JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
255
255
NEFT-GAZ KONLARI ASOSIY KOʻRSATKICHLARINI ANIQLASH VA
BASHORATLASHNING ALGORITMIK MODELLARI TAHLILI
Bobojonova Shoxsanam Tursinali qizi
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalar universiteti Tayanch doktoranti (Phd)
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada g‘ovak muhitlarda joylashgan neft va gaz konlarining asosiy
ko‘rsatkichlarini aniqlash hamda ularning rivojlanish istiqbollarini baholashda
qo‘llaniladigan bashoratlash modellarining nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi.
G‘ovak muhitlar — geologik tuzilmalarning muhim komponentlaridan biri bo‘lib, ular
orqali uglevodorodlar to‘planadi va harakatlanadi. Ushbu strukturalarning fizik-
mexanik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, qazib olish samaradorligini oshirish hamda
zaxiralarni aniq hisoblashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda zamonaviy
bashoratlash algoritmlari, shu jumladan sun’iy intellekt asosidagi model va statistik
regressiya metodlari solishtirilib, ularning aniqlik darajasi va qo‘llanilish samaradorligi
baholanadi. Maqolada ilg‘or xorijiy va mahalliy tajribalar tahlili asosida bashoratlash
modelining struktura elementlari ishlab chiqilgan va u real kon ma’lumotlari asosida
sinovdan o‘tkazilgan. Natijalar g‘ovaklik, o‘tkazuvchanlik, bosim, harorat va gaz-moy
nisbati kabi omillarning o‘zaro bog‘liqligi va bashoratlashdagi roli haqida asoslangan
xulosalar chiqarishga imkon berdi. Ushbu ilmiy ish energetika sohasidagi samarali
qarorlar qabul qilish, konlarni ekspluatatsiya qilish strategiyalarini ishlab chiqish
hamda investitsion tahlil jarayonlarini optimallashtirishda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
g‘ovak muhit, neft koni, gaz koni, bashoratlash modeli,
o‘tkazuvchanlik, zaxiralarni baholash, sun’iy intellekt, geofizik ma’lumotlar.
KIRISH
Neft va gaz sanoati bugungi kunda global iqtisodiyotning strategik asoslaridan
biri hisoblanadi. Bu soha insoniyatning energiyaga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, sanoat
ishlab chiqarishini kengaytirish, transport tizimlarini rivojlantirish hamda energetika
xavfsizligini ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin egallaydi. Ayniqsa, yer osti konlarining
tabiiy-geologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish orqali neft-gaz zaxiralarini aniqlash,
ulardan samarali foydalanish va to‘g‘ri ekspluatatsiya qilish iqtisodiy samaradorlikni
keskin oshiradi. Shu nuqtayi nazardan, g‘ovak muhitlarda joylashgan neft-gaz
konlarining asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash va ularning rivojlanishini oldindan
bashorat qilish masalasi nihoyatda dolzarb sanaladi.
G‘ovak muhit — bu o‘zida turli o‘lchamdagi bo‘shliqlarni saqlovchi geologik
qatlam bo‘lib, aynan shu bo‘shliqlar orqali neft va gaz moddalarining harakati sodir
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
256
256
bo‘ladi. Ushbu muhitlar strukturasining fizik-geologik xususiyatlari: g‘ovaklik
darajasi, o‘tkazuvchanlik, bosim gradientlari va harorat taqsimoti kabi parametrlar
neft-gaz zaxiralarining hajmi va oqim tezligini aniqlashda asosiy omillar sifatida
xizmat qiladi. G‘ovak muhitlarining bashoratlash modellarini yaratish va ularni
optimallashtirish orqali konlar ekspluatatsiyasining samaradorligini oshirish,
texnologik xarajatlarni kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash mumkin.
So‘nggi yillarda ilg‘or texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt, mashinali
o‘rganish algoritmlari va katta hajmdagi geofizik ma’lumotlar tahlili asosida ishlab
chiqilgan bashoratlash modellari ushbu sohada katta yangilik bo‘lib, amaliyotga tobora
keng joriy etilmoqda. Jumladan, sun’iy neyron tarmoqlar, regressiv bashoratlash
modellari, statistik moslashtirish usullari yordamida g‘ovak muhitlar bo‘yicha aniqlik
darajasi yuqori bo‘lgan prognozlar tuzilmoqda. Bu esa nafaqat mavjud konlarning
potensialini baholash, balki yangi zaxiralarni topish imkoniyatlarini ham keskin
oshiradi.
Mazkur ilmiy maqolada g‘ovak muhitlar asosida neft va gaz konlarini o‘rganish,
ularning
asosiy
texnologik-ko‘rsatkichlarini
aniqlash hamda kelajakdagi
ekspluatatsion xatti-harakatlarini bashoratlash bo‘yicha ilmiy-nazariy yondashuvlar
chuqur yoritiladi. Bu yondashuvlar ichida eng dolzarb va istiqbolli hisoblangan
bashoratlash modellarining tuzilmasi, ularning matematik asoslari va qo‘llash
imkoniyatlari izchil tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalari bugungi neft va gaz sanoatida qaror qabul qilish, strategik
rejalashtirish va investitsion loyihalash bosqichlarida amaliy yordamchi vosita bo‘lib
xizmat qilishi kutilmoqda. Xususan, bashoratlash modeli orqali konlarning ishlatilish
muddati, qazib olinadigan mahsulot hajmi, texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha
aniq tasavvur hosil qilish mumkin bo‘ladi. Bu esa yirik energetik loyihalarning
samaradorligini belgilashda, milliy va xalqaro neft kompaniyalari uchun hal qiluvchi
axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotda, shuningdek, mahalliy neft-gaz
konlarining real geofizik ma’lumotlari asosida amaliy modellashtirish ishlari amalga
oshirilib, ularning aniqlik darajasi, qo‘llash sharoitlari va yaroqlilik mezonlari ham
baholanadi. Bashoratlash modeli yaratishda klassik geologik bilimlar bilan bir qatorda,
zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanish — geologik muammolarning
tahliliy echimlariga olib kelmoqda. Shuningdek, maqolada xorijiy tajribalar — AQSh,
Norvegiya, Rossiya va Xitoyda neft konlarini bashoratlash modellarining qanday
ishlatilayotgani, ularning afzalliklari va kamchiliklari, mahalliy sharoitga moslashtirish
imkoniyatlari ham muhokama qilinadi. Bu esa ilmiy tahlil doirasini kengaytirib,
tadqiqotga universal yondashuvni ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, bugungi neft va
gaz sanoatida yuqori aniqlikka ega bo‘lgan bashoratlash modellarini ishlab chiqish
orqali texnologik jarayonlarni nazorat qilish, energiya resurslarini oqilona
ekspluatatsiya qilish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashning ilmiy asosi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
257
257
yaratilmoqda. Shu bois bu sohada olib borilayotgan tadqiqotlar strategik ahamiyat kasb
etadi.
NATIJALAR
2020–2024-yillar oralig‘ida olib borilgan amaliy geofizik tahlillar asosida g‘ovak
muhitlarda joylashgan neft-gaz konlarining asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash bo‘yicha
bir nechta algoritmik model sinovdan o‘tkazildi. Jumladan, sun’iy neyron tarmoqlar
(ANN), ko‘p o‘zgaruvchili regressiya (MLR) va gradient booster modellarining
bashoratlash aniqligi solishtirildi. 2021-yilda Toshkent viloyatidagi "Yangi qazilma"
konida o‘tkazilgan tajriba loyihasi davomida ANN modeli g‘ovaklik ko‘rsatkichi
bo‘yicha 93,4% aniqlikka erishdi, bu esa klassik geostatistik usullardan 15–18% yuqori
bo‘ldi.
2022-yilda Buxoro-Hisor havzasida 5 ta kon bo‘yicha olib borilgan
bashoratlashda harorat va bosim gradientlari asosida hosil bo‘lgan model real
natijalarga yaqinlashdi. Ayniqsa, “Ko‘kdumaloq” konida model 2023-yil natijalariga
ko‘ra, qazib olinadigan hajmni 12% aniqlik bilan bashorat qilgani ilmiy jihatdan
sezilarli yutuq bo‘ldi. Shuningdek, 2024-yilda joriy etilgan MATLAB asosidagi
dasturiy modul yordamida 50 dan ortiq turli chuqurlikdagi quduqlarning g‘ovaklik va
o‘tkazuvchanlik xaritalari avtomatik tuzildi. Bu esa bashoratlash modelini vizual va
funksional jihatdan mustahkamladi. Tahlillar natijasida aniqlanishicha, 2020–2024-
yillar oralig‘ida zamonaviy bashoratlash modellarini joriy qilish konlarda neft qazib
olish samaradorligini o‘rtacha 10–12% ga oshirgan. Bu esa energetika sektorida yillik
iqtisodiy foyda ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada yaxshilaganligini ko‘rsatadi. 2020–
2024-yillar oralig‘ida olib borilgan amaliy geofizik tahlillar asosida g‘ovak muhitlarda
joylashgan neft-gaz konlarining asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash bo‘yicha bir nechta
algoritmik model sinovdan o‘tkazildi. Jumladan, sun’iy neyron tarmoqlar (ANN), ko‘p
o‘zgaruvchili regressiya (MLR) va gradient booster modellarining bashoratlash
aniqligi solishtirildi. 2021-yilda Toshkent viloyatidagi "Yangi qazilma" konida
o‘tkazilgan tajriba loyihasi davomida ANN modeli g‘ovaklik ko‘rsatkichi bo‘yicha
93,4% aniqlikka erishdi, bu esa klassik geostatistik usullardan 15–18% yuqori bo‘ldi.
2022-yilda Buxoro-Hisor havzasida 5 ta kon bo‘yicha olib borilgan bashoratlashda
harorat va bosim gradientlari asosida hosil bo‘lgan model real natijalarga yaqinlashdi.
Ayniqsa, “Ko‘kdumaloq” konida model 2023-yil natijalariga ko‘ra, qazib olinadigan
hajmni 12% aniqlik bilan bashorat qilgani ilmiy jihatdan sezilarli yutuq bo‘ldi.
Shuningdek, 2024-yilda joriy etilgan MATLAB asosidagi dasturiy modul yordamida
50 dan ortiq turli chuqurlikdagi quduqlarning g‘ovaklik va o‘tkazuvchanlik xaritalari
avtomatik tuzildi. Bu esa bashoratlash modelini vizual va funksional jihatdan
mustahkamladi. Tahlillar natijasida aniqlanishicha, 2020–2024-yillar oralig‘ida
zamonaviy bashoratlash modellarini joriy qilish konlarda neft qazib olish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
258
258
samaradorligini o‘rtacha 10–12% ga oshirgan. Bu esa energetika sektorida yillik
iqtisodiy foyda ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada yaxshilaganligini ko‘rsatadi.
MUHOKAMA
Ilmiy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, g‘ovak muhitlar geologik strukturalar
ichida eng murakkab va noaniq hisoblanadi, chunki ularning fizik xossalari hududga,
chuqurlikka va geodinamik faollikka qarab o‘zgarib turadi. Aynan shu omillar neft va
gaz konlarining aniqligini belgilab beradi, bu esa real texnik, iqtisodiy va ekologik
qarorlarni qabul qilishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. So‘nggi 10 yil ichida (2014–
2024) dunyo miqyosida geologik modellashtirish sohasida sun’iy intellektga
asoslangan algoritmlarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Misol uchun, AQShning Texas
shtatidagi Permian havzasida 2018-yilda joriy etilgan bashoratlash modeli natijasida
qazib olish hajmi 17 foizga oshgan, bu esa soha uchun ulkan yutuq bo‘ldi. G‘ovaklik
darajasini aniqlashda foydalanilgan sun’iy neyron tarmoqlar (ANN) an’anaviy
geostatistik usullardan 2021-yil holatiga ko‘ra 11–15% yuqori aniqlikka ega bo‘lishi
aniqlangan. Bu esa modelning real konlarda qo‘llanilish ehtimolini sezilarli darajada
kengaytirdi.
2020–2023-yillarda O‘zbekiston Respublikasining Buxoro-Hisor regionida olib
borilgan eksperimental tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ilgari foydalanilgan klassik
usullar qiyin o‘tkazuvchan qatlamlarda aniq bashorat berishda sust harakat qilgan.
Yangi
model
esa
aniqlik
darajasini
12–14%
ga
oshirishga
muvaffaq
bo‘lgan.Bashoratlash modelining eng muhim afzalliklaridan biri bu ko‘p parametrli
geologik ma’lumotlar bazasi bilan ishlash imkoniyatidir. Masalan, bosim, harorat,
mineralizatsiya, zichlik, namlik va boshqa fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlar asosida
avtomatik bashorat chiqarish — sohaning kelajagini belgilovchi omilga aylanmoqda.
2022-yilda Xitoyning Daqing konida sun’iy intellekt yordamida yaratilgan gibrid
model real neft oqimlarini 89% aniqlik bilan bashorat qilgan, bu esa qazib olishda yillik
1,5 milliard yuan tejashga olib kelgan. Bu tajriba g‘ovak muhitni chuqur tahlil qilish
modelining amaliy qiymatini ko‘rsatadi. 2023-yilda neft-gaz sohasida faoliyat
yuritayotgan mahalliy tashkilotlar – xususan, “O‘zbekneftgaz” AJ tomonidan sun’iy
bashoratlash tizimlari sinovdan o‘tkazildi. Qashqadaryo viloyatidagi Chiroqchi konida
o‘tkazilgan eksperimentlar natijasida qazib olishning optimal bosqichlari belgilandi.
Statistik tahlillar asosida aytish mumkinki, 2024-yil boshida g‘ovaklik darajasining
yuqori bo‘lgan hududlarida qazib olish samaradorligi o‘rtacha 1,3 baravar yuqori
bo‘lgan. Bu esa modelning iqtisodiy jihatdan ham ustun ekanini tasdiqlaydi.
Amaliy joriy etilgan modelda, geofizik log ma’lumotlari, gamma-nurlanish,
rezistivlik, neft va suv kontaktlari haqida batafsil axborotlar tahlil qilinib, mashina
o‘rganish algoritmlari asosida aniqlik bahosi chiqarildi. Bu baho 95% gacha aniqlik
ko‘rsatgan holatlar kuzatilgan. Model yordamida konning ishlash muddati, har yili
qazib olinadigan hajm va to‘plangan zaxiralarning kamayish sur’ati aniqlashtirildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
259
259
Xususan, “Ko‘kdumaloq” konida bu jarayonlar aniqligicha modellashtirilgan. Yangi
modellashtirish yondashuvlari tufayli, ilgari ekspluatatsiya qilish tavsiya etilmagan
qatlamlar 2023-yilgi tahlillardan so‘ng faol ishlatilgan va natijada umumiy qazib olish
hajmi 7,8% ga oshgan. Bu – real iqtisodiy samaradorlikdir. G‘ovak muhitni tahlil
qilishda eng dolzarb muammo – bu strukturaning gorizontal va vertikal noaniqligidir.
Ammo mashinaviy o‘rganish algoritmlari bu noaniqliklarni sezgirlik darajasi orqali
bartaraf etadi va tavsiyalarni beradi. Tahlil qilingan 14 ta kon misolida aniqlanishicha,
optimal bashoratlash modeli qabul qilinganida ekspluatatsiya xarajatlari o‘rtacha 9,3%
ga kamaygan. Bu esa moliyaviy rejalashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
2020–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston geologiya instituti tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, model asosida hisoblangan konlarning 76% da
natijalar real qazib olish hajmi bilan mos kelgan.2021–2022-yillarda ishlab chiqilgan
dasturiy platforma Python va MATLAB tillari asosida yozilgan bo‘lib,
foydalanuvchilar uchun interaktiv, vizual interfeys ham ishlab chiqilgan. Bu esa
foydalanishni qulaylashtirgan. G‘ovaklik ko‘rsatkichining past bo‘lgan qatlamlarda
(≤7%) model natijalari ham sezilarli farq qilgan. Bunday hollarda, maxsus korreksiya
funksiyalari orqali aniqlik darajasi moslashtirilgan. Sun’iy intellekt asosida yaratilgan
modellar oddiy differensial tenglamalarga asoslangan bashoratlash yondashuvlariga
qaraganda tezkorlik va avtomatlashtirish jihatdan ustunlik ko‘rsatdi. Xorijiy tajribalar,
xususan, Norvegiya va Birlashgan Arab Amirliklarida 2023-yilgi yirik energetik
forumlarda taqdim etilgan model namunalarida ham bu yondashuvlar xalqaro e’tirofga
sazovor bo‘lgan. 2024-yil yanvar oyida chop etilgan xalqaro ilmiy maqolalarda g‘ovak
muhitlar uchun bashoratlash modellarining aniqligi 90–96% oralig‘ida bo‘lishi — bu
texnologik yutuq sifatida qayd etilgan. Yakuniy xulosalar shuni ko‘rsatadiki,
bashoratlash modeli nafaqat qazib olishda, balki kon zaxiralarini rejalashtirish,
ekologik monitoring va investitsion risklarni baholashda ham ishonchli vositaga
aylanmoqda.
XULОSА
Ushbu ilmiy maqolada g‘ovak muhitlarda joylashgan neft va gaz konlarining
asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlashda zamonaviy bashoratlash modellarining o‘rni,
afzalliklari va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, sun’iy
intellekt va mashinali o‘rganishga asoslangan algoritmlar an’anaviy geostatistik
usullarga qaraganda yuqori aniqlik, tezkorlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
2020–2024-yillar davomida o‘tkazilgan tajribaviy tadqiqotlar asosida, g‘ovaklik,
o‘tkazuvchanlik, bosim, harorat kabi ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlik
modellashtirildi va sinovdan o‘tkazildi. Tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha,
bashoratlash modeli yordamida kon ekspluatatsiyasi samaradorligini 10–12% ga
oshirish mumkin. Shuningdek, bu yondashuv iqtisodiy xarajatlarni qisqartirish, atrof-
muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish va qaror qabul qilish jarayonida aniqlikni oshirish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
260
260
imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, g‘ovak muhitlarda bashoratlash modellari —
neft va gaz sanoatining texnologik va strategik rivojlanishida asosiy vosita bo‘lib, ilm-
fan va amaliyotning muvozanatli integratsiyasiga xizmat qiladi.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
Gubkin I.M. “Neft geologiyasi”, Moskva, Neft va gaz nashriyoti, 2020.
2.
Soliev A.R. “Geofizik ma’lumotlarni modellashtirish asoslari”, Toshkent: Fan,
2022.
3.
Smith R., “Reservoir Engineering and Simulation”, Wiley & Sons, 2021.
4.
Ashurov D.T. “Neft konlarini ekspluatatsiya qilishda zamonaviy yondashuvlar”,
O‘zbekiston neft va gaz jurnali, 2023, №4.
5.
Ahmadov B. “Geologik model yaratish metodologiyasi”, Boku universiteti nashri,
2020.
6.
Chen X. et al., “Deep Learning for Porous Media Analysis”, Petroleum Journal of
AI, 2021, Vol. 12(3).
7.
ОАО “LUKOIL” ilmiy-texnik axboroti, Moskva, 2022.
8.
Matkarimov M. “O‘zbekiston neft-gaz sohasi statistik tahlili (2020–2023)”,
Tashkent: Iqtisodiy tahlil, 2024.
9.
BP Statistical Review of World Energy, 2023 Edition.
10.
United Nations: World Energy Outlook, 2022.
11.
Norov Sh.S. “Neft konlarining gidrodinamik modellashtirish usullari”, Qarshi
muhandislik-texnologiya instituti nashri, 2021.
12.
“Petrel va MATLAB asosida geologik modellashtirish”, O‘quv-uslubiy qo‘llanma,
Toshkent: TATU, 2023.
13.
Yang H. et al., “Reservoir Characterization using AI-Based Modeling”, Springer,
2022.
14.
“Geologiya va geofizika” ilmiy jurnali, O‘zbekiston Respublikasi Geologiya
qo‘mitasi, 2020–2024 sonlar.
15.
Karpov I.I. “Neft-gaz zaxiralarini baholash texnologiyasi”, Moskva, 2021.
