JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
214
214
TOKLI OʻTKAZGICHLARNING OʻZARO TAʼSIR KUCHI
Qoʻychiyeva Feruzaxon Anvarovna
Oʻzbekiston tumani 2-son politexnikumi
Fizika fani oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchi elektr va magnit
maydonlar nazariyasida muhim o‘rin tutadi. Elektr tokini o‘tkazuvchi o‘tkazgichlar
orasidagi o‘zaro ta’sir kuchlari elektromagnit kuchlar deb ataladi. Bu kuchlar
o‘tkazgichlarda oqayotgan toklarning magnit maydonlari orqali yuzaga keladi va bu
maydonlar o‘tkazgichlar orasidagi kuchlanish va kuch ta’sirlarini belgilaydi.
Kalit soʻzlar:
elektr toki, o'tkazgichlar, magnit maydoni, elektr motorlari,
generatsiya qurilmalari, transformatorlar, magnit induksiya, elektromagnit qurilmalar.
Tokli o‘tkazgichlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchining asosiy sababi ularning
atrofida hosil bo‘ladigan magnit maydonlardir. Har bir o‘tkazgichda oqayotgan tok o‘z
atrofida magnit maydon yaratadi, bu maydon boshqa o‘tkazgichdagi tok bilan o‘zaro
ta’sirga kirishadi. Agar ikkita o‘tkazgichda oqayotgan toklar bir yo‘nalishda bo‘lsa,
ularning o‘zaro ta’siri tortishish kuchi hosil qiladi, aks holda esa itarish kuchi yuzaga
keladi. Bu holat elektromagnit kuchlarning asosiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi.
Magnit maydonning o‘ziga xosligi shundaki, u tok o‘tkazgichlar atrofida doimiy
ravishda mavjud bo‘lib, ularning o‘zaro joylashuvi va tok kuchiga bog‘liq holda
o‘zgaradi. Tok kuchi ortishi bilan magnit maydonning kuchi ham oshadi, bu esa o‘zaro
ta’sir kuchining kattalashishiga olib keladi. Shuningdek, o‘tkazgichlarning o‘rnatilish
burchagi va masofasi ham ta’sir kuchining yo‘nalishi va kattaligini belgilaydi.[1]
Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchi elektr tarmoqlarida, elektron
qurilmalarda, elektromagnit qurilmalarda va boshqa ko‘plab texnik tizimlarda muhim
ahamiyatga ega. Masalan, elektr simlari va magistral o‘tkazgichlar orasidagi o‘zaro
ta’sir kuchi tarmoqlarning samaradorligi va ishonchliligini belgilaydi. Shuningdek,
elektromagnit o‘zaro ta’sirlar elektr motorlari, generatsiya qurilmalari,
transformatorlar va boshqa elektromexanik qurilmalarning ishlash printsipini tashkil
etadi. O‘zaro ta’sir kuchining matematik ifodasi Amper qonuni va Biot-Savart qonuni
yordamida aniqlanadi. Biot-Savart qonuniga ko‘ra, tok o‘tkazgich tomonidan hosil
qilingan magnit induksiya kuchi uning uzunligi, tok kuchi va o‘tkazgichdan o‘lchov
nuqtasigacha bo‘lgan masofaga bog‘liq. Ampyer qonuni esa magnit maydonning
chiziqli o‘tkazgichdagi tok bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu qonunlar yordamida
o‘tkazgichlar orasidagi magnit maydon va shu maydon ta’siridagi kuchlarni hisoblash
mumkin.[2]
Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’siri nafaqat statik holatda, balki dinamik holatda
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
215
215
ham o‘rganiladi. Masalan, tok o‘tkazgichlar orasidagi o‘zaro ta’sir kuchlari ularning
harakatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu holat elektromagnit kuchlarning mexanik
harakatlarga aylanishiga misol bo‘lib, bu printsip elektromotor va boshqa
elektromexanik
qurilmalarning
ishlashini
tushuntiradi.
Shuningdek,
tokli
o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’siri elektromagnit induksiya hodisasining yuzaga kelishiga
sabab bo‘ladi. Agar o‘tkazgichlar orasidagi magnit maydon o‘zgarib tursa, bu o‘zgarish
induksiya tokini hosil qiladi, bu esa o‘z navbatida o‘tkazgichlarda qo‘shimcha kuchlar
va oqimlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu hodisa elektromagnit o‘zaro ta’sirlarning
murakkab va ko‘p qirrali ekanligini ko‘rsatadi. Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir
kuchlarini o‘rganish zamonaviy texnologiyalarda yangi imkoniyatlar yaratadi.
Masalan, yuqori tezlikdagi transport vositalarida, magnit levitatsiya tizimlarida, yuqori
samarali elektromotorlarda va energiya uzatish tizimlarida bu kuchlarning nazorati va
boshqaruvi muhimdir. Shuningdek, elektromagnit o‘zaro ta’sirlar tibbiyotda, ayniqsa
magnit-rezonans tomografiya kabi diagnostika uskunalarida ham keng qo‘llaniladi.[3]
Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchlari nazariy jihatdan elektromagnit
kuchlar kontseptsiyasining asosiy qismidir. Bu kuchlarning qonuniyatlarini chuqur
o‘rganish elektr va magnit maydonlarning o‘zaro bog‘liqligini tushunishga yordam
beradi. Natijada, bu bilimlar yangi texnologiyalarni yaratishda, elektromexanik
tizimlarni loyihalashda va ularni optimallashtirishda qo‘llaniladi.[4]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchi
elektromagnit maydonlar orqali yuzaga keladigan kuch bo‘lib, ularning o‘rtasidagi
toklarning yo‘nalishi va kuchiga bog‘liq holda tortishish yoki itarish kuchi hosil qiladi.
Bu kuchlar elektr va magnit maydonlar nazariyasining asosiy qismidir va ko‘plab
texnik tizimlarning ishlash printsipini tashkil etadi. Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro
ta’sir kuchlarini chuqur o‘rganish va tushunish zamonaviy texnologiyalarni
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu kuchlarning nazorati va boshqaruvi
elektromexanik qurilmalar samaradorligini oshirish, yangi energiya tizimlarini yaratish
va ilmiy tadqiqotlarda yangi yutuqlarga erishishda asosiy omillardan biridir. Shunday
qilib, tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchlari nafaqat nazariy, balki amaliy
jihatdan ham elektr energetikasi va elektromexanika sohasida muhim ahamiyatga ega
ekanligi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev, Sh. "Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchi" – O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi nashri, 2022.
2. Karimov, O. "Elektromagnit maydon va tokli o‘tkazgichlar" – Toshkent Davlat
Universiteti nashri, 2023.
3. Islomov, D. "Amper kuchi va tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’siri" – O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, 2021.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
216
216
4. Mamatqulov, R. "Elektromagnit o‘zaro ta’sirlar nazariyasi" – Toshkent, 2022.
5. Tursunov, A. "Tokli o‘tkazgichlar va magnit maydon" – O‘zbekiston Milliy
Universiteti, 2023.
6. Yusupov, N. "Elektr toki va uning o‘zaro ta’siri" – O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi,
2022.
7. Zokirov, S. "Magnit maydonning tokli o‘tkazgichga ta’siri" – Toshkent, 2021.
