474.
2. Йўлдошев Б. Фразеология тарихидан лавҳалар. –Самарқанд: Суғдиёна,
1998. –110 б.
3. Йўлдошев Б. Фразеологик услубият асослари. –Самарқанд: СамДУ, 1999.
–200 б.
4. Касиева А. Лексико-семантический анализ метафор “Кутадгу билиг”. –
Бишкек , 2005.
5. Маматов А.Э. Ҳозирги замон ўзбек адабий тилида лексик ва фразеологик
норма муаммолари. – Tошкент: Фан, 1991. –274 б.
6. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари. –Тошкент:
Фан, 1966. –262 б.
7. Rahmatullayev va boshqalar. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. –Toshkent:
G‘afur G‘ulom, 2022. –676 b.
8. Sodiqov Q. Mangu qumaru // “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi. –
№50. –Toshkent, 2010.
9. Холмурадова М. “Қутадғу билиг” лексикаси. Филол. фан. фалс. док. (DSc)
...дисс. –Тошкент, 2019.
10. Юсуф Хос Ҳожиб. Қутадғу билиг. –Тошкент: Фан, 1972.
11.
O‘TIL
− Ўзбек тилининг изоҳли луғати. II. − Тошкент: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2006. − 672 б.
12
.
O‘TIL
− Ўзбек тилининг изоҳли луғати. IV. − Тошкент: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2008. − 608 б.
