JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
75
75
BO'LAJAK IQTISODCHI MUTAXASSISLARNING INNOVATSION
TA'LIM TEXNOLOGIYLARI YORDAMIDA KREATIV FIKRLASH
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI
Davlatova Nilufar Vosiljonovna
Namangan Davlat Texnika Universiteti
Tayanch doktoranti
Anotatsiya:
Harvard biznes maktabi iqtisodchilarni tayyorlovda 2022-yildan beri
yangi metodlarni ishlab chiqmoqda va bunda asosan kreativ jarayon va kreativ
ontologiya tajribalariga e’tibor qaratilgan. Natijada dastlabki 3 oyda talabalarning
kreativ fikrlashda aniq-tahlil fanlar bo‘yicha 45,6 foiz, ijtimoiy-nazariy fanlarda 61,5
foizga o‘sgan. Bo'lajak iqtisodchi mutaxassislarning innovatsion ta'lim texnologiylari
yordamida kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish mexanizmlari haqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
pedagogik simulyatsiya, dizayn fikrlash, STEM, PISA, kreativ
iqtisodiyot, analitik fikrlash, regular fikrlash, inovatsion iqtisodiy tahlili, post-
industrial jamiyat.
KIRISH.
Iqtisodiyotga kreativlik nazariyasi (Creative Economy Theory) zamonaviy
iqtisodiy tadqiqotlarning eng muhim va dinamik yo‘nalishlaridan biri sifatida iqtisodiy
rivojlanish jarayonlarini yangicha nuqtai nazardan tahlil qiladi. Ushbu nazariya
an’anaviy iqtisodiy modellarda asosiy e’tibor jismoniy kapital, mehnat va tabiiy
resurslarga qaratilgan bo‘lsa, kreativlik, innovatsiya va insoniy ijodkorlikni iqtisodiy
o‘sishning asosiy omillari sifatida ko‘rib chiqadi. Bu nazariya, ayniqsa, post-industrial
jamiyatlarning paydo bo‘lishi va axborot texnologiyalari inqilobi sharoitida dolzarb
bo‘lib, iqtisodiy faoliyatning yangi shakllarini – masalan, madaniyat, san’at, dizayn,
raqamli media va intellektual mulkni ishlab chiqarishni – tahlil qilish uchun asosiy
vosita sifatida xizmat qiladi. Kreativ iqtisodiyot nazariyasining asosiy g‘oyasi shundan
iboratki, insonning ijodiy salohiyati va uning bilimlarga asoslangan mahsulotlari
nafaqat iqtisodiy qiymat yaratadi, balki jamiyatning uzoq muddatli barqaror
rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Iqtisodiyotga kreativlik nazariyasi zamonaviy
iqtisodiyotning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini tushunish uchun muhim ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi. U an’anaviy iqtisodiy modellarning chegaralaridan chiqib, ijodiy
salohiyatni iqtisodiy o‘sishning markaziy elementi sifatida e’tirof etadi. Shu bilan
birga, nazariya amaliy jihatdan global iqtisodiyotda muhim o‘zgarishlarni tasdiqlovchi
dalillarga ega bo‘lib, kelajakda texnologik innovatsiyalar bilan yanada rivojlanishi
kutilmoqda. Biroq, uning muvaffaqiyati mintaqaviy tengsizliklarni bartaraf etish,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
76
76
intellektual mulk huquqlarini mustahkamlash va inson ijodkorligining o‘ziga xosligini
saqlab qolish kabi muhim vazifalarga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Kreativ iqtisodiyot
nazariyasi nafaqat iqtisodiyotshunoslar, balki siyosatchilar, madaniyatshunoslar va
texnologlar uchun ham umumiy hamkorlik platformasi sifatida muhim ahamiyatga
ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Jon Xoukkins kreativ iqtisodiyot nazariyasining asosiy tushunchalarini ishlab
chiqqan olimlardan biri sifatida tanilgan. Uning 2001-yilda nashr etilgan “The Creative
Economy: How People Make Money from Ideas” asari kreativlikni iqtisodiy resurs
sifatida ta’riflashda muhim bosqich bo‘ldi. Xoukkins tadqiqotlarida kreativ
iqtisodiyotni intellektual mulk huquqlari bilan bog‘liq sohalarga – masalan, kino,
musiqa, dasturiy ta’minot, reklama va nashriyotga – asoslangan iqtisodiy faoliyat
sifatida belgilaydi. U kreativlikni iqtisodiy qiymat yaratishning asosiy omili deb
hisoblab, uning o‘lchovini global miqyosda ishlab chiqarilgan ijodiy mahsulotlar va
xizmatlarning umumiy hajmi orqali aniqlashga harakat qildi. Xoukkinsning
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, 20-asr oxirida kreativ industriyalar rivojlangan
mamlakatlar iqtisodiyotidagi ulushini sezilarli darajada oshirdi, bu esa iqtisodiy
o‘sishning yangi modelini – ya’ni, bilim va g‘oyalarga asoslangan modelni –
tasdiqladi. Uning yondashuvi an’anaviy iqtisodiyotda kam e’tibor berilgan sub’ektiv
omillarni (ijodkorlik, tasavvur) iqtisodiy tahlilga integratsiya qilishga asoslanadi va
shu bilan kreativ iqtisodiyotning nazariy asoslarini mustahkamladi.
Richard Florida esa kreativ iqtisodiyotni shahar iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzilmalar
bilan bog‘liq holda o‘rgangan yetakchi olimlardan biridir. Uning 2002-yilda chop
etilgan “The Rise of the Creative Class” kitobi ijodiy sinf (creative class) tushunchasini
iqtisodiyotshunoslikka kiritdi. Florida ijodiy sinfni muhandislar, rassomlar,
dizaynerlar, olimlar va boshqa yuqori malakali mutaxassislar sifatida ta’riflab, ularning
geografik konsentratsiyasi shaharlarning iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi rol
o‘ynashini isbotlashga harakat qildi. Uning tadqiqotlari empirik dalillarga asoslanib,
AQShning Silikon vodiysi, Nyu-York va San-Fransisko kabi shaharlardagi iqtisodiy
yuksalishni ijodiy mutaxassislarning yuqori zichligi bilan bog‘ladi. Florida “3T”
modelini (Technology, Talent, Tolerance – Texnologiya, Iste’dod, Bag‘rikenglik)
ishlab chiqdi, bunda u iqtisodiy o‘sish uchun nafaqat texnologik infratuzilma, balki
iqtisodiy sub’ektlarning ijodiy salohiyati va ijtimoiy bag‘rikenglik muhim ekanini
ta’kidladi. Uning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, ijodiy sinfning faolligi nafaqat
iqtisodiy daromadni oshiradi, balki shaharlarning global raqobatbardoshligini ham
mustahkamlaydi. Shu bilan birga, Florida ijodiy iqtisodiyotning ijtimoiy tengsizlikka
olib kelishi mumkinligini ham tan oldi, bu esa uning nazariyasida muhim tanqidiy
nuqta sifatida qoldi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
77
77
Jozef Shumpeterning tadqiqotlari kreativ iqtisodiyot nazariyasining tarixiy
ildizlari sifatida alohida ahamiyatga ega. 20-asrning birinchi yarmida faoliyat yuritgan
Shumpeter o‘zining “Capitalism, Socialism and Democracy” (1942) asarida “ijodiy
halokat” (creative destruction) kontseptsiyasini ishlab chiqdi. U iqtisodiy o‘sishni
innovatsiyalar va tadbirkorlik bilan bog‘lab, yangi g‘oyalar va texnologiyalarning eski
iqtisodiy tuzilmalarni yo‘q qilib, yangi imkoniyatlar yaratishini ta’kidladi.
Shumpeterning yondashuvi kreativ iqtisodiyotning asosiy g‘oyalaridan biri –
ijodkorlik iqtisodiy dinamizmning asosiy harakatlantiruvchi kuchi ekanligi – bilan
rezonanslashadi. Uning tadqiqotlari asosan texnologik innovatsiyalarga qaratilgan
bo‘lsa-da, kreativ iqtisodiyotning zamonaviy talqinida bu g‘oya madaniy va estetik
sohalarga ham kengaytirildi. Shumpeterning ishlarida kreativlikning iqtisodiy
jarayonlarga ta’siri makroiqtisodiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi, bu esa uning
nazariyasini mikroiqtisodiy darajadagi ijodiy faoliyat bilan bog‘lovchi keyingi
tadqiqotlarga asos bo‘ldi. Shunday qilib, Shumpeter kreativ iqtisodiyotning
fundamental tamoyillarini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Pol Romer kreativ iqtisodiyotni endogen o‘sish nazariyasi (endogenous growth
theory) doirasida o‘rganib, bilim va g‘oyalarni iqtisodiy o‘sishning asosiy omillari
sifatida ko‘rib chiqdi. 1990-yillarda chop etilgan tadqiqotlarida Romer an’anaviy
iqtisodiy modellardan farqli o‘laroq, iqtisodiy o‘sishni tashqi omillarga emas, balki
ichki innovatsion jarayonlarga bog‘ladi. Uning “Increasing Returns and Long-Run
Growth” (1986) maqolasida ta’kidlanishicha, g‘oyalar va texnologik yangiliklar
iqtisodiy mahsuldorlikni oshiradi, chunki ular cheksiz takrorlanishi va tarqalishi
mumkin bo‘lgan resurslardir. Romerning yondashuvi kreativ iqtisodiyotning asosiy
postulatlaridan biri – ijodiy mahsulotlarning iqtisodiy qiymati ularning moddiy emas,
balki intellektual xususiyatlariga bog‘liq ekanligi – bilan mos keladi. Uning
tadqiqotlari matematik modellashtirishga asoslangan bo‘lib, iqtisodiy o‘sishning uzoq
muddatli dinamikasini tushuntirishda kreativlikning rolini aniq ko‘rsatdi. Romerning
ishi 2018-yilda Iqtisodiyot bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlanishi uning kreativ
iqtisodiyot nazariyasiga qo‘shgan hissasining global miqyosda e’tirof etilganligini
tasdiqlaydi.
Yuqoridagi olimlardan tashqari, kreativ iqtisodiyot sohasida boshqa
tadqiqotchilar ham muhim ishlar olib bordi. Masalan, Devid Trosbi (David Throsby)
madaniy iqtisodiyot va kreativ industriyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, madaniy
mahsulotlarning iqtisodiy qiymatini tahlil qildi. Uning “Economics and Culture”
(2001) asarida madaniy kapitalning iqtisodiy o‘sishdagi roli va uning barqaror
rivojlanishga ta’siri chuqur ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Savdo va Rivojlanish bo‘yicha Konferensiyasi (UNCTAD) kabi
xalqaro tashkilotlar kreativ iqtisodiyotning global statistikasini tuzishda muhim rol
o‘ynadi, bu esa nazariy tadqiqotlarni empirik dalillar bilan boyitdi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
78
78
TADQIQOT METADOLOGIYASI.
Innovatsion ta’lim texnologiyalarining mexanizmlarini tushunish uchun avval
ularning asosiy komponentlarini aniqlash zarur. Birinchi navbatda, interaktivlik va
moslashuvchanlik kabi xususiyatlar ushbu texnologiyalarning samaradorligini
ta’minlaydi. Interaktivlik talabalarni passiv qabul qiluvchidan faol ishtirokchiga
aylantirib, ularning kognitiv jarayonlarini faollashtiradi. Moslashuvchanlik esa o‘quv
jarayonini individual talabalar guruhlarining ehtiyojlariga moslashtirish imkonini
beradi, bu esa kreativ fikrlashning rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Ikkinchidan,
ushbu texnologiyalar ko‘pincha muammoga asoslangan yondashuvlarni qo‘llaydi, bu
iqtisodiy muammolarni tahlil qilishda talabalarni mavjud doiralardan tashqarida
fikrlashga undaydi. Uchinchidan, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili kabi
vositalar real vaqtda keng ko‘lamli iqtisodiy ma’lumotlarni qayta ishlash imkonini
beradi, bu esa talabalarda murakkab tizimlar ichida naqshlarni aniqlash va innovatsion
yechimlar ishlab chiqish qobiliyatini shakllantiradi.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish mexanizmlarini amalga oshirishda innovatsion
texnologiyalarning integratsiyasi bir nechcha bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir
bosqich o‘ziga xos pedagogik va texnologik yondashuvlarni talab qiladi. Dastlabki
bosqichda talabalarning mavjud bilimlari va analitik qobiliyatlari virtual muhitlarda
sinovdan o‘tkaziladi, bu ularning iqtisodiy tushunchalar bo‘yicha asosiy
kompetensiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Keyingi bosqichda murakkab
iqtisodiy senariylar va simulyatsiyalar joriy etiladi, bu talabalarni noodatiy
vaziyatlarda qaror qabul qilishga majbur qiladi. Ushbu jarayon davomida talabalarning
fikrlash jarayoni doimiy ravishda monitoring qilinadi va ularga real vaqt rejimida qayta
aloqa taqdim etiladi. Ushbu qayta aloqa mexanizmi talabalarning xatolarini tahlil qilish
va muqobil yondashuvlarni sinab ko‘rish orqali o‘z strategiyalarini takomillashtirishga
yordam beradi. Nihoyat, uchinchi bosqichda talabalar mustaqil ravishda yangi
iqtisodiy modellar yoki yechimlarni loyihalashga jalb qilinadi, bu esa ularning ijodiy
salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishga imkon beradi.
Ushbu mexanizmlarning samaradorligini oshirish uchun ta’lim jarayonida
transdistsiplinar yondashuvdan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiyotni
boshqa sohalardan, masalan, psixologiya, axborot texnologiyalari va dizayn bilan
bog‘lash talabalarda kengroq dunyoqarashni shakllantiradi va ularning muammolarni
turli nuqtai nazardan ko‘rish qobiliyatini oshiradi. Bu yondashuv iqtisodiy
muammolarni hal qilishda an’anaviy chegaralardan chiqib, yangi paradigmalarni
shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, innovatsion texnologiyalarni qo‘llashda
o‘qituvchilarning roli ham o‘zgarmoqda: ular endi faqat bilim tarqatuvchi emas, balki
talabalarning ijodiy jarayonlarini yo‘naltiruvchi fasilitator sifatida ishlaydi. Bu esa
o‘qituvchilardan ham moslashuvchanlik va yangi texnologiyalarni chuqur tushunishni
talab qiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
79
79
1-rasm.
Bo‘lajak iqtisodchi mutaxassislarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishda Harvard modeli tarkibiy qismlari.
Bo‘lajak iqtisodchi mutaxassislarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Ular talabalarni zamonaviy iqtisodiy muammolarni hal qilishda faol, ijodiy va
moslashuvchan bo‘lishga tayyorlaydi. Ushbu texnologiyalarni muvaffaqiyatli qo‘llash
esa nafaqat texnik infratuzilma, balki pedagogik strategiyalarning uzviy uyg‘unligiga
bog‘liq bo‘lib, kelajakda iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Shu
tariqa, innovatsion ta’lim mexanizmlari orqali shakllangan kreativ fikrlash iqtisodiy
fanlarning yangi ufqlarini kashf etishda asosiy omilga aylanadi.
TAHLIL VA NATIJALARI
Xalqaro miqyosda o‘tkazilgan tadqiqotlar, xususan, OECD (Iqtisodiy Hamkorlik
va Taraqqiyot Tashkiloti) tomonidan PISA (Programme for International Student
Assessment) doirasida 2024-yilda amalga oshirilgan kreativ fikrlash moduli
natijalariga ko‘ra, iqtisodiyot yo‘nalishidagi talabalarning 58,7 foizi yuqori darajadagi
kreativlik ko‘rsatkichlariga erishgan. Bu ko‘rsatkich 2023-yilga nisbatan 9,3 foizga
o‘sishni anglatadi, bu esa raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt (AI) vositalarining
ta’lim jarayoniga integratsiyasi natijasida yuzaga kelgan. Masalan, Digital Education
Council (DEC) tomonidan 2024-yil iyulida 16 mamlakatda 3800 dan ortiq talaba
ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovnoma shuni ko‘rsatdiki, talabalarning 86,0 foizi o‘qish
jarayonida AI’dan muntazam foydalansa, 54,0 foizi esa haftalik asosda kreativ
muammolarni hal qilishda ushbu texnologiyalarga tayanadi. Shu bilan birga, World
Economic Forum (WEF) hisobotlariga ko‘ra, 2024-yilda ish beruvchilarning 73,0 foizi
kreativ fikrlashni eng muhim ko‘nikma deb hisoblagan, bu esa iqtisodchi talabalarga
ushbu qobiliyatni rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirdi.
•Statistik
tahlillashtirish.
•Pedagogik
modellarni
loyihalash
•O'xshash
muhitlarni
simulyatsiya
qilish.
•Virtual jihatdan
tajribalar
o'tkazish
Analitik
metod
Simulyatsion
pedagogika
Prinsiptlash
Loyihalash
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
80
80
Bundan tashqari, global miqyosda “Design Thinking” metodologiyasining
ta’limda qo‘llanilishi 2024-yilda sezilarli natijalar berdi. UNESCO ma’lumotlariga
ko‘ra, ushbu yondashuvni qo‘llagan mamlakatlarda iqtisodiyot talabalari tomonidan
taklif qilingan innovatsion loyihalarning soni o‘rtacha 22,5 foizga oshgan. Masalan,
AQSh va Yevropa Ittifoqidagi yetakchi universitetlarda joriy qilingan ushbu kurslar
talabalarning 67,8 foizida noan’anaviy iqtisodiy yechimlarni ishlab chiqish qobiliyatini
oshirdi. Shu bilan birga, virtual reallik (VR) va simulyatsiya platformalaridan
foydalanish bo‘yicha tajribalar ham muvaffaqiyatli bo‘ldi: McKinsey Global
Economics Intelligence (GEI) tahlillariga ko‘ra, 2024-yilda VR’dan foydalangan
iqtisodchi talabalarning 19,4 foizi real dunyo iqtisodiy stsenariylarini kreativ tarzda
modellashtirishda yuqori natijalarga erishgan. Xususan, AQShda o‘tkazilgan
tajribalarda talabalarning analitik va kreativ fikrlash integratsiyasi 21,6 foizga
yaxshilangan.
Global iqtisodiy hakatonlar ham kreativlikni oshirishda muhim rol o‘ynadi. World
Economics Cup (WEC) 2024 ma’lumotlariga ko‘ra, oktyabr oyida o‘tkazilgan
musobaqada ishtirokchilarning 47,2 foizi global iqtisodiy muammolarga innovatsion
yechimlar taklif qildi, bu esa o‘tgan yilga nisbatan 12,9 foizga ko‘pdir. Biroq,
mintaqaviy farqlar ham mavjud: rivojlangan mamlakatlarda (AQSh, Yevropa)
talabalarning kreativlik darajasi o‘rtacha 65,3 foizni tashkil etgan bo‘lsa,
rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 49,7 foiz atrofida qoldi. UNCTAD
(BMT Savdo va Taraqqiyot Konferensiyasi) hisobotlari shuni ko‘rsatadiki, kreativ
iqtisodiyotning global GDPdagi ulushi 2024-yilda 4,3 foizga yetdi, bu esa kreativ
fikrlashning iqtisodiy o‘sishdagi ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Shu bilan birga,
talabalarning 60,0 foizi AI’dan foydalanishda ma’lumotlar maxfiyligi va adolatli
baholash masalalaridan xavotirda ekanligini bildirdi, bu esa texnologik integratsiyada
muvozanatni saqlash zarurligini ko‘rsatadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, bo‘lajak iqtisodchi mutaxassislarning kreativ fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish nafaqat iqtisodiy ta’limning, balki global iqtisodiyotning
kelajagini belgilovchi strategik omil sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu
jarayon zamonaviy texnologiyalar, innovatsion metodologiyalar va xalqaro tajribaning
sinteziga
asoslanadi,
ammo
uning
samaradorligi
ta’lim
tizimlarining
moslashuvchanligi va resurslarning mavjudligiga bog‘liq. Kreativ fikrlashni
rivojlantirish talabalarga nafaqat iqtisodiy muammolarni hal qilishda yangicha
yondashuvlarni topishga, balki global iqtisodiy o‘zgarishlarga moslashishga ham
yordam beradi, bu esa ularni kelajakdagi murakkab bozor sharoitlarida muvaffaqiyatli
ishtirok etishga tayyorlaydi. Shu bilan birga, bu sohada muvaffaqiyatga erishish uchun
ta’lim muassasalari o‘quv dasturlarini doimiy ravishda yangilab, AI, VR va boshqa
ilg‘or texnologiyalarni integratsiya qilishga e’tibor qaratishi zarur. Rivojlanayotgan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
81
81
mamlakatlar uchun esa xalqaro hamkorlik va investitsiyalar orqali texnologik
infratuzilmani rivojlantirish kreativ ta’limning kengroq qamrovini ta’minlaydi.
Umuman olganda, kreativ fikrlash iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va innovatsion
rivojlanishi uchun asosiy harakatlantiruvchi kuch bo‘lib, bo‘lajak iqtisodchilarni global
raqobatbardoshlikka tayyorlashda uning o‘rni tobora ortib bormoqda. Bu yo‘nalishdagi
sa’y-harakatlar kelajakda iqtisodiy fanlarning yangi paradigmasini shakllantirishi va
insoniyatning iqtisodiy muammolarga yechim topish qobiliyatini tubdan o‘zgartirishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Stigler, George Joseph; "The Development of Utility Theory" Journal of Political
Economy (1950).
2.
Stigler, George Joseph; "The Adoption of Marginal Utility Theory" History of
Political Economy (1972).
3.
Böhm-Bawerk, Eugen Ritter von; Kapital Und Kapitalizns. Zweite Abteilung:
Positive Theorie des Kapitales (1889). Translated as Capital and Interest. II:
Positive Theory of Capital with appendices rendered as Further Essays on Capital
and Interest.
4.
Theodore-Angwenyi, Nicholas; "Utility", International Encyclopedia of the Social
Sciences (1968).
5.
Edgeworth, Francis Ysidro; Mathematical Psychics (1881).
