JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
91
91
O’ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI METAFORIK TERMINLARDA
MONOSEMIYA VA POLISEMIYA
Allayeva Ra’no Choriyevna
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim Fan va
Innovatsiyalar Vazirligi Turon Universiteti
Xorijiy Tillar Fakulteti Magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi metaforik
terminlarning semantik xususiyatlari – monosemiya (bir ma’nolilik) va polisemiya
(ko‘p ma’nolilik) hodisalari tahlil qilinadi. Til birliklarining metafora asosida qanday
kengayishi, yangi ma’nolar bilan boyishi, hamda bu jarayonda kontekst va madaniy
omillarning o‘rni yoritiladi. Maqolada har ikki tilning lingvistik tizimi qiyosiy
o‘rganilib, tarjima muammolari, metaforik ifodalarning madaniyatga bog‘liqligi, va
semantik o‘zgarishlar misollar bilan asoslab beriladi. Natijada, til rivojida
metaforaning o‘rni, polisemiya orqali ma’no kengayishining universalligi haqida
muhim xulosalar beriladi.
Kalit so’zlar:
Metafora, metaforik termin, monosemiya, polisemiya, semantika,
til qiyosi, ingliz tili, o‘zbek tili, tarjima, madaniy kontekst, semantik kengayish
Annotation:
This article explores the semantic features of metaphorical terms in
Uzbek and English, focusing on the phenomena of monosemy (having a single
meaning) and polysemy (having multiple meanings). It analyzes how metaphor
expands the meaning of terms, how new meanings emerge through cultural and
contextual influences, and how metaphor contributes to linguistic development. The
study offers a comparative analysis of both languages and discusses translation
challenges, illustrating how cultural background affects metaphorical expressions. The
findings highlight the crucial role of metaphor in semantic expansion and emphasize
its universal function in language evolution.
Key words:
Metaphor, metaphorical term, monosemy, polysemy, semantics,
language comparison, English language, Uzbek language, translation, cultural context,
semantic expansion.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются семантические особенности
метафорических терминов в узбекском и английском языках, с акцентом на
явления моносемии (однозначности) и полисемии (многозначности).
Анализируется, как метафора способствует расширению значений слов, каким
образом под влиянием культурных и контекстуальных факторов формируются
новые смыслы. Проведено сопоставительное исследование лингвистических
систем двух языков, выявлены трудности перевода метафорических выражений
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
92
92
и их культурная обусловленность. В результате сделаны важные выводы о роли
метафоры в развитии языка и универсальности явления полисемии.
Ключевые слова:
Метафора, метафорический термин, моносемия,
полисемия, семантика, сопоставление языков, английский язык, узбекский язык,
перевод, культурный контекст, семантическое расширение
Kirish
Tillar o‘rtasidagi tafovutlar nafaqat grammatik tuzilmalarda, balki semantik
darajada ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Metafora – bu inson tafakkurining chuqur
qatlamlarini aks ettiruvchi til birliklaridan biridir. Metaforik terminlar esa til va
tafakkur bog‘liqligini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Ularning mazmuniy
boyligi esa monosemiya (yagona ma'nolilik) va polisemiya (ko‘p ma'nolilik) hodisalari
orqali ifodalanadi. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi metaforik terminlar
asosida monosemiya va polisemiya hodisalari tahlil qilinadi, ularning lingvistik
xususiyatlari, ijtimoiy-madaniy omillarga bog‘liqligi va tarjima jarayonidagi o‘rni
yoritiladi.
Monosemiya va polisemiya tushunchalari
Monosemiya – bu til birliklarining yagona, aniq bir ma’noga ega bo‘lishi
holatidir. Tilshunoslikda ko‘proq ilmiy terminlar, ba’zi soha doirasidagi atamalar
monosemik birliklar sirasiga kiradi. Masalan, ingliz tilidagi chlorophyll (xlorofill) yoki
o‘zbek tilidagi pulmonologiya so‘zlari faqat bir semantik mazmunga ega.
Polisemiya
Polisemiya – bu bir so‘zning turli kontekstlarda bir nechta bog‘liq ma’nolarga ega
bo‘lishidir. Masalan, ingliz tilidagi head so‘zi:
bosh (anatomiya),
rahbar (metafora),
yuqori qism (ob’yektlar uchun),
daryo boshi (geografik).
O‘zbek tilida esa yurak so‘zi:
anatomiya organi,
jasorat belgisi (yuragi bor),
mehr, muhabbat timsoli (yurakdan sevmoq) tarzida metaforik ko‘rinishlarga ega.
Metafora va semantik kengayish
Metaforaning tabiati
Metafora – bu bir ob’yektdan ikkinchisiga mazmuniy o‘xshashlik asosida
ko‘chirishdir. Bu hodisa tilda ko‘p hollarda ko‘p ma’nolilikni yuzaga keltiradi.
Masalan, ingliz tilida window dastlab deraza degan ma’noda qo‘llansa, hozirgi kunda
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
93
93
computer window kabi metaforik terminlarga aylangan. Xuddi shuningdek, o‘zbek
tilidagi ko‘z – nafaqat inson a’zosi, balki suv ko‘zi, meva ko‘zi, ignaning ko‘zi kabi
metaforik kengayishlarda mavjud.
Metafora orqali polisemiya vujudga kelishi
Ko‘p hollarda metaforik foydalanish so‘zning polisemantikasini kengaytiradi.
Masalan:
foot (oyoq) → foot of a mountain (tog‘ etagi),
root (ildiz) → root of a problem (muammoning ildizi),
qor (atmosferik hodisa) → yuragiga qor yog‘di (figura sifatida dard, g‘am).
Ingliz va o‘zbek tillarida metaforik terminlarning qiyosiy tahlili
Ingliz tilidagi metaforik terminlar
Ingliz tilida metafora orqali yaratilgan ko‘plab terminlar mavjud bo‘lib, ular
ko‘pincha informatsion texnologiya, siyosat, biznes sohalarida uchraydi:
Firewall – aslida devor (olovdan saqlovchi), ammo ITda xavfsizlik tizimi;
Cloud – meteorologik termin, ammo ITda “bulutli texnologiyalar”;
Virus – tibbiy termin bo‘lib, IT sohasiga ko‘chgan;
Surfing the Internet – to‘lqin ustida uchish (metaforik o‘tkazilgan).
O‘zbek tilidagi metaforik terminlar
O‘zbek tilida ham shunga o‘xshash jarayonlar kuzatiladi:
ko‘z – yuqorida aytilganidek, ko‘plab metaforalarga ega;
yurak – fiziologik organ sifatida, ammo yurakdan ish qilmoq, yuragi og‘rimoq
kabi konnotativ ma’nolarda;
quloq – quloq solmoq (e’tibor bermoq), quloqqa ilmoq (axborotni e’tiborsiz
qoldirmoq);
oyoq – oyog‘i uzun (faol, yuradigan), oyog‘ini bosmoq (kimsanligini namoyon
qilmoq).
Tillararo tafovut va umumiyliklar
Aspekt Ingliz tili O‘zbek tili
Texnik metafora Keng tarqalgan (IT, biznes) Yangi sohalarda shakllanmoqda
Kontekstga bog‘liqlik Juda yuqori O‘rta darajada
Polisemiya ko‘lami Keng Keng
Monosemik terminlar Asosan ilmiy sohalarda Ilmiy va diniy sohalarda
Metaforik terminlarning tarjima muammolari
Metaforik terminlar tarjimada alohida qiyinchiliklarni tug‘diradi. Chunki ular
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
94
94
konnotatsiyaga ega bo‘lib, so‘zma-so‘z tarjimada ma’no yo‘qoladi. Masalan:
He is the heart of the team → U jamoaning yuragi (to‘g‘ri tarjima);
The stock market is climbing → Fond bozori ko‘tarilmoqda (metaforik harakat);
Political earthquake → Siyosiy zilzila (o‘zbek tiliga mos tushadi).
Ba’zan esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish imkonsiz:
Cloud computing → Bulutli hisoblash (o‘zbek tilida nisbatan yangi, tushunarli
emas);
Mouse (IT) → Sichqoncha (metafora saqlanadi, lekin tushunarli).
Monosemiya va polisemiya o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir har qanday til dinamik tizim
bo‘lib, undagi monosemik terminlar vaqt o‘tishi bilan polisemantika tomon siljiydi. Bu
jarayon madaniyat, texnologiya va ijtimoiy hayot o‘zgarishlari bilan bog‘liq.
Masalan:
Tablet – dastlab planshet bo‘lsa, hozir dorilarni anglatadi;
O‘zbek tilida dastur – ilgari faqat rejalar majmui, hozir ITda kompyuter dasturi
ma’nosida ishlatiladi.
Xulosa
Metafora tilda nafaqat obrazli ifoda vositasi, balki inson tafakkuri, dunyoqarashi
va madaniy ongini aks ettiruvchi chuqur semantik hodisa sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘zbek va ingliz tillarida metaforik terminlarning shakllanishi, qo‘llanilishi va
semantik xususiyatlari mazkur tillarning rivojlanish darajasi, madaniy konteksti va
ijtimoiy ehtiyojlari bilan bevosita bog‘liqdir. Ularning asosiy semantik xususiyatlari
sifatida monosemiya va polisemiya hodisalari ajralib turadi.
Monosemiya – bir so‘zning faqat bitta qat’iy va aniq ma’noga ega bo‘lish holati
bo‘lib, ko‘proq ilmiy, texnik va diniy terminologiyada kuzatiladi. Bu holat ayniqsa fan,
tibbiyot, texnologiya va huquq sohalaridagi atamalarda ko‘proq uchraydi. Monosemik
birliklar orqali aniq tushunchalarni ifodalash, ilmiy aniqlikni ta’minlash mumkin.
Ingliz tilida atom, neuron, oxygen kabi terminlar; o‘zbek tilida esa fazo, naycha, amr
kabi so‘zlar bunga misol bo‘la oladi. Ushbu so‘zlar ma’nosida cheklov mavjud bo‘lib,
ular ko‘p kontekstlarda o‘zgaruvchanlikka uchramaydi.
Polisemiya esa tilda so‘z boyligini oshirish, obrazlilik yaratish va ifoda
vositalarini kengaytirishning eng faol vositalaridan biridir. Metafora esa bu
jarayonning asosiy manbalaridan biri sanaladi. Har bir til bir xil tabiiy ob’yekt yoki
hodisa asosida o‘ziga xos metaforik tizimni yaratadi. Masalan, ingliz tilidagi eye of a
storm (bo‘ronning ko‘zi) yoki cold war (sovuq urush) iboralari chuqur semantik
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
95
95
yuklama va konnotativ ma’nolarga ega. O‘zbek tilidagi qalbi sovuqlashdi, yuragi qattiq
kabi ifodalar ham metaforik va ko‘p qatlamli ma’nolar bilan to‘la. Bunday hollarda
polisemiya metaforaning tabiiy oqibati sifatida yuzaga chiqadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida zamonaviy texnologiyalar, biznes va
ommaviy axborot vositalari metaforik terminlar vositasida juda faol semantik
kengayishga erishgan. Cloud, mouse, virus, surfing, window kabi atamalar dastlab
boshqa sohalarga tegishli bo‘lib, keyinchalik kompyuter va texnologiya tiliga ko‘chib,
yangi mazmunga ega bo‘lgan. O‘zbek tilida ham bu jarayon kuzatilmoqda, biroq u
nisbatan sustroq bo‘lib, ko‘proq tarjima orqali kirib kelgan tushunchalar asosida
rivojlanmoqda.
Tarjimonlar uchun esa metaforik terminlar bilan ishlashda maxsus yondashuv
zarur bo‘ladi. Chunki har bir metafora ma’lum bir madaniy kontekstda tug‘ilgan va uni
boshqa madaniyatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish ko‘pincha noto‘g‘ri tushunchalar
yoki anglashilmovchiliklarga olib keladi. Shu sababli tarjima jarayonida nafaqat
lug‘aviy moslik, balki konnotativ va madaniy moslikka ham alohida e’tibor qaratilishi
kerak.
Xulosa qilib aytganda, metaforik terminlarda monosemiya va polisemiya
hodisalari tildagi semantik dinamikani aks ettiruvchi muhim unsurlardir. Ular tilning
boyligi, ifoda imkoniyatlari va madaniy merosining muhim ko‘rinishlaridan biridir.
Ingliz va o‘zbek tillarida bu hodisalar o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi, biroq
umumiyliklar ham mavjud: har ikkala til tafakkur mahsuli sifatida metaforalardan
foydalanadi va ularni kontekst asosida boyitadi. Kelgusida bu masalaga
lingvokulturologik, semantik-pragmatik yondashuv asosida yondashish orqali yangi
ilmiy xulosalarga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University
of Chicago Press.
2. Cruse, D. A. (1986). Lexical Semantics. Cambridge: Cambridge University
Press.
3. Ullmann, S. (1962). Semantics: An Introduction to the Science of Meaning.
Oxford: Blackwell.
4. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. London: Prentice Hall.
5. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction (2nd ed.). Oxford:
Oxford University Press.
6. Sa'diyeva, M. (2018). O‘zbek tilshunosligida semantika masalalari. Toshkent:
O‘zMU nashriyoti.
7. Jo‘rayev, M. (2020). Lingvistik semantika asoslari. Toshkent: Fan va
texnologiya.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
96
96
8. Safarov, B. (2017). Til va tafakkur: metafora nazariyasi va amaliyoti.
Samarqand: SamDU nashriyoti.
9. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge: Cambridge University Press.
10. Михальская, А.К. (2005). Основы общей филологии. Москва: Высшая
школа.
11. Karimov, R., & Tursunov, O. (2021). “O‘zbek tilida metaforik birliklarning
semantik xususiyatlari.” Filologiya masalalari, №2, 58–64.
12. Boers, F., & Lindstromberg, S. (2008). Cognitive Linguistic Approaches to
Teaching Vocabulary and Phraseology. Berlin: Mouton de Gruyter.
13. Tursunov, D. (2022). “Monosemiya va polisemiya: zamonaviy tilshunoslikda
tahlil yondashuvlari.” O‘zbek tili va adabiyoti, №4, 23–29.
14. Cambridge Dictionary (online): https://dictionary.cambridge.org/
15. O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2020). 5 jildlik. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
