JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
142
142
PAXTA ASOSIDAGI MATOLARINING GIDROIZOLYATSIYA
XUSUSIYATLARINI OSHIRISH
Magistrant
Z.А. Qurbonova
Toshkent to’qimachilik va yengil sanoat instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada paxta tolalaridan tayyorlangan parusina
matolarining gidroizolyatsiya xususiyatlarini oshirishda polimer latekslar va
nanotexnologiyalarning qo‘llanilishi o‘rganilgan. Tadqiqotda suv asosidagi stirol-
butadiyen, poliakrilat va polivinil spirti asosidagi latekslar yordamida matolarga ishlov
berildi.
Kalit so‘zlar:
parusina, gidroizolyatsiya, polimer lateks, nanozarrachalar, suvga
chidamlilik, havo o‘tkazuvchanlik.
Аннотация:
В статье рассматривается повышение гидроизоляционных
свойств парусины из хлопчатобумажных тканей путём применения полимерных
латексов и нанотехнологий. Исследование включает обработку тканей водными
латексами на основе сополимеров винилацетата со стиролом и бутилакрилатом.
Ключевые слова:
парусина, гидроизоляция, полимерный латекс,
наночастицы, водоотталкивание, воздухопроницаемость.
Abstract:
This article examines the enhancement of waterproofing properties in
cotton-based canvas fabrics through the use of polymer latexes and nanotechnologies.
The study involves treating fabrics with aqueous latexes based on vinyl acetate
copolymers with styrene and butyl acrylate.
Keywords:
canvas, waterproofing, polymer latex, nanoparticles, water
repellency, breathability.
Paxta matolaridan tayyorlangan parusinalar sanoat va qishloq xo‘jaligida keng
qo‘llaniladi, ayniqsa qadoqlash materiallari, chodirlar, transport yopqichlari va boshqa
texnik maqsadlarda ishlatiladi. Ular mustahkamligi va ekologik xavfsizligi bilan ajralib
turadi. Biroq paxta tolalarining tabiiy gidrofil xususiyatlari ularning namlikni tez
yutishiga va shunga mos ravishda tez eskirishiga sabab bo‘ladi [1].
Matolarga suvni qaytaruvchi xususiyat berish dolzarb masalalardan biridir.
Xalqaro tajribada bu borada polimer latekslar, nanozarrachalar va sol-gel
texnologiyalari keng qo‘llaniladi [1, 2]. Ushbu usullar yordamida matoning
gidrofobligi oshiriladi, ammo havo o‘tkazuvchanlik kabi muhim xususiyatlar saqlanib
qoladi.
Paxta matolarini gidroizolyatsiya qilish uchun suv asosidagi polimer latekslardan
foydalanish ekologik xavfsizlikni, iqtisodiy samaradorlikni va texnik xususiyatlarni
yaxshilash imkonini beradi. Ushbu maqolada mazkur texnologiyalar va ularning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
143
143
afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek, Web of Science, Scopus va ScienceDirect
ma’lumotlar bazalarida e’lon qilingan xalqaro ilmiy tadqiqotlar asosidagi eksperiment
natijalari keltirilgan [4, 5].
Mazkur maqolarning оlinish maqsadi — paxta tolalaridan tayyorlangan
matolarning gidroizolyatsion xususiyatlarini suv asosidagi polimer latekslar yordamida
yaxshilash va ushbu texnologiyaning sanoatda qo‘llanishini o‘rganishdir.
Paxta tolalarining asosiy kimyoviy tarkibi — gidrofil (suvni yaxshi yutuvchi)
xossalarga ega bo‘lgan sellyulozadir, bu esa matoning tashqi muhit ta’sirida
zaiflashishiga olib keladi. Mazkur muammoni hal qilishning zamonaviy usuli —
polimer latekslar bilan ishlov berishdir. Suv asosidagi polimer latekslar matolarga
gidrofob xususiyat berish uchun keng qo‘llanadi, chunki ular ekologik jihatdan xavfsiz,
iqtisodiy jihatdan samarali va barqarordir [3, 4].
Sellyuloza molekulyar tuzilishini hisobga olgan holda, quyidagi kimyoviy
jarayonlar orqali gidrofob qoplamalar hosil qilinadi. Polimerlarning sellyuloza
zanjirlari bilan kovalent bog‘lanishi: Bu usul matoning suvni qaytarish xususiyatini
oshiradi va matoning mustahkamligini saqlaydi.
Sol-gel texnologiyasi: Bu usul mato tolalari yuzasida gidrofob nanozarrachalar
hosil qilib, materialning gidroizolyatsion xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilaydi
[3]. Suv asosidagi polimer latekslar tarkibida stiren-butadiyenli, poliakrilatli yoki
poliuretanli polimerlar mavjud bo‘lib, ular matoga kirib borib, suvni qaytaruvchi
himoya qatlami hosil qiladi [4]. Butilakrilat – vinilasetat sopolimerlari asosidagi suvli
latekslar: uzoq muddatli gidrofoblikni ta’minlab, sanoatda keng qo‘llaniladi.
Poliakrilatlar: suv asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, yuqori ekologik xavfsizlikka ega.
PVA (polivinil asetat): matolarga suvni qaytarish xususiyatini berib, havo
o‘tkazuvchanligini saqlaydi.
Eksperimentlar shuni ko‘rsatdiki, ushbu latekslar mato yuzasida ingichka, suvni
qaytaruvchi qatlam hosil qiladi, shu bilan birga uning havo o‘tkazuvchanligini ham
ta’minlaydi. Bu ayniqsa qishloq xo‘jaligi va transport sohasida qo‘llaniladigan
parchinlar uchun juda muhimdir [2, 4].
Eksperimentning maqsadi: Paxta matolarining gidrofob xususiyatlarini suv
asosidagi polimer latekslar yordamida yaxshilash. Eksperiment bosqichlari
quyidagicha: 1. Tayyorlov bosqichi: Paxta matolari mexanik aralashmalar va
changlardan tozalandi, 60°C haroratdagi issiq suvda yuvilib, quritildi. Bu bosqich
matoga ishlov beruvchi moddalarning bir xil singishiga yordam berdi. 2. Lateks
qoplamasini qo‘llash jarayoni: Lateks dispersiyasi purkash yoki matoni eritmaga
botirish usuli bilan qo‘llanildi. Har bir qatlam teng va quruq bo‘lishi tekshirildi. 3.
Quritish bosqichi: Qoplangan mato 100–120°C haroratda 10–15 daqiqa davomida
quritildi. Bu bosqich lateks molekulalarining mato tolalari bilan mustahkam
bog‘lanishini ta’minladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, latekslar bilan ishlov berilgan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
144
144
matolar odatdagi paxta matolariga qaraganda 85–90% kamroq suv yutgan. Bu esa
ularning gidroizolyatsion xususiyatlari sezilarli darajada yaxshilanganligini bildiradi
[1, 3].
Chao-Hua Syuye va uning hamkasblari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki,
sol-gel
texnologiyasi
yordamida
paxta
matolari
yuzasida
nanozarrachalardan iborat mustahkam qatlam hosil qilish mumkin [2]. Ushbu
qatlamlar matoga nafaqat gidrofoblik (suvni qaytarish) xususiyatini beradi, balki uni
tashqi ta’sirlardan ham himoya qiladi. Sol-gel texnologiyasi faqatgina gidroizolyatsiya
uchun emas, balki matoning umumiy mustahkamligini oshirishda ham samarali
ekanligi isbotlandi. Chien-Te Hsye va boshqa olimlar tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar, paxta matolarining gidrofob xususiyatlarini uglerodli va silika
nanozarrachalar yordamida oshirish usullarini o‘rgandi. Bu texnologiya matoning
suvni qaytarish xususiyatlarini kuchaytirish bilan birga, uning boshqa texnik
ko‘rsatkichlarini ham saqlab qoladi [3].
Mazkur tadqiqotda paxta tolalaridan tayyorlangan to‘qimachilik matolarini suv
asosidagi polimer latekslar yordamida gidroizolyatsiya qilish texnologiyasi ilmiy va
amaliy jihatdan o‘rganildi. Quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
1. Aniqlandi: Suv asosidagi polimer latekslar paxta matolariga samarali tarzda
gidrofoblik xususiyatini beradi. Latekslarning molekulyar tarkibi matoning suvni
yutish qobiliyatini 85–90% ga kamaytiradi, shu bilan birga uning havo
o‘tkazuvchanligini saqlab qoladi.
2. Isbotlandi: Sol-gel texnologiyasi va nanozarrachali qoplamalar matolarni
gidroizolyatsiya qilish uchun eng samarali usullardandir. Ushbu texnologiyalar matoni
tashqi ta’sirlarga chidamli qiladi va uning xizmat muddatini sezilarli darajada oshiradi.
3. Eksperimental ma’lumotlarga asoslanib aniqlanganki, suv asosidagi polimer
latekslar bilan ishlov berilgan parchinlar faqat suvga emas, balki atrof-muhitning
boshqa ta’sirlariga nisbatan ham bardoshli bo‘ladi. Bu texnologiyalar qishloq xo‘jaligi
va sanoat ehtiyojlarini qondirish uchun katta amaliy ahamiyatga ega.
4. Mahalliy xomashyo va ekologik xavfsiz materiallardan foydalanish mazkur
texnologiyaning iqtisodiy samaradorligini oshiradi va uni sanoat miqyosida keng joriy
etish imkonini yaratadi.
Olingan natijalargan asoslanib, paxta tolalaridan tayyorlangan to‘qimachilik
matolaridan gidroizolyatsion material sifatida foydalanish texnologiyasi taklif etiladi.
Bu texnologiya mahalliy sanoatni rivojlantirish, resurslardan oqilona foydalanish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlashda katta imkoniyatlar yaratadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Hsieh, C.-T., Chen, W.-Y., & Chen, Y.-F. (2012). *Enhancing the
hydrophobicity of cotton fabrics by nanosilica modification and fluorocarbon-free
treatment*. Journal of Industrial Textiles, 42(1), 81–96.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
145
145
2. Li, Y., & Wong, A. S. W. (2006). *Application of polymeric latexes for
textile finishing*. Journal of Coatings Technology and Research, 3(3), 191–198.
3. Jassal, M., & Agrawal, A. K. (2010). *Waterproof breathable fabrics: an
overview*. Journal of the Textile Association, 71(2), 69–75.
4. Xue, C.-H., Jia, S.-T., Zhang, J., & Ma, J.-Z. (2008). *Large-area fabrication
of superhydrophobic surfaces for practical applications: an overview*. Science and
Technology of Advanced Materials, 9(3), 035001.
5. Shateri-Khalilabad, M., & Yazdanshenas, M. E. (2013). *Superhydrophobic
cotton textiles prepared by in situ growth of ZnO nanorods on plasma-treated
fabrics*. Carbohydrate Polymers, 96(2), 471–475.
6. Tillyaev, A. A., & Ahmedov, S. U. (2016). *Improving the water resistance of
canvas fabrics using polymer compositions*. Textile Journal of Uzbekistan, 1(3), 45–
49.
7. Ahmedova, D. R. (2021). *Gidroizolyatsion qoplamalar uchun ekologik
xavfsiz polimerlar*. Kimyo va texnologiya, 2(5), 78–82.
