JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
228
228
“PAST PERFECT ZAMONIDA BERILGAN INGLIZ TILIDAGI
FE’LLARNING ASPEKTUAL VAZIYATLAR TAHLILI VA
ULARNING O’ZBEK TILIDA BERILISHI”
Kayumova Nilufar
SamDChTI mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya:
Inson nutq faoliyatida harakatlarni ifodalashda fe’lning
grammatik ma’nolari muhim o’rinni egallaydi. Shu bilan birga, tilshunoslik fanining
asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lgan aspektologiyada, “fe'lning aspekti”, ya'ni vid (tus),
harakat qanday sodir bo'layotgani to'g'risidagi ma'lumot berib, tugallangan (telik) va
tugallanmagan (atelik) turlari farqlanadi. Maqolada ingliz tilining “Past Perfect (o'tgan
tugallangan)”
zamoniga
oid
jumlalar
olingan
bo'lib,
ularning
tugallanganlik/tugallanmaganlik xususiyatlari tahlil qilinadi. Buning ustiga bu
jumlalarning o'zbek tiliga tarjima variantlari ham solishtirma tahlil qilingan. Tadqiqot
materiali sifatida “J.K. Rowlingning "Harry Potter and the Sorcerer's Stone" romani
tanlanib, o'tgan tugallangan zamon jumlalari telik va atelik aspektlariga ajratilib,
ularning ingliz-uzbek tilida ifodalanish mexanizmlari o'rganildi. Natijalarda ingliz
tilida Past Perfect Simple ning deyarli doim telik aspektli ekanligi, atelik aspektli
tugallangan o’tgan zamon esa juda kam miqdorda aniqlangan. Masalaning mazkur
jihatlari ikkala tilga oid misollar orqali yoritilgan
Kalit so'zlar
: Fe'l, aspekt, aspektologiya, telik (tugallanganlik), atelik
(tugallanmaganlik),
solishtirma
analiz,
aspektual
vaziyat,
vid
(tus),
perfektiv/imperfektiv.
Аннотация:
В речевой деятельности человека грамматические значения
глагола играют важную роль в выражении действий. В то же время в одном из
основных направлений лингвистической науки — аспектологии — категория
вида глагола предоставляет информацию о характере действия и различает
завершённые (тéлик) и незавершённые (ателик) виды. В данной статье
рассматриваются предложения в прошедшем совершённом времени (Past
Perfect)
английского
языка
и
анализируются
их
свойства
завершённости/незавершённости. Кроме того, проводится сопоставительный
анализ этих предложений с их узбекскими эквивалентами. В качестве материала
исследования выбран роман Дж. К. Роулинг «Гарри Поттер и философский
камень», из которого были выделены предложения в Past Perfect,
классифицированные на тéлик и ателик, и изучены механизмы их выражения в
английском
и
узбекском
языках.
Результаты показали, что предложения в Past Perfect Simple в английском языке
почти всегда имеют тéлик аспект, тогда как предложения с ателик
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
229
229
характеристикой в этом времени встречаются крайне редко. Эти особенности
рассмотрены на примерах из обоих языков.
Ключевые слова
: глагол, аспект, аспектология, тéлик (завершённость),
ателик (незавершённость), сопоставительный анализ, аспектуальная ситуация,
вид, перфектив/имперфектив.
Abstract
: In human speech activity, the grammatical meanings of verbs play an
important role in expressing actions. In the field of aspectology — one of the main
branches of linguistics — the “aspect of the verb,” i.e., the verbal category of vid
(view), provides information about how an action is carried out and distinguishes
between telic (completed) and atelic (uncompleted) types. This article analyzes
sentences in the English Past Perfect tense, focusing on their telic or atelic properties.
Moreover, comparative analysis is conducted with their Uzbek translations. The
research material is taken from J.K. Rowling’s novel Harry Potter and the Sorcerer’s
Stone, where sentences in the Past Perfect tense are identified, classified into telic and
atelic aspects, and the mechanisms of their expression in English and Uzbek are
explored.
The findings show that sentences in the English Past Perfect Simple are almost always
telic in aspect, while the occurrence of atelic past perfect constructions is very rare.
These issues are explained through examples from both languages.
Keywords:
verb,
aspect,
aspectology,
telic
(completeness),
atelic
(incompleteness),
comparative
analysis,
aspectual
situation,
vid,
perfective/imperfective.
Kirish
. Inson nutq faoliyatida fe’lning grammatik ma’nolari ayniqsa muhim
o’rinni egallaydi. Bu orqali harakatning qachon, qanday, qanday natija bilan sodir
bo'layotgani haqidagi ma'lumot ifodalanadi. Shu jihatdan aspekt — voqeaning ichki
sifati, uning qanday sodir bo'layotgani to'g'risidagi ma'lumotdir.
Aspekt nazariyasi ilk bor Bernard Comrie tomonidan “Aspect: An Introduction to
the Study of Verbal Aspect and Related Problems" (1976) asarida chuqur yoritilgan.
Unga ko'ra, “telik aspect” — yakunlangan harakatni, “atelik aspect” — esa davom
etayotgan yoki noaniq jarayonni ifodalaydi [1, 44-45].
Ushbu tadqiqotda “ingliz tilining Past Perfekt zamoniga tegishli 289 ta misol
olingan bo'lib, ularning telik/ atelik xususiyatlari tahlil qilinadi. Jumlalarning o'zbek
tiliga tarjima variantlari ham beriladi. Material sifatida Joanna Ketlin Rouling "Harry
Potter and the Sorcerer's Stone" va Shokir Dolimov tarjimasi “Garry Potter va
afsonaviy tosh” romanlaridan misollar olingan.
Nazariy asoslar:
Aspekt nima? Comrie fikriga ko'ra: “The perfective presents a
situation as a whole, without distinguishing separate phases within it, while the
imperfective focuses on an ongoing, often dynamic phase of a situation.” – “Aspect”
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
230
230
[2, p. 103], ya’ni Perfektivlik (tugallanganlik) — bu vaziyatni uning ichidagi alohida
bosqichlarni ajratmasdan butun sifatida taqdim etadi, imperfective (tugallanmaganlik)
esa vaziyatning o'tayotgan, ko'pincha dinamik bosqichiga qaraladi. Tilshunosning
ta’limotiga ko’ra, telik — voqea bir “butun” sifatida ko'riladi, atelik — uning ichki
dinamik “fazasi” muhimdir.
Belgi |
Telik
Atelik
Ma'nosi
Yakunlangan harakat
Davom etayotgan yoki noaniq
jarayon
E’tibor qaratiladi
Natijaga
Jarayonga
Misol (ingliz tilida)
He had finished
He had never met her for
several years
O'zbekcha tarjima
U bitirgan edi
U yillar davomida qizni
uchratmadi
Shuningdek, Janubiy Kaliforniya universiteti tilshunosi Bernard Komri telik va
ateliklikni farqlashda juda chiroyli misol keltirgan va uni quyidagicha: John qo‘shiq
aytyapti (John is singing) va John stul yasayapti (John is making a chair) kabi ikki
gapda ifodalangan vaziyatlarning semantik aspektual xususiyatlarini taqqoslash orqali
boshlashimiz mumkin [1, p. 45].
Tadqiqot materiali va metodikasi:
Hozirgi o’zbek tilida o’tgan zamon fe’lining
bir necha formalari mavjud bo’lib, ular o’zlariga xos ma’no va boshqa xususiyatlari
bilan bir-biridan farqlanadi. Hozirgi o’zbek adabiy tilida o’tgan zamon fe’lining asosan
quyidagi formalari qo’llani’adi: 1) –di affiksi yordamida yasaluvchi shakl (yozdim,
yozding, yozdi), 2) –gan affiksi yordamida yasaluvchi shakl (yozganman, yozgansan,
yozgan), 3) –(i)b affiksli ravishdoshni shaxs-son bilan tuslash orqali hosil qiluvchi
shakl (yozibman, yozibsan, yozibdi), 4) edi to’liqsiz fe’li yordamida hosil qilinuvchi
shakl (yozayotgan edim, yozmoqda eding, yozguvchi edi) [4, p. 476].
Material sifatida “J.K. Rowlingning "Harry Potter and the Sorcerer’s Stone"
romanidan olingan 289 ta Past Perfect zamonidagi jumla tanlab olindi va tahlil qilindi.
Bu jumlalarning barchasi telik/atelik deb belgilanib o’zbek tilidagi “Garry Potter va
afsonaviy tosh” tarjimasi bilan taqqoslandi. Olib borilgan izlanishlar natijasiga ko’ra
tugallanganlik va tugallanmaganlik xususiyatiga ega Past Perfect jumlalari o’zbek
tiliga –gan, -ib qolgan, -ib bo’lgan, -di, -bo’lib –gan, -gan bo’lsada, -gan bo’lar edi, -
gan edi, -ibdi, -ganday, -ib –dan, -ab –rar edi, -di-ya, -gan ekan, -ib –day kabi
qo’shimchalar qo’shilgan holda berilgan bo’lib ba’zi jumlalar erkin tarjima qilingan
va tarjumon o’zbek tili ichki strukturasiga xos, so’z birikmalari va iboralardan
foydalanib atroflicha badiiylikka erishgan.
Tahlil va natijalar:
Tadqiqot materiali tahlili davomida misollarning ko’pchiligi
telik xususiyatdagi aspetual vaziyatga xosligi ma’lum bo’ldi: "
He’d forgotten
all
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
231
231
about the people in cloaks until he passed a group of them next to the baker’s" [5, p.
6]. “Do’kon yo’lida yig’ilgan odamlarni uchratmaganda, mister Dursl ertalab ko’rgan
anavi rido kiyganlarni
eslamagan bo’lar edi”
[6, s 8-9]. Ushbu misolda
had forgotten
misoli tarjimonning uslubiga ko’ra aniqlik maylida bo’lgan jumlani shart maylida va
“esdan chiqarmoq, unutmoq” fe’li o’rniga o’zbek tili tarjimasida “eslamoq” fe’li
qo’llanilyapti. “He had forgotten” telik xususiyatga egadir, chunki “odamlarni yo’lda
uchratgani” tugallangan harakat hisolanadi, “eslamagan bo’lar edi” misoli ish-harakat
ma’lum vaqtda tugaganlikni anglatmoqda.
Atelik aspektual vaziyatdagi misollar bor-yo’g’ jami misollarning qariyb chorak
qismiga teng bo’lib, harakatni davomiylik fazasida ekanligi, ish-harakat tugamaganligi
yoki vaqtlar davomida takrorlanganligini bildiradi. “When he
had
been
younger,
Harry
had
dreamed
and
dreamed
of some unknown relation coming to take him
away, but it
had
never
happened
; the Dursleys were his only family” [5, p. 24]
jumlasida “he had been younger, Harry had dreamed, it had never happened”
tugallangan o’tgan zamon misollarida telik/atelik/telik aspektual vaziyatlarni kuzatish
mumkin. Tugallangan o’tgan zamon amal tugaganligini bildirsada, “he dreamed and
dreamed” Garrining biron-bir qarindoshi topilishi va uni olib ketishi vaqtlar davomida
orzusi bo’lgan, ya’ni amal takrorlangan. Boshqa perfekt shakllari, “had been younger”
va “it had never happened” qahramonning “yoshroq bolishi” va “voqea sodir bo’lmasa
ham” ma’nosida kelib, harakat bir marta va tugal ma’nolarda kelishini ko’rish mumkin.
Bu misollarimiz telik xususiyatga egadir.
O’zbek tili tarjimasi “
Bir necha yil muqaddam
Garri biron-bir boshqa
qarindoshi topilib kelib, olib ketishini
orzu qilar edi
. Bunday
bo’lishi mumkin emas
,
albatta. Xolasi bilan amakisidan boshqa hech kimi yo’q uning” [6, s. 39] misolidan
ko’rish mumkinki, Past Perfect shakli
–ar edi
va erkin tarjima qo’llanilyapti.
Ingliz tilida Past Perfect Simple konstruktsiyasi deyarli doim telik aspektli
hisoblanadi, sababi zamon shaklining talabi ish-harakatni tugatilganligini bildirishdir.
Shu o’rinda aytish joizki, perfektivlik/imperfektivlik va telik/ateliklik o’zaro yaqin
grammatik-semantik tushunchalar bo’lsada, perfektivlik/imperfektivlik grammatik
(shakily) tushuncha, telik/ateliklik esa semantik ma’no bo’lib fe’l (predikat)ni gapdagi
semantik xususiyatini yoritib beradi.” [3, p. 144]
Xulosa.
To’plangan
va tahlil qilingan
misollar tadqiqi sifatida aytish mumkinki,
tadqiqot natijasida ingliz tili Past Perfect Simple zamonidagi fe’llar telik yoki atelik
aspektual vaziyatlarga tegishli bo'lib, telik aspekt — yakunlangan harakatlarni, atelik
esa davom etayotgan yoki noaniq jarayonlarni ifodalaydi. O'zbek tilida ham telik/atelik
farqi mavjud bo'lib, u “bitirmoq”, “tugallamoq”, “borib turmoq”, “o'qib yurgan”,
“ketayotgan” kabi konstruktsiyalar orqali ifodalanadi. Tarjima jarayonida aspektual
farqlarni saqlash - tilmoch tomonidan voqeani to’g’ri tushunish uchun zarurligi,
grammatik va semantik jihatdan yoritilgan va badiiy adabiyot misollarida ko’rsatilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
232
232
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Comrie B. Aspect: An Introduction to the Study of Verbal Aspect and Related
Problems. Cambridge: Cambridge University Press, 1976, 142
2.
Bybee J., Perkins R., Pagliuca W. The Evolution of Grammar: Tense, Aspect and
Modality in the Languages of the World. Chicago: University of Chicago Press,
1994, 448
3.
Vendler Z. Verbs and Times // Philosophical Review. 1957. P. 143–160.
4.
Ozbek tili grammatikasi. t. I. Toshkent, 610
5.
Rouling J.K., Harry Potter and sorcerer’s stone, 221
6.
Dolimov Sh. Garri Potter va afsonaviy tosh, Toshkent, 368
