JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
194
194
KANALLAR VA SUG‘ORISH TARMOQLARINI
BETONLASHTIRISHNING AHAMIYATI TAHLILI
Safarov Shermurod Normurod o'g'li
Buxoro davlat texnika universiteti doktoranti
Annotatsiya:
Taklif etilgan matematik modellar va analitik bog’lanishlar kanal
sirtiga beton qoplama yotqizadigan mashinani takomillashtirish va ishchi qismlarining
parametrlarini aniqlashga asos bo’lgani hamda boshqa shunga o’xshash ish organlari
parametrlarini asoslashda foydalanish imkoni mavjudligi tadqiqot natijalarining ilmiy
ahamiyatini belgilaydi. Tavsiya etilayotgan yangi takomillashtirilgan energiya va
resurstejamkor ishchi jihoz sarflanadigan quvvatni kamaytirish bilan samaradorlik
oshiriladi.
Kalit so’zlar:
ekologik, kоnstruksiya, zаnjirli, pоlimеr, mаtеriаllаr, predmet,
аsfаlt.
АНАЛИЗ ВАЖНОСТИ БЕТОНИРОВАНИЯ КАНАЛОВ
И ИРРИГАЦИОННЫХ СЕТЕЙ.
Сафаров Шермурод Нормуродович докторант
Бухарского государственного технического университета.
Аннотация:
Научную значимость результатов исследования определяет
тот факт, что предложенные математические модели и аналитические связи
послужили основой для уточнения параметров и рабочих частей машины для
укладки бетонного покрытия на поверхность канала, а также возможность их
использования при обосновании параметров других аналогичных рабочих
органов.
Предлагаемый
новый
улучшенный
энергоэффективный
и
ресурсосберегающий рабочий блок повышает эффективность за счет снижения
потребляемой мощности.
Ключевые слова:
экология, конструкция, материалы, полимер,
материаллар, предмет, асфальт..
ANALYSIS OF THE IMPORTANCE OF CONCRETING
CHANNELS AND IRRIGATION NETWORKS.
Safarov Shermurod Normurod son doctoral student of
Bukhara State Technical University
Abstract
The fact that the proposed mathematical models and analytical links are
the basis for improving the machine laying a concrete coating on the channel surface
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
195
195
and determining the parameters of the working parts, as well as the possibility of use
in substantiating the parameters of other similar working bodies determines the
scientific significance of the research results. The efficiency will be increased by
reducing the power consumed by the newly improved energy and resurstejamkor
working equipment offered.
Key words:
ekologik, konstruksiya, zanjirli, polymer, materiallar, predmet,
asfalt..
Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish ancha suv yo‘qotishga, qishloq
xo‘jaligi samaradorligini oshishiga, texnik xizmat xarajatlar kamayishi va ekologik
muvozanatni saqlashga yordam beradi.
Tuproq o‘zanli kanallarda suvning yerga sizib ketishi natijasida katta miqdorda
suv yo‘qotiladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, betonlanmagan irrigatsiya tarmoqlarida yiliga
o‘rtacha 14 milliard kub metr yoki 36% suv isrof bo‘lmoqda. Betonlashtirish orqali esa
suv yo‘qotishlari 15% gacha kamaytirilgan. Betonlangan kanallar suvni ekin
maydonlariga tezroq va samaraliroq yetkazadi, bu esa hosildorlikni oshiradi. Beton
qoplamalar kanalga loyqa va iflosliklarning kirishini kamaytiradi, bu esa suv sifati va
atrof-muhit holatini yaxshilaydi. Shuningdek, suv tejash orqali ekologik tizimlar
barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadi.
Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish O‘zbekistonning suv
resurslarini tejash, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish va ekologik muvozanatni
saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda butun dunyoda suv tanqisligi eng katta muammolardan biri bo‘lib
kelmoqda. Jahon banki tahliliy ko‘rsatkichlariga ko‘ra, 2050 yilga borib O‘zbekistonda
suvga bo‘lgan talab 59 kub km.dan 62-63 kub km.gacha oshadi. Shu muammolarni hal
qilish maqsadida bugungi kunda butun dunyoda juda ko‘plab salmoqli ishlar amalga
oshirilmoqda. Oddiy misol tariqasida qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishning
zamonaviy va noodatiy usullaridan foydalanib kelishmoqda. Bu ishlarini yanada
kuchaytirish va kam suv ishlatgan holda yuqori ish unumdorligiga erishish masalalari
ustida jadal ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Biz bilamizki respublikamiz hududidagi kanallar to‘liq betonlashtirilmagan. Shu
maqsadda suv shimilishining oldini olish maqsadida kanllarning yon tomonlari va
tubini silliqlash, zichlash, bir vaqtning o‘zida betonlashtirish orqali suv shimilishining
oldini olgan bo‘lamiz. Bu esa o‘z navbatida kanal tubi va yon tomonlarini zichlab,
beton qorishmasini yotqizadigan mashinalarning ish samaradorligini oshirishni talab
etadi.
Shuningdek qаzilgаn kаnаllаr sirtini tеkislоvchi, silliqlovchi mаshinаlаrni
ishlаtishdа bu kаnаllаrgа bеtоn qоplаmi yotqizishni nаzаrgа tutgаn hоldа ulаrning ish
jihоzini fаоl bo‘lishini, mаshinаlаrni murаkkаb kоnstruksiyasidаn оddiy iхchаm vа
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
196
196
аrаlаsh ish jihоzigа egа bo‘lgаn kоnstruksiyasigа аstа sеkinlik bilаn o‘tishni, o‘tа оg‘ir
vа murаkkаb ya’ni ko‘p ish tаlаb qilаdigаn tеmir yo‘llаrdа yoruvchi kаnаl tоzаlаsh
mаshinаlаrini zаmоnаviy zаnjirli yoki g‘ildirаkli yorish uskunаsi bilаn аlmаshtirishni,
mаshinаni qаzilаdigаn qаtlаmini o‘zgаrtirishni uning yorish tеzligi bilаn bоg‘lаnishini
аvtоmаtlаshtirishni, kаnаl tubining eni 3 m dаn yoqоri bo‘lgаn jоylаrdа kаnаlning bir
оtkоsi vа tubi enining yarmini tеkislоvchi zаnjirli yoki g‘ildirаkli yurish uskunаsigа
egа bo‘lgаnlаrni qo‘llаshni, kаnаl tubining eni 3 m gаchа bo‘lgаn kаnаllаrni sirtini
tеkislаsh, silliqlashdа va bir vaqtning o‘zida beton yoyish mashinalarini ishlab chiqish
bugungi kunning dolzarb muammolaridan bo‘lib hisoblanadi.
Hozirda respublikamizda kanallarni betonlashtirish to‘liq amalga oshirilmagan.
Betonlashtirilgan kanallar ham mashina yordamida emas, balki qo‘l kuchi bilan amalga
oshirilmoqda. Bunda turli xildagi qurollardan foydalanilib ishlar tashkil qilingan.
Qo‘l kuchi yordamida ishlarning amalga oshirilishi kanallarning barcha qismida
bir xil bo‘lmasligi sababli ularning yaroqlilik muddati yuqori bo‘lmasligiga olib keladi.
Buning natijasida ish sifati u darajada yuqori va unumdorlikka ega emas.
O‘rganishlarimiz davomida yuqoridagi kabi muammolarga duch keldik.
1.-rasm. Kanallarni betonlashtirish jarayonida qo‘l qurollari
2 -rasm. Kanalni betonlashtirishning bugungi kundagi holati
Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish O‘zbekistonning suv
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
197
197
resurslarini tejash, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish va ekologik muvozanatni
saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda suv tanqis boʻlayotgan davrda kanallarni betonlashtirishtirish va
kanallarga beton qoplamalar oʻrnatuvchi mashinalar yordamida betonlashtirish
jarayonlari amalga oshirilmoqda.
Xulosa qilib aytganda suv shimilishigа qаrshi qоplаmаlаrning turlаri quyidаgichа
bo’lishi mumkin: kаnаl sirtidа shibbаlаngаn qаtlаm hоsil qilish, mахsus lоy qаtlаmi
yoki pоlimеr mаtеriаllаr bilаn kаnаl sirtini qоplаsh, kаnаl sirtigа bеtоn, tеmir bеtоn
yoki аsfаlt-bеtоn qоplаmlаrini yotqizish. Bundаy turlаrining hоzirdа zаmоnаviy
usullаri, kаnаl sirtigа yangi bеtоn qоrishmаsini yotkаzish vа аyrim hоllаrdа kаnаl
sirtini zichlаsh vа silliqlаsh ishlаri аmаlgа оshirilmоqdа.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 2023-yil 29-noyabr
kuni o‘tkazilgan videoselektor.
2.
Frolov, I. (2020). "Avtomatizatsiya va innovatsiyalar sanoat qurilishida." Tashkent:
O‘zbekiston Davlat Noshirligi.
3.
Sadykov, D. (2018). "Suv inshootlari va kanal qurilishida yangi texnologiyalar."
Toshkent: Fan va texnologiya.
4.
Popov, V. (2017). "Beton ishlov berish va uning avtomatizatsiya texnologiyalari."
Moskva: Oliy O‘quv Yurtlari Noshirligi.
5.
Kamilov, R. (2019). "Qurilish texnikalari va ularning samaradorligi." Toshkent:
O‘zbekiston Boshqarmasi.
6.
Tursunov, M. (2021). "Suv tizimlarida innovatsion texnologiyalar." Toshkent:
O‘zbekiston Innovatsiya Markazi. B.X.Shaymatov, B.S.Abdullaeyva, M.Q.Jo‘raev,
“Elektr mashinalari”, Buxoro: BMTI, 2022 y.-209 b.
7.
Jo‘rayev A., Nuriddinov X., Ro‘ziqulov J. Suv xo‘jaligida ishlatiladigan zamonaviy
texnika va texnologiyalar darslik, Buxoro, 2024, 550-bet
8.
Imomov Sh.J., Jo‘rayev A.A., Ro‘ziqulov J., Ro‘ziqulova D.O‘., Husenov O‘.F.
Kanalqazgich ish jihozini loyihalash bo‘yicha nazariy tadqiqotlar // Agroilm. –
Toshkent, 2024. - №3, - B. 75-78.
9.
Development of teaching methods in the field of "electrical machines" using new
pedagogical technologies 1Jorayev M. K, 2Husenov D. R, 3Sharopov F.K. International
Engineering Journal For Research & Development 584-586 p
10.
Jo‘rayev, M. Q., & Xudoynazarov, F. J. (2021). “Elektr mashinalari” fani
Taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlari. Academic Research in Educational Sciences,
2(11), 1184-1190. doi:10.24412/2181-1385-2021-11-1184-1190 bet
11.
Jurayev Mirjalol Kahramonovich “Software analysis of electric machine science”
ISSN:2776-0960 Volume 3, Issue 1 Jan., 2022 143P a g
12.
Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich “ELEKTR ENERGIYASINI EKSPLUA-TATSIYA
QILISHDA TRANSFORMATORLARNING AHAMIYATI”
“PEDAGOGS”
international research journal
ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995
13.
Жўраев М.Қ. Электр юритмалар тезлигини ростлаш усуллари Педагогик маҳорат
Илмий-назарий ва методологик журнал Бухоро 2021, №23, 114-118 б,(13.00.02)
14.
Jo‘rayev M. Q. Scientific methodical bases of the science of electric machines
academicia: An International Multidisciplinary Research Journal ISSN: 2249-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
198
198
7137Vol.12,Issue09,September
2022
SJIF
2022=8.252
A
peer
reviewed
journalhttps://www.indianjournals.com
15.
Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fanini o‘qitish didaktik
takomillashtirish
jihatlari”
INTERNATIONAL
CONFERENCE
ON
DEVELOPMENTS IN EDUCATION SCIENCESAND HUMANITIES International
scientific-online conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September 29 CANADA
https://zenodo.org/record/7146065
16.
Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fani rivojlanish ginezisi va
mazmuni” INTERNATIONAL CONFERENCE ON DEVELOPMENTS IN
EDUCATION SCIENCESAND HUMANITIES International scientific-online
conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September 29 CANADA
https://zenodo.org/record/7146065
17.
Jorayev Mirjalal Kahramonovich OPINIONS OF UZBEK AND FOREIGN
SCIENTISTS IN TEACHING THE SCIENCE OF ELECTRIC MACHINES 76-80
British
Journal
of
Global
Ecology
and
Sustainable
Development
https://journalzone.org/index.php/bjgesd/article/view/317 ISSN (E):
2754-9291
18.
Джураев Мирджалал Кахрамонович, Камалов Камал Малик угли «Синхронные
машины», инновачионные методы в обуцении http://www.ijaretm.com/ ISSN:2349-
0012
19.
Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich,Jafarov Sobir Talab o‘g‘li, Nizomov Nozimjon Zafar
O'g'li, Kamolov Kamol Malik o’g’li “Qadoqlash sexidagi qo’llanilgan elektr yuritmani
boshqarish blokini takomillashtirish orqali maxsulot namligini mo’tadil saqlash”
https://wordlyknowledge.uz/ ISSN : 2181-4341
20.
Жўраев М.Қ., Software Analysis of Electric Machine Science, Research Jet Journal of
Analysis
and
Invertions
IF-7.6,
https://reserchjet.academiascience.org/index.php/rjai/article/view/414 ISSN 2776-
0960
21.
Jo'rayev Mirjalol Qahramonovich, Jafarov Sobir Talab o'g'li “Methodology of teaching
experimental work, organization of independent work in technical higher education
institutions https://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/192
22.
Jo'rayev, M. Q., Rashidov, H. H., & Murodov, A. O. (2023). Texnika oliy ta'lim
muassalarida fanlarning amaliy ko'nikmalarni oshirishning qiyosiy tahlillari. Innovative
development
ineducational
activities,
2(21),
4–11
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10138064
23.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Po'latov Bexruz Zafarovich, Ravshanov Abbos
Yashin o‘g‘li,Rashidov Hamrozbek Hayotovich International conference pedagogical
reforms
and
their
solutions
VOLUME1,
ISSUE2,
2024
https://worldlyjournals.com/index.php/PRS/article/view/860
24.
Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Rashidov Hamrozbek Hayotovich
“
Elektrotexnika
va elektronika” fanini o‘qitisha zamonaviy pedagogik texnologiyalari tahlili.
ISSN
2181-4341.
VOLUME
8,
ISSUE
2,
MARCH,
2024
https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/1312
