JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
365
365
TABIIY TUSDAGI FAVQULODDA VAZIYATLAR: TAHLIL VA
BARTARAF ETISH MUAMMOLARI
Ismatullayev Asrorjon Xikmatilloyevich:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi o‘qituvchisi
Annotatsiya :
Ushbu tezisda tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlarning asosiy
turlari, ularning yuzaga kelish sabablari hamda ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari yoritilgan.
Zilzila, sel, qurg‘oqchilik, yer ko‘chishi kabi ofatlar O‘zbekistonda va butun dunyoda
aholi salomatligi, infratuzilma va taraqqiyotga katta xavf tug‘dirmoqda. Tezisda
mavjud muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari, xalqaro tajriba asosida
taklif va tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Favqulodda vaziyat, tabiiy ofat, xavf, zilzila, sel, qurg‘oqchilik,
xavfsizlik, boshqaruv, xabardorlik.
Hozirgi davrda dunyo bo‘ylab tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlarning soni va
talofat darajasi sezilarli darajada ortib bormoqda. Bunday favqulodda holatlar asosan
tabiiy geologik, gidrometeorologik va ekologik omillar ta’sirida yuzaga keladi.
Ularning eng ko‘p uchraydigan shakllari — zilzila, sel, yer ko‘chishi, qurg‘oqchilik,
dovul, kuchli yomg‘ir, qor ko‘chkisi va o‘rmon yong‘inlari hisoblanadi. Bu ofatlar
nafaqat inson hayoti va salomatligiga tahdid soladi, balki ularning ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorligiga, infratuzilma va atrof-muhitga ham katta zarar yetkazadi.
O‘zbekiston tabiiy-geografik sharoiti jihatidan bir nechta favqulodda holatlarga
xavfli zonaga kiradi. Jumladan, mamlakatning katta hududi — Farg‘ona vodiysi,
Toshkent, Andijon, Namangan, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari — yuqori
seysmik zona hisoblanadi. Ushbu hududlarda o‘tkir zilzila xavfi mavjud. 1966-yilgi
Toshkent zilzilasi bu xavf qanchalik talofatli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Bundan
tashqari, har yili bahor mavsumida tog‘ oldi hududlarda sel va suv toshqinlari yuz
beradi. Bu holatlar, odatda, qor erishi yoki kuchli yog‘ingarchilik natijasida yuzaga
keladi. Qurg‘oqchilik esa, ayniqsa, cho‘l va yarim cho‘l hududlarida –
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro va Navoiy viloyatlarida suv resurslarining
tanqisligi va hosildorlikning pasayishiga olib kelmoqda.
Bu ofatlarning asosiy sabablari orasida global iqlim o‘zgarishi, tabiat
resurslaridan noto‘g‘ri foydalanish, ekologik muvozanatning buzilishi, yong‘inlar va
inson faoliyati natijasida tabiiy xavfli hududlarda yashash holatlarining ortib borishi
bor. Bundan tashqari, qurilish me’yorlariga rioya qilmaslik, xavfli zonalarda noto‘g‘ri
joylashgan infratuzilmalar va aholi punktlari ham tabiiy ofatlar oqibatlarini
kuchaytiradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
366
366
Muammo shundaki, aholining favqulodda holatlarga tayyorgarligi yetarli
darajada emas. Ko‘pchilik favqulodda holatlarda qanday harakat qilish kerakligini
bilmaydi, evakuatsiya rejalari mavjud bo‘lsa ham amalda ishlamaydi. Ogohlantirish
tizimlarining yetarlicha avtomatlashtirilmaganligi, axborot uzatishning sustligi, tibbiy
xizmatlarning zudlik bilan yordam ko‘rsatish salohiyatining pastligi asosiy
muammolardan hisoblanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlarga qarshi
kurashishda quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha ish olib borish zarur:
Monitoring va erta ogohlantirish tizimlarini takomillashtirish – zamonaviy
texnologiyalar, sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari va meteorologik tahlillar asosida xavfni
oldindan aniqlash va aholini tez ogohlantirish imkonini beradi.
Qonunchilik va rejalashtirish asoslarini mustahkamlash – tabiiy ofatlar xavfi
yuqori bo‘lgan hududlarda qurilish me’yorlariga qat’iy rioya etish, xavf zonalarini
xaritalash, infratuzilmani xavfsizlashtirish zarur.
Tibbiy xizmatlar va qutqaruv brigadalarini mustahkamlash – shoshilinch tibbiy
yordam, psixologik yordamlashish va logistika tizimlari favqulodda holatlarda muhim
o‘rin tutadi.
Aholi xabardorligini oshirish va tayyorgarlik mashg‘ulotlari – har bir fuqaro
favqulodda holatda qanday harakat qilishni bilishi lozim. Buning uchun doimiy
treninglar, mashg‘ulotlar, maktab va oliy ta’limda maxsus darslar joriy qilinishi kerak.
Xalqaro tajribani o‘rganish va qo‘llash – Yaponiyaning zilzilalarga qarshi kurash
tizimi, AQShning FEMA agentligi, Yevropa Ittifoqining ko‘p bosqichli xavfli ofatlar
boshqaruvi O‘zbekiston sharoitida ham qo‘llanilishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlar insoniyat uchun
doimiy xavf omili hisoblanadi. Ular bilan kurashish, ularning oqibatlarini
minimallashtirish va ularni bartaraf etish davlat xavfsizligi va ijtimoiy barqarorlikning
ajralmas qismidir. O‘zbekiston Respublikasi uchun bu yo‘nalish bo‘yicha huquqiy
asoslar mavjud, ammo ularni amaliyotda to‘liq tatbiq etish, texnik imkoniyatlarni
kengaytirish, aholining tayyorgarlik darajasini oshirish, xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish zarur. Faqat tizimli va barqaror chora-tadbirlar orqali tabiiy ofatlar
xavfini kamaytirish va ularning salbiy ta’sirini yumshatish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
O‘zbekiston Respublikasi “Favqulodda vaziyatlar to‘g‘risida”gi Qonuni. (1999).
UNDRR. (2022).
Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction
. Geneva.
World Health Organization (WHO). (2019).
Emergency Response Framework
(3rd
ed.). Geneva.
FEMA. (2016).
National Response Framework
. Washington D.C.: U.S. Department of
Homeland Security.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
367
367
IFRC. (2022).
World Disasters Report
. International Federation of Red Cross and Red
Crescent Societies.
Mamatqulov B.R., Ergashev U.A. (2021).
Favqulodda vaziyatlarda tibbiy yordam
ko‘rsatish asoslari
. Toshkent: TTA.
Karimova N.Z. (2022). “Tabiiy ofatlarning oqibatlari va ularni bartaraf etish”.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar
, №4.
UNDP Uzbekistan. (2021).
Climate Risk and Early Warning Systems for Uzbekistan
.
Tashkent.
FVV rasmiy sayti: https://www.fvv.uz
Nishonov D.M., Kobilova G.S. (2022).
Zamonaviy favqulodda vaziyatlar strategiyasi
.
Samarqand: SamDCHTI.
