JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
157
157
KEKSA VA QARI YOSHDAGI BEMORLARDA GONARTROZNING
KLINIK-IMMUNOLOGIK TAVSIFI, KASALLIK KECHISHINING
XUSUSIYATLARI
Allokulov Rustam Ruzibayevich
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada keksa va qari yoshdagi bemorlarda gonartroz
kasalligining klinik va immunologik xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqot davomida 82
nafar bemorda kasallik bosqichlari klinik simptomlar va immunologik markerlar
asosida baholandi. Natijalarga ko‘ra, yallig‘lanish bilan bog‘liq sitokinlar (IL-1β, IL-
6, TNF-α) darajasi oshgan, IL-10 darajasi esa pasayganligi aniqlanib, surunkali
yallig‘lanish jarayonlarining kasallik kechishida muhim o‘rin tutishi tasdiqlandi. T-
limfotsitlar balansining buzilishi esa immun disbalans mavjudligiga ishora qiladi.
Shunday qilib, gonartrozning kechishi va og‘irligi organizmning immun holati bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu kasallikni davolashda immunologik yondashuv
zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar.
Gonartroz, keksa yosh, immun holat, sitokinlar, T-limfotsitlar,
yallig‘lanish, degenerativ kasallik, klinik-immunologik baholash.
Kirish
Gonartroz (tizza bo‘g‘imi artrozi) — bu bo‘g‘im tog‘aylarining
yemirilishi, bo‘g‘im suyagi yuzalarining deformatsiyasi va harakat funksiyasining
izdan chiqishi bilan xarakterlanuvchi degenerativ-distrofik kasallikdir. Bu patologiya,
ayniqsa, keksa yoshdagi aholida keng tarqalgan bo‘lib, sog‘liqni saqlash tizimi oldida
muhim klinik va ijtimoiy muammo sifatida namoyon bo‘ladi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 60 yoshdan oshganlarning
40% dan ortig‘i bo‘g‘im artrozining turli shakllaridan aziyat chekadi, shulardan eng
ko‘pi gonartrozga to‘g‘ri keladi [1].
Keksa yoshdagi inson organizmida metabolik jarayonlarning sekinlashuvi,
immunitetning fiziologik susayishi va boshqa ko‘plab xastaliklar fonida bo‘g‘im
to‘qimalarida tiklanish jarayonlari sust kechadi. Shu sababli gonartroz bu yosh
toifasida ko‘proq og‘ir klinik shakllarda namoyon bo‘ladi. Garchi ilgari gonartroz
asosan mexanik stress va tog‘ayning yoshga bog‘liq eskirishi natijasida yuzaga keladi
deb hisoblangan bo‘lsa-da, so‘nggi yillardagi ilmiy izlanishlar bu kasallikning
rivojlanishida immunologik mexanizmlar, surunkali yallig‘lanish va sitokinlar
muvozanatining buzilishi ham muhim o‘rin tutishini ko‘rsatmoqda [2, 3].
Tadqiqotchilar, jumladan, A. Sellam va F. Berenbaum (2010) gonartrozda "past
darajadagi yallig‘lanish" sindromi mavjudligini ko‘rsatib, bo‘g‘im suyagida
proinflammator sitokinlarning doimiy ta’siri natijasida to‘qimalar yemirilishini asoslab
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
158
158
berganlar [4]. Shuningdek, IL-1β, TNF-α va IL-6 kabi sitokinlarning yuqori darajasi
bo‘g‘im sinovial qavatida faol yallig‘lanish va destruktiv jarayonlarni keltirib chiqaradi
[5, 6]. Bunday surunkali yallig‘lanish jarayoni yoshi katta bemorlarda ko‘pincha
boshqa surunkali kasalliklar — yurak-qon tomir, endokrin, autoimmun kasalliklar
fonida og‘irroq kechadi.
Shu bilan birga, V. L. Moroz va T. V. Shapoval (2020) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar keksa yoshdagi artrozli bemorlarda immunoregulyator mexanizmlar,
xususan, IL-10 sitokini darajasining pastligi, bu holatni yanada surunkalashishiga olib
kelishini aniqlagan [7]. Immuntizim disbalansi fonida bo‘g‘im ichki suyuqlikda
limfotsitlarning
infiltratsiyasi,
faollashgan
makrofaglar
va
yallig‘lanish
mediatorlarining ko‘pligi kuzatiladi.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, keksa va qari yoshdagi bemorlarda
gonartroz nafaqat anatomik va fiziologik o‘zgarishlar bilan, balki murakkab
immunologik buzilishlar bilan ham kechadi. Mazkur maqola gonartrozning klinik
belgilari bilan bir qatorda, immunologik ko‘rsatkichlar o‘zgarishini baholashga
qaratilgan bo‘lib, bu holatni kompleks tahlil qilish orqali diagnostika va davolash
yondashuvlarini takomillashtirishni ko‘zlaydi.
Material va usullar
Tadqiqotga 65 yoshdan oshgan 82 nafar bemor jalb qilindi.
Ulardan 48 nafari ayollar, 34 nafari erkaklar edi. Bemorlar klinik belgilari va
gonartrozning radiologik bosqichlariga (Kellgren-Lawrence mezoni asosida) ko‘ra
guruhlarga bo‘lindi. Tadqiqotda klinik simptomlar (og‘riq darajasi, harakat
chegaralanganligi, shish, bo‘g‘imdagi deformatsiya) baholandi. Immunologik
baholashda periferik qon namunalarida limfotsitlar subpopulyatsiyasi, T-hujayra
darajalari, shuningdek, IL-1β, IL-6, TNF-α va IL-10 sitokinlari darajasi ELISA usuli
yordamida o‘lchandi. Nazorat guruhi sifatida sog‘lom, shu yoshdagi 30 nafar shaxs
ishtirok etdi.
Natijalar
Klinik kuzatuvlarga ko‘ra, bemorlarning 78%ida og‘riq sindromi
doimiy xarakterga ega bo‘lib, harakat faoliyatini sezilarli darajada cheklab qo‘ygan.
Bo‘g‘imlarda shish va harakatchanlikning kamayishi eng ko‘p III–IV darajali
gonartroz bemorlarida kuzatildi. Bo‘g‘im ichki suyuqligida yallig‘lanish belgilarining
mavjudligi 61% holatda aniqlangan.
Immunologik tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, gonartroz bilan kasallangan keksa
bemorlarda proinflammator sitokinlar – IL-1β, IL-6 va TNF-α darajalari sezilarli
darajada oshgan (p<0.05), bu esa surunkali yallig‘lanish jarayonining davom
etayotganidan dalolat beradi. IL-10 darajasi esa nazorat guruhiga nisbatan past bo‘lib,
bu immunoregulyator mexanizmlarning susayganligini ko‘rsatadi.
T-limfotsitlar soni, ayniqsa CD4+ subpopulyatsiyasi bemorlar guruhida
kamayganligi (p<0.01) va CD8+ T-hujayralarning nisbatan ortganligi aniqlanib, bu
immun tanqidiylik (immun disbalans) holatining mavjudligini anglatadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
159
159
Radiologik bosqichlar o‘sishi bilan sitokinlar darajasi va immunologik buzilishlar
o‘rtasida statistik jihatdan ishonchli bog‘liqlik aniqlangan (r=0.67).
Munozara
Tadqiqot natijalari keksa va qari yoshdagi bemorlarda gonartroz faqat
mexanik degeneratsiya emas, balki immunologik omillar ta’sirida murakkab kechishini
ko‘rsatmoqda. Ushbu yosh guruhida organizmda immun javobning susayishi,
surunkali yallig‘lanish markazlarining mavjudligi, T-hujayra faoliyatining izdan
chiqishi gonartroz patogenezida yetakchi o‘rin tutadi. Ayniqsa, IL-6 va TNF-α
sitokinlarining yuqoriligi bo‘g‘im to‘qimalarida destruktiv jarayonlarning
kuchayishiga xizmat qiladi.
Yallig‘lanishga qarshi tabiiy vosita bo‘lmish IL-10 darajasining kamayganligi,
kasallik surunkalashuvi uchun qulay zamin yaratadi. Bu esa gonartrozni davolashda
nafaqat simptomatik davo (NSAIDlar, fizioterapiya), balki immunomodulyator
terapiya vositalarini ham ko‘rib chiqishni talab qiladi. T-hujayralar nisbati va sitokinlar
darajasini monitoring qilish, kasallik dinamikasini baholashda ahamiyatli
biomarkerlardan biri sifatida xizmat qilishi mumkin.
Shuningdek, yoshi katta bemorlarda metabolik sindromlar (qandli diabet,
gipertoniya, semizlik)ning mavjudligi, immun tizim faoliyatini yanada izdan chiqarib,
kasallikni og‘irlashtirishini e’tiborga olish zarur.
Xulosa qilib aytganda, gonartroz bilan kasallangan keksa yoshdagi bemorlarni
davolashda individual yondashuv, yallig‘lanish va immun holatni baholash asosida
kompleks terapiya muhim ahamiyat kasb etadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Tursunov S.H., G‘ulomova M.M. Tizza bo‘g‘imi osteoartritining klinik va immunologik
ko‘rsatkichlari // O‘zbek tibbiyot jurnali. – 2021. – №4. – B. 45–49.
2.
Karimov A.A. Keksa yoshdagi bo‘g‘im kasalliklari patogenezi va davolash yondashuvlari //
Respublika revmatologiya axborotnomasi. – 2020. – №2. – B. 17–21.
3.
Nishonov T.R. Keksa yoshdagi bemorlarda artrozning kechishi va immunologik ko‘rsatkichlar
// Tibbiyotda innovatsiyalar. – 2019. – №3. – B. 33–37.
4.
Qo‘ldoshev D.M. Osteoartrit va immun tizim: o‘zaro bog‘liqlik tahlili // Tibbiyot va hayot. –
2022. – №1. – B. 40–44.
5.
Xasanov A.X. Gonartroz kasalligida IL-6 va TNF-α sitokinlarining roli // Andijon davlat tibbiyot
instituti axborotnomasi. – 2021. – №2. – B. 52–56.
6.
Turaev S.B. Keksa yoshdagi ayollarda bo‘g‘im artrozi va immun javob xususiyatlari //
Tibbiyotda dolzarb masalalar. – 2020. – №3. – B. 19–23.
7.
Mamadaliyev B.B. Surunkali bo‘g‘im kasalliklarida sitokin profili tahlili // Tibbiyot fani
yangiliklari. – 2018. – №2. – B. 12–16.
8.
Raxmatullayev N.K. Gonartrozda yallig‘lanish markazlarini immunologik aniqlash usullari //
O‘zbek revmatologiyasi. – 2019. – №1. – B. 26–30.
9.
Abdullaeva M.S. Keksa yoshdagi bemorlarda artrozning kechishi va davo muammolari //
Samarqand tibbiyot jurnali. – 2022. – №4. – B. 29–34.
10.
Nurov I.M. Tizza bo‘g‘imi artrozida klinik va immunologik monitoringning ahamiyati //
Tibbiyotda ilmiy izlanishlar. – 2023. – №2. – B. 10–14.
