JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
171
171
KO‘P TILLILIKDA O‘ZBEK TILINI O‘ZLASHTIRISH JARAYONI:
NEYROPSIXOLOGIK VA NEYROLINGVISTIK YONDASHUVLAR
Qo‘chqarov Otabek Muxammadaziz o‘g‘li
Toshkent amaliy fanlar universiteti,
Lingvistika o‘zbek tili 1-kurs magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘zlashtirish
jarayonining neyropsixologik va neyrolingvistik jihatlari o‘rganiladi. Til
o‘zlashtirishda ishtirok etuvchi miya strukturasi, kognitiv jarayonlar, yosh omili va kod
almashtirish holatlari ilmiy nazariy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek,
zamonaviy neyrolingvistik tadqiqotlar asosida o‘zbek tilini samarali o‘rgatish uchun
tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar
: ko‘p tillilik, o‘zbek tili, neyrolingvistika, neyropsixologiya, til
o‘zlashtirish, miya faoliyati, kod almashtirish
ABSTRACT.
This article explores the process of acquiring the Uzbek language
in a multilingual context from neuropsychological and neurolinguistic perspectives.
The study analyzes brain structures, cognitive mechanisms, age-related changes, and
code-switching based on theoretical sources. Modern neurolinguistic studies are
reviewed to propose effective approaches to teaching the Uzbek language in
multilingual environments.
Keywords
: multilingualism, Uzbek language, neurolinguistics, neuropsychology,
language acquisition, brain function, code-switching
KIRISH
Zamonaviy globallashuv sharoitida ko‘p tillilik insoniyat hayotining ajralmas
qismiga aylangan. Ayniqsa, til o‘rganish jarayonining ilmiy asoslarini chuqur
o‘rganish va neyrofiziologik mexanizmlarni tahlil qilish hozirgi davr tilshunosligining
dolzarb yo‘nalishlaridandir. O‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til sifatida
o‘zlashtirish holatlari ko‘p tilli shaxslar uchun murakkab neyropsixologik jarayonlar
bilan bog‘liq.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Ko‘p tillilik sharoitida til o‘zlashtirish masalasi tilshunoslik, psixolingvistika,
neyropsixologiya va neyrolingvistika fanlarining kesishgan nuqtasida turadi. Ushbu
maqola doirasida asosiy urg‘u o‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til sifatida
o‘zlashtirish jarayonining ilmiy-nazariy manbalarda qanday yoritilganiga va amaliy
tadqiqot metodlariga qaratiladi. Neyrolingvistik yondashuvlarning nazariy asoslari.
Neyrolingvistika — til va miya o‘rtasidagi o‘zaro aloqani o‘rganadigan fan. Michel
Paradis [1] (2004) o‘zining “A Neurolinguistic Theory of Bilingualism” nomli asarida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
172
172
bilingvizmni implisit va eksplisit tizimlar orqali tushuntiradi. Unga ko‘ra, implisit til
tizimi avvalgi tilda shakllangan tarmoqlarga tayanadi va avtomatik faoliyatga ega,
eksplisit tizim esa yangi tilni ongli ravishda o‘rganishni ifodalaydi. Ushbu nazariya
asosida o‘zbek tilini o‘rganayotgan ko‘p tilli shaxslar avtomatik va ongli til ishlov
berish tizimlari o‘rtasida almashinuvga duch keladilar. Bu holat ko‘p hollarda
interferensiya, kod almashtirish va kognitiv yuklanishlar bilan birga kechadi.
Neyropsixologik omillar va yoshga oid farqlar. Neyropsixologlar Eric Lenneberg [2]
va Tomas Scovel [2] tadqiqotlarida til o‘zlashtirish uchun “kritik davr” mavjudligi
ta’kidlanadi. Bu davr erta bolalikdan o‘smirlikgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi va
miya
plastisligining
yuqori
darajasiga
bog‘liq.
Shuningdek,
EEG
(elektroensefalografiya), fMRI (funktsional magnit-rezonans tomografiya) usullari
orqali tilni o‘zlashtirishda Broka va Vernike markazlari, gipokampus, prefrontal
korteks kabi sohalarning faolligi aniqlanadi. Masalan, bolalarda tilni o‘zlashtirishda
tashqi ko‘rinish, eshitish, taktil stimullar orqali sensor tizimlar faollashadi, kattalarda
esa mantikiy va reflektiv ishlov ustun bo‘ladi. Psixolingvistik va sotsiokognitiv
omillar. Psixolingvistika tarafidan Robert Ellis [5] (1994) til o‘zlashtirish jarayonini
kognitiv darajalarga ajratgan: sezish, e’tibor, xotira, ishlov berish tezligi, takrorlash
qobiliyati. O‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til sifatida o‘rganishda bu omillar
o‘quvchining individual xususiyatlariga bog‘liq ravishda har xil kechadi.
Shuningdek, til o‘zlashtirish ijtimoiy muhit, motivatsiya, tilga bo‘lgan munosabat,
til o‘rganishda yuzaga keladigan psixologik to‘siqlar (masalan, “til fobiyasi”,
ishonchsizlik hissi) bilan ham bog‘liq. Kod almashtirish va interferensiya nazariyalari.
Ko‘p tillilik sharoitida tez-tez uchraydigan hodisalardan biri bu kod almashtirish (code-
switching) va interferensiyadir. Bu hodisalar Til o‘zlashtirishda mavjud bo‘lgan
tarmoqli assotsiatsiyalar orqali ifodalanadi. Jakobson va Weinreich tadqiqotlariga
ko‘ra, bu holat bir tilning grammatik yoki leksik elementlarining boshqasiga ko‘chib
o‘tishi orqali yuz beradi. Bu jarayon ko‘p hollarda til o‘rganuvchining kognitiv
yuklanishi kuchayganda, ya’ni nutqni tez shakllantirishga ehtiyoj sezilganda yuz
beradi. Bu holatni nazorat qilish uchun lingvistik input va outputda repetitsiya,
kontekstli mashqlar, multimodal yondashuvlar talab etiladi. Amaliy metodlar va
neyropedagogika yondashuvlari
Amaliy
jihatdan
neyropsixologik
yondashuvga
asoslangan
metodlar
quyidagilardan iborat:
Sensor asosli o‘qitish: eshitish (audio), ko‘rish (vizual), harakat (kinestetik)
yordamida materialni kodlash.
Multimodal taqdimotlar: video, rasm, ovoz, interaktiv topshiriqlar orqali miya
qismlarining faol ishlashi rag‘batlantiriladi.
Individual o‘rganish uslublari: har bir o‘quvchining lateral dominanti (chap yoki
o‘ng miya yarimshari faoliyati)ga qarab materiallar tanlash.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
173
173
Til laboratoriyasi va logopedik vositalar: talaffuz va eshitish asosli topshiriqlar
bilan miya audial zonalarini faollashtirish.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘zlashtirish jarayoni, avvalo, shaxsning tilga
bo‘lgan motivatsiyasi, individual neyropsixologik xususiyatlari, ijtimoiy muhit va
mavjud til kompetensiyalariga bog‘liq. So‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar
shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘p tilli shaxslar miyasida til markazlarining o‘zaro faol
aloqasi natijasida ikkinchi yoki uchinchi tilni o‘zlashtirish muayyan sinxron yoki
interferensiyalashgan shaklda kechadi. Miya faolligining differensial xarakteri. EEG
va fMRI tadqiqotlariga ko‘ra, birinchi til bilan ikkinchi tilni o‘zlashtirishda
faollashadigan miya qismlari har xil bo‘lishi mumkin. Masalan, ona tili uchun chap
miya yarimsharidagi Broka sohasi ustuvor bo‘lsa, ikkinchi tilni o‘rganish jarayonida
o‘ng yarimshar va frontal zonalar ham faol bo‘ladi (Abutalebi & Green, 2016). Bunday
neyrofaollik til o‘rganishni ko‘p vazifali ishlar (multitasking) bilan bog‘liqligini
ko‘rsatadi. Bu holat o‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til sifatida o‘zlashtirayotgan
ko‘p tilli shaxslar uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin, chunki ular bir necha til
tizimini boshqarishga majbur bo‘ladi.
Kod almashtirishning neyropsixologik sabablari, Ko‘p tilli o‘rganuvchilarda
kuzatiladigan asosiy hodisalardan biri bu **kod almashtirish (code-switching)**dir.
Bu hodisa, asosan, semantic memory (ma’no xotirasi) va working memory (ishchi
xotira) o‘rtasidagi ziddiyatdan kelib chiqadi. O‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til
sifatida o‘rganayotgan shaxslar ko‘pincha nutq jarayonida so‘z topolmaslik yoki
ma’lum ifodalarni boshqa til orqali bayon etishga majbur bo‘ladi. Bu holat kognitiv
yuklamaning kuchayishi bilan izohlanadi. Yoshga bog‘liq neyroplastiklik, Bolalarda
til o‘zlashtirish jarayoni kattalarnikiga nisbatan tezroq va samaraliroq kechadi. Bu esa
miyaning yuqori darajadagi neyroplastikligi bilan bog‘liq. Vygotskiy va Piagetning
rivojlanish psixologiyasi asosida til o‘zlashtirish jarayoni ijtimoiy interaksiyalar orqali
shakllanishi aniqlangan. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, erta yoshda o‘zbek tilini ikkinchi til
sifatida o‘zlashtirayotgan bolalarda fonetik tizim, sintaktik strukturani o‘zlashtirish
osonroq kechadi. Ammo ular kod almashtirishga nisbatan ko‘proq moyil bo‘ladi,
chunki til tizimlari hali mustahkam ajralmagan bo‘ladi. Til aralashuvi va
interferensiya: xatolik sabablari. Ko‘p tillilikda interferensiya – bir til qoidalarining
boshqasiga noto‘g‘ri tatbiq qilinishi holati keng uchraydi. Masalan, rus-o‘zbek yoki
ingliz-o‘zbek bilingv shaxslarda predikat va obyekt tartibi, fe’l zamonlari, otlarning
egalik shakli kabi strukturalarda grammatik xatoliklar ko‘p uchraydi. Bu holat leksik
va grammatik tarmoqlar o‘rtasidagi raqobatli faollik bilan izohlanadi (Cook, 2003).
Multimodal va sensor metodlarning samarasi. Zamonaviy neyropedagogik tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, tilni bir necha sensor kanallar orqali o‘rganish kodlashni
chuqurlashtiradi. Masalan, o‘zbek tilidagi yangi so‘zlarni eshitish (audio), u bilan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
174
174
bog‘liq rasmni ko‘rish (vizual), uni talaffuz qilish (motorik) va u bilan bog‘liq
harakatni bajarish (kinestetik) orqali o‘rganuvchining epizodik xotirasi va semantik
tarmoqlari bir vaqtning o‘zida faollashadi. Bu esa uzoq muddatli o‘zlashtirishni
kafolatlaydi. Ijtimoiy va affektiv omillar ta’siri. Til o‘zlashtirish nafaqat neyro, balki
affektiv va ijtimoiy komponentlarga ham bog‘liq. O‘zbek tiliga ijobiy munosabat, tilga
nisbatan ichki motivatsiya, milliy o‘zlik hissi kuchli bo‘lgan shaxslar ushbu tilni
ko‘proq ishtiyoq bilan o‘zlashtiradi. Aksincha, ijtimoiy bosim, diskriminatsiya yoki
“kuchli til”ning ustuvorligi hissi o‘zbek tilini o‘rganishga nisbatan psixologik to‘siqlar
yaratadi.
XULOSA
Ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘zlashtirish jarayoni murakkab, ko‘p qirrali
va neyropsixologik asosga ega bo‘lgan hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu
maqolada olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, til o‘zlashtirish inson miyasi
faoliyatining individual va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog‘liq neyrokognitiv
tizimlarida sodir bo‘ladi. Birinchidan, o‘zbek tilini ikkinchi yoki uchinchi til sifatida
o‘zlashtirayotgan ko‘p tilli shaxslar miyasida til markazlari — Broka va Vernike
zonalari, prefrontal korteks va boshqa assotsiativ sohalar orasida faollik va resurs
taqsimoti yuzaga keladi. Bu holat tilni o‘zlashtirish tezligi, aniqligi va barqarorligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ikkinchidan, kod almashtirish va interferensiya hodisalari til tizimlari o‘rtasida
yuzaga keladigan semantik va sintaktik ziddiyatlardan kelib chiqadi. Bunday holatlar
tilni noto‘g‘ri o‘zlashtirishga olib kelishi mumkin va ularni kamaytirish uchun
sistemali, multimodal, kontekstli o‘qitish usullari qo‘llanilishi kerak.
Uchinchidan, yosh omili hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 6–12 yoshgacha bo‘lgan
davrda o‘zbek tilini o‘rganish neyroplastiklik yuqori bo‘lganligi sababli tez va ong osti
jarayonlarida kechadi. Bu imkoniyatdan foydalanish uchun bolalarning tabiiy til
muhitiga ko‘proq jalb qilinishi, ijtimoiy interaksiyalar asosida o‘rgatilishi muhimdir.
To‘rtinchidan, til o‘rganish samaradorligi sensor kanallar orqali berilgan ma’lumotlar
— multimodal va neyropedagogik metodlar orqali sezilarli darajada oshadi. Vizual,
audial va kinestetik stimullar birgalikda qo‘llanilganda o‘zbek tilidagi so‘zlar,
grammatik tuzilmalar miya tizimlarida barqarorroq saqlanadi va faol xotiraga tezroq
chaqiriladi. Beshinchidan, affektiv (hissiy) va ijtimoiy omillar til o‘zlashtirishning
ichki motivatsion bazasini tashkil etadi. Tilga nisbatan ijobiy munosabat va madaniy
identifikatsiya — o‘zbek tilini ichki ehtiyoj asosida o‘zlashtirishga olib keladi. Bu esa
o‘rganilgan tilni faol kommunikativ vositaga aylantirish imkonini beradi. Shu bois,
ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini samarali o‘rgatish va o‘zlashtirish uchun quyidagi
tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
Neyropedagogik yondashuvlarga asoslangan darslar tashkil etish;
Yoshga mos, multimodal o‘qitish metodikasini ishlab chiqish;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
175
175
Kod almashtirish va interferensiyani kamaytiruvchi mashg‘ulotlar joriy etish;
Til motivatsiyasini oshiruvchi psixolingvistik yondashuvlardan foydalanish;
Individual xotira va e’tibor darajasiga moslashtirilgan metodikalar yaratish;
O‘zbek tilining o‘ziga xos fonetik va grammatik tuzilmalarini mustahkamlovchi
neyrofaol mashqlar tizimini ishlab chiqish.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilini ko‘p tillilikda o‘zlashtirish masalasi keng
qamrovli yondashuvlarni, zamonaviy neyro- va psixolingvistik bilimlarga asoslangan
ta’lim metodlarini talab qiladi. Bu esa nafaqat individual o‘quvchilarning til
o‘zlashtirish salohiyatini oshiradi, balki o‘zbek tilining xalqaro maydondagi nufuzini
mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Paradis M. A Neurolinguistic Theory of Bilingualism. Amsterdam: John
Benjamins Publishing, 2004.
2.
Lenneberg E. Biological Foundations of Language. New York: Wiley, 1967.
3.
Pulvermüller [3] F. Neural mechanisms of language. Cambridge University Press,
2002.
4.
Kroll [4] J. & Bialystok E. Understanding the consequences of bilingualism for
language processing and cognition. J. of Cognitive Psychology, 2013.
5.
Ellis R. The Study of Second Language Acquisition. Oxford University Press,
1994.
6.
Садыков [6] И.С. Нейролингвистика и билингвизм. Москва: Наука, 2019.
7.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim vazirligi [7] me’yoriy hujjatlari (2020–2024
yillar)
8.
Mahmudova [8] N. Ko‘p tillilik va o‘zbek tili: psixolingvistik tahlil. Toshkent,
2021.
