JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
217
217
METALLARNING QIRRALARIGA ISHLOV BERIB
PAYVANDLASH JARAYONIGA TAYYORLASH
Joʻrayev Anorboy
Oʻzbekiston tumani 2-son politexnikum
Maxsus fan Payvandlash oʻquvchisi
Annotatsiya:
Metallarning qirralariga ishlov berib payvandlash jarayoniga
tayyorlash metallurgiya va sanoat sohasida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
jarayonlardan biridir. Bu jarayon metallarning sifatli va mustahkam payvandlanishini
ta’minlash uchun amalga oshiriladi. Metallarning qirralarini tayyorlash jarayoni
payvandlash sifatini oshirish, metallarning birikish qobiliyatini yaxshilash,
shuningdek, keyingi ishlov berish bosqichlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
muammolarni oldini olish maqsadida bajariladi.
Kalit soʻzlar:
metallar, termik ishlov berish, mexanik ishlov berish, sanoat,
metallurgiya, kimyoviy tozalash, payvandlash.
Payvandlash jarayoniga tayyorlash uchun metallarning qirralarini ishlov berishda
bir qancha usullar qo‘llaniladi. Ushbu usullar orasida mexanik ishlov berish, kimyoviy
tozalash, termik ishlov berish va boshqa tayyorlov texnologiyalari mavjud. Mexanik
ishlov berish usuli metallarning qirralarini silliqlash, zımpara qilish, frezalash yoki arra
yordamida kerakli shaklga keltirishni o‘z ichiga oladi. Bu usul metallarning qirralarini
aniq va toza qilish imkonini beradi, shuningdek, payvandning sifatini oshiradi.
Kimyoviy tozalash usuli esa metallarning qirralaridan oksid qatlamlarini, yog‘ va
boshqa iflosliklarni olib tashlash uchun ishlatiladi. Bu jarayonda metallarning qirralari
maxsus kimyoviy eritmalarga botiriladi yoki ularning yuzasi kimyoviy vositalar bilan
tozalanadi. Kimyoviy tozalash payvandlash jarayonida metallarning birikish
qobiliyatini oshiradi va payvandning mustahkamligini ta’minlaydi. Termik ishlov
berish usuli metallarning qirralarini isitish yoki qizdirish orqali ularni payvandlashga
tayyorlashni o‘z ichiga oladi. Bu usul metallarning ichki stresslarini kamaytirish,
ularning strukturasini yaxshilash va payvandning sifatini oshirish uchun qo‘llaniladi.
Termik ishlov berish metallarning qirralarini tayyorlashda qo‘llaniladigan samarali
usullardan biridir. Payvandlash jarayoniga tayyorlashda metallarning qirralarini to‘g‘ri
shakllantirish ham muhim ahamiyatga ega. Metallarning qirralarini noto‘g‘ri
shakllantirish payvandning mustahkamligini pasaytirishi, yoriqlar va boshqa
nuqsonlarning yuzaga kelishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, metallarning
qirralarini tayyorlashda ularning shakli, burchagi va o‘lchamlari aniq va to‘g‘ri bo‘lishi
zarur.[1]
Metallarning qirralarini tayyorlash jarayonida xavfsizlik qoidalariga amal qilish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
218
218
juda muhimdir. Ishchilar o‘zlarini himoya qilish uchun maxsus kiyimlar, qo‘lqoplar va
ko‘zoynaklardan foydalanishlari lozim. Shuningdek, ishlov berish uskunalari va
asbob-uskunalarining to‘g‘ri va xavfsiz ishlashini ta’minlash kerak. Payvandlash
jarayoniga tayyorlashda metallarning qirralarini ishlov berishning samaradorligini
oshirish uchun zamonaviy texnologiyalar va uskunalar qo‘llaniladi. Kompyuter
nazoratidagi ishlov berish mashinalari, lazerli tozalash uskunalari va boshqa ilg‘or
texnologiyalar metallarning qirralarini yuqori aniqlikda va sifatli tayyorlash imkonini
beradi. Bu esa payvandlash jarayonining sifatini va unumdorligini oshiradi.[2]
Metallarning qirralarini tayyorlash jarayoniga tayyorlashda materiallarning
xossalari ham hisobga olinadi. Har bir metall turi o‘ziga xos ishlov berish usullarini
talab qiladi. Masalan, po‘lat, alyuminiy, mis kabi metallarni tayyorlashda turli usullar
va texnologiyalar qo‘llaniladi. Shuning uchun, metallarning qirralarini tayyorlashda
ularning kimyoviy va fizik xossalari, qattiqligi va boshqa parametrlar diqqat bilan
o‘rganilishi kerak. Payvandlash jarayoniga tayyorlashda metallarning qirralarini ishlov
berishning to‘g‘ri rejasi va texnologik jarayoni ishlab chiqilishi zarur. Bu jarayon
metallarning sifatli birikishini ta’minlash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish uchun muhimdir. Texnologik jarayonni
to‘g‘ri tashkil etish metallarning qirralarini tayyorlashda yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan nosozliklarni oldini oladi. Metallarning qirralarini tayyorlash jarayonida sifat
nazorati muhim o‘rin tutadi. Tayyorlangan qirralar tekshirilishi, ularning o‘lchamlari,
shakli va yuzasi sifat jihatidan baholanadi. Sifat nazorati payvandlash jarayonida
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nuqsonlarni kamaytirishga yordam beradi va yakuniy
mahsulotning sifatini ta’minlaydi. Payvandlash jarayoniga tayyorlashda metallarning
qirralarini ishlov berishning samaradorligini oshirish uchun ishchi kuchining malakasi
va tajribasi katta rol o‘ynaydi. Malakali ishchilar metallarning qirralarini to‘g‘ri va
sifatli tayyorlashni ta’minlaydi, bu esa payvandlash jarayonining muvaffaqiyatli
o‘tishini kafolatlaydi. Metallarning qirralarini tayyorlash jarayoni sanoatning turli
sohalarida keng qo‘llaniladi. Mashinasozlik, qurilish, aviatsiya, avtomobilsozlik kabi
sohalarda metallarning sifatli payvandlanishi mahsulotlarning mustahkamligi va
ishonchliligini ta’minlaydi. Shuning uchun, metallarning qirralarini tayyorlash
jarayoni har bir sanoat korxonasi uchun muhim hisoblanadi. Metallarning qirralarini
tayyorlash jarayonida ekologik omillar ham hisobga olinishi lozim. Ishlab chiqarish
jarayonida chiqindilarni kamaytirish, zararli moddalarni nazorat qilish va atrof-
muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish uchun zamonaviy texnologiyalar qo‘llaniladi. Bu
esa sanoatning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Payvandlash jarayoniga
tayyorlashda metallarning qirralarini ishlov berish jarayonida yuzaga keladigan
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish uchun doimiy ravishda tadqiqotlar olib
boriladi. Yangi usullar va texnologiyalar ishlab chiqilishi, mavjud jarayonlarni
takomillashtirish orqali metallarning qirralarini tayyorlash samaradorligi oshiriladi.[3]
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
219
219
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, metallarning qirralarini ishlov berib payvandlash
jarayoniga tayyorlash metall sanoatining ajralmas qismi hisoblanadi. Bu jarayon
metallarning sifatli va mustahkam birikishini ta’minlash, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va mahsulotlarning ishonchliligini kafolatlash uchun
muhimdir. Metallarning qirralarini tayyorlashda turli usullar va texnologiyalar
qo‘llaniladi, ularning tanlovi metallarning turi, ishlov berish sharoitlari va talablar
asosida belgilanadi. Zamonaviy texnologiyalar va malakali ishchi kuchi yordamida
metallarning qirralarini tayyorlash jarayoni yanada sifatli va samarali bo‘lmoqda. Shu
sababli, metallarning qirralarini tayyorlash jarayoniga alohida e’tibor qaratish va uni
doimiy takomillashtirish sanoat rivojining muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahmonov O. M., Nurmatov S. A. "Materialshunoslik va konstruksion
materiallar texnologiyasi". Namangan Davlat Universiteti Nashriyoti, 2024 yil.
2. Tursunov B. Q., Islomov M. R. "Materialshunoslik va konstruksion
materiallar". Namangan Davlat Universiteti Nashriyoti, 2024 yil.
3. Karimov A. S. "Metallarni gaz alangasi yordamida payvandlash texnologiyasi".
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti Nashriyoti, 2024 yil.
4. Xolmatov Z. T. "Tayyorlash va ishlov berish texnologiyasi". Buxoro Davlat
Universiteti Nashriyoti, 2023 yil.
5. Rasulov D. N. "Metall payvandlash texnologiyasi va sifat nazorati". Toshkent
Kimyo-Texnologiya Instituti Nashriyoti, 2022 yil.
6. Mamatov S. B. "Metall konstruktsiyalarni payvandlash texnologiyasi".
Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti, 2023 yil.
7. Yusupova N. F. "Zamonaviy metall ishlov berish texnologiyalari". Toshkent
Davlat Texnika Universiteti Nashriyoti, 2021 yil.
