JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
239
239
YENGIL SANOAT KORXONALARI RIVOJLANISHIDA
KADRLAR SALOHIYATINING AHAMIYATI
Andijon davlat texnika instituti
“Iqtisodiyot” yo‘nalishi 4-bosqich K-111-21 guruh
bitiruvchisi
Muxtorov Yahyobek Muhiddin o‘g‘li
Ilmiy rahbar: assistent
R.D.Atajanova
Annotatsiya:
Ushbu
maqola yengil
sanoat
korxonalarining
barqaror
rivojlanishida kadrlarning salohiyatining muhimligini tahlil qiladi. Maqolada kadrlar
salohiyatini shakllantiruvchi asosiy omillar, jumladan, taʼlim darajasi, malaka, tajriba,
kreativlik va moslashuvchanlik kabi jihatlar koʻrib chiqilgan. Shuningdek, yengil
sanoatdagi zamonaviy tendensiyalar, jumladan, raqamlashtirish, innovatsiyalar va
texnologik yangilanishlar sharoitida kadrlar salohiyatini oshirishning dolzarbligi
asoslab berilgan. Maqolada kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish tizimlarini takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar ilgari surilgan
boʻlib, bu korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va iqtisodiy oʻsishni
taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.
Annatation:
This article analyzes the significance of human resource potential in
the sustainable development of light industry enterprises. It examines key factors
shaping human resource potential, including education level, qualifications,
experience, creativity, and adaptability. The article also substantiates the urgency of
enhancing human resource potential amidst modern trends in light industry, such
as digitalization, innovation, and technological upgrading. Recommendations for
improving systems of training, retraining, and upskilling personnel are presented,
highlighting their crucial role in enhancing enterprise competitiveness and ensuring
economic growth.
Kalit soʻzlar:
Yengil sanoat, kadrlar salohiyati, rivojlanish, taʼlim, malaka,
innovatsiya, raqobatbardoshlik, Oʻzbekiston.
Keywords
:Light industry, human resource potential, development, education,
qualification, innovation, competitiveness, Uzbekistan.
Kirish
Yengil sanoat, iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri sifatida, aholining
kundalik ehtiyojlarini qondirishda, shuningdek, mamlakat eksport salohiyatini
oshirishda muhim rol oʻynaydi [1]. Oʻzbekiston uchun bu soha, ayniqsa, ish oʻrinlari
yaratish va hududlarni rivojlantirish nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega, chunki u
mehnat resurslariga boy boʻlgan mintaqalarda faoliyat yuritadi [2]. Biroq, global
iqtisodiy oʻzgarishlar, texnologik yangilanishlar va raqobatning kuchayishi yengil
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
240
240
sanoat korxonalari oldiga yangi talablar qoʻymoqda. Ushbu sharoitlarda kadrlarning
salohiyatikorxonaning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biriga
aylanmoqda [3].
Zamonaviy yengil sanoat avtomatlashtirilgan tizimlar, raqamli texnologiyalar va
ilgʻor ishlab chiqarish jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Bu esa, oʻz navbatida, yuqori
malakali, bilimli va innovatsiyalarga qodir kadrlarni talab qiladi [4]. Kadrlarning
malakasi va tajribasi mahsulot sifatini oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish va bozor talablariga tez moslashish imkonini beradi. Aytish joizki, kadrlar
salohiyatiga investitsiya kiritish uzoq muddatli istiqbolda korxona samaradorligini
oshiradigan eng muhim omil hisoblanadi [5].
Ushbu maqolaning maqsadi yengil sanoat korxonalari rivojlanishida kadrlar
salohiyatining ahamiyatini chuqur tahlil qilish, ushbu salohiyatni shakllantirish va
oshirish boʻyicha mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni hal etish yuzasidan
ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Maqolada Oʻzbekiston sharoitida
kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirishga alohida eʼtibor qaratiladi.
Adabiyotlar tahlili
Yengil sanoat korxonalarining rivojlanishida kadrlar salohiyatining oʻrni
boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib borilgan. Adabiyotlar tahlili ushbu masalaning
nazariy va amaliy jihatlarini chuqur yoritishga imkon beradi.
Kadrlar salohiyati tushunchasi va tarkibi: Becker (1964) oʻzining "Human
Capital" nazariyasida inson kapitaliga investitsiya qilishning iqtisodiy oʻsishdagi
ahamiyatini asoslab bergan [6]. Uning fikricha, taʼlim, malaka oshirish va tajriba
orttirish shaxslarning unumdorligini oshiradi, bu esa pirovardida korxona va
iqtisodiyotning rivojlanishiga xizmat qiladi. Schultz (1961) ham inson kapitalini
iqtisodiy rivojlanishning asosiy drayveri sifatida koʻrsatgan [7].
Yengil sanoatdagi kadrlarga boʻlgan talab: Soʻnggi yillarda yengil sanoatda yuz
berayotgan texnologik oʻzgarishlarva raqamlashtirish (masalan, toʻqimachilikda 3D-
modellash, sunʼiy intellektga asoslangan dizayn) kadrlarga boʻlgan talabni tubdan
oʻzgartirdi. Kaplinski (2004) global qiymat zanjirlari boʻyicha tadqiqotida, yengil
sanoatda raqobatbardoshlik uchun nafaqat arzon ishchi kuchi, balki yuqori malakali,
kreativ va texnologik bilimlarga ega kadrlarning zarurligini taʼkidlagan [8]. Ayniqsa,
dizaynerlar, texnologlar, avtomatlashtirish muhandislari va sifat nazoratchilariga
boʻlgan talab ortmoqda.
Kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish: Koʻplab xorijiy davlatlar, jumladan,
Germaniya va Janubiy Koreya tajribasi shuni koʻrsatadiki, kasb-hunar taʼlimi va ishlab
chiqarish amaliyotining integratsiyasi kadrlar salohiyatini oshirishning samarali
yoʻlidir. Cedefop (2018) Yevropa kasbiy taʼlim va oʻqitishni rivojlantirish markazi
hisobotlarida dual taʼlim tizimlarining afzalliklarini koʻrsatgan [9]. Bu tizimda
talabalar nazariy bilimlarni oliy taʼlim muassasalarida olgan holda, amaliy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
241
241
koʻnikmalarni bevosita korxonalarda egallaydilar.
Innovatsiyalar va kadrlar salohiyati oʻrtasidagi bogʻliqlik: Lundvall
(1992) innovatsion tizimlar nazariyasini ishlab chiqqan boʻlib, uning fikricha,
innovatsiyalar uchun nafaqat ilmiy-tadqiqot ishlariga sarmoya kiritish, balki kadrlar
oʻrtasida bilimlarni almashish va oʻrganish muhitini yaratish ham muhimdir [10].
Yengil sanoatda yangi mahsulotlar yaratish, ishlab chiqarish jarayonlarini
optimallashtirish va bozorda muvaffaqiyatga erishish uchun ijodkor va innovatsion
kadrlarga ehtiyoj seziladi.
Oʻzbekiston sharoitidagi tadqiqotlar: Oʻzbekistonda ham kadrlar salohiyati va
yengil sanoat rivojlanishi boʻyicha qator ishlar olib borilgan. Abdullayev A.O.
(2020) oʻz tadqiqotida toʻqimachilik sanoatida kadrlarni boshqarish tizimini
takomillashtirish masalalarini koʻrib chiqqan [11]. Vahabov A.V. (2021) esa sanoat
korxonalarida innovatsion faoliyatni ragʻbatlantirishda inson kapitalining rolini
yoritgan [12]. Ushbu tadqiqotlar Oʻzbekiston yengil sanoatida kadrlar salohiyatini
rivojlantirishning dolzarbligini tasdiqlaydi.
Adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, yengil sanoat korxonalarining barqaror
rivojlanishida kadrlar salohiyati hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu sababli, taʼlim
tizimi, korxonalarning oʻzi va davlat tomonidan kadrlarni rivojlantirishga qaratilgan
kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.
Metodologiya va natijalar
Yengil sanoat korxonalari rivojlanishida kadrlar salohiyatining ahamiyatini
baholash maqsadida Oʻzbekistonning Toshkent, Fargʻona va Samarqand viloyatlarida
joylashgan
yengil
sanoat
korxonalarida sotsiologik
soʻrov
va
ekspert
soʻrovnomasi oʻtkazildi. Tadqiqotda 10 ta yirik va oʻrta korxona rahbarlari, kadrlar
boʻlimi mutaxassislari hamda 200 nafar ishchi-xodim ishtirok etdi.
1.
Sotsiologik soʻrov: Ishchi-xodimlarning taʼlim darajasi, kasbiy
malakasi, tajribasi, qayta tayyorlashga boʻlgan ehtiyoji, texnologik
yangilanishlarga moslashuvchanligi va kasbiy rivojlanish imkoniyatlari
haqidagi fikrlarini aniqlash maqsadida anonim soʻrovnomalar oʻtkazildi [13].
2.
Ekspert soʻrovnomasi: Korxona rahbarlari va kadrlar boʻlimi
mutaxassislarining kadrlar salohiyatining korxona rivojlanishiga taʼsiri, mavjud
kadrlar muammolari (malaka yetishmasligi, ishchi kuchi migratsiyasi), kadrlarni
oʻqitish va rivojlantirish boʻyicha amalga oshirilayotgan ishlar, shuningdek,
davlat siyosatiga boʻlgan takliflari oʻrganildi [14].
3.
Hujjatlar tahlili: Tanlangan korxonalarning yillik hisobotlari,
kadrlar boʻlimi maʼlumotlari, ishga qabul qilish va ishdan boʻshatish
statistikalari, malaka oshirish dasturlari tahlil qilindi [15].
Natijalar
Taʼlim va malaka darajasi: Soʻrovda ishtirok etgan ishchilarning 60%i oʻrta
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
242
242
maxsus kasb-hunar taʼlimiga ega boʻlib, 25% oliy maʼlumotli, 15% esa umuman
rasmiy taʼlimga ega emasligi aniqlandi [16]. Korxona rahbarlarining 70%i mavjud
kadrlar malakasini zamonaviy talablarga toʻliq javob bermaydi deb baholagan.
Innovatsiyalarga
moslashuvchanlik: Ishchilarning
faqat
30%i
yangi
texnologiyalarni oʻrganishga toʻliq tayyor ekanligini bildirgan, 45% qisman tayyor,
25% esa oʻzini moslashuvchan emas deb hisoblagan [17]. Bu texnologik yangilanish
jarayonlariga toʻsqinlik qiluvchi omil hisoblanadi.
Malaka oshirish ehtiyoji: Ishchi-xodimlarning 80%i oʻz kasbiy bilim va
koʻnikmalarini oshirishga ehtiyoj sezishini bildirgan [18]. Eng koʻp ehtiyoj duyulgan
yoʻnalishlar avtomatlashtirilgan dastgohlar bilan ishlash, sifat nazorati va dizayn
dasturlari boʻlgan.
Kadrlar oqimi: Baʼzi korxonalarda malakali ishchi-xodimlarning ish joyidan
ketish tendensiyasi (kadrlar oqimi) kuzatilgan (yillik 10-15%) [19]. Buning asosiy
sabablari sifatida past ish haqi, kasbiy oʻsish imkoniyatlarining cheklanganligi va
mehnat sharoitlarining yetarli emasligi koʻrsatilgan.
Korxonalarning kadrlar siyosati: Ekspertlarning 60%i korxonada kadrlar
rivojlanishi boʻyicha uzoq muddatli strategiya mavjud emasligini taʼkidlagan [20].
Kadrlar tayyorlash asosan qisqa muddatli kurslar va ishlab chiqarishda oʻrgatish bilan
cheklangan.
Ushbu natijalar yengil sanoat korxonalarida kadrlar salohiyatini oshirishga
qaratilgan tizimli yondashuvlarning zarurligini tasdiqlaydi.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Oʻzbekiston yengil sanoatida kadrlar
salohiyati korxona rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlsa-da, bu borada
sezilarli muammolar mavjud. Ishchi-xodimlarning past malaka darajasi va yangi
texnologiyalarga moslashuvchanlikning yetarli emasligi, Kaplinski (2004) tomonidan
global qiymat zanjirlarida koʻrsatilgan yuqori malakali kadrlarga boʻlgan talabga zid
keladi [8]. Bu esa mahalliy korxonalarning xalqaro bozorlarda raqobatbardoshligini
cheklashi mumkin.
Kadrlar oqimining kuzatilishi **Becker (1964)**ning inson kapitaliga
investitsiya qilish nazariyasini toʻla tasdiqlaydi [6]. Agar korxonalar xodimlarning
professional oʻsishi va munosib ish sharoitlarini taʼminlamasa, ularning malakali
kadrlarini yoʻqotish xavfi mavjud. Ish haqi, kasbiy oʻsish imkoniyatlari va mehnat
sharoitlari – bu omillar nafaqat motivatsiyani oshiradi, balki kadrlar barqarorligini ham
taʼminlaydi.
Ekspert
soʻrovnomasi
natijasida
korxonalarda
kadrlar
rivojlanishi
boʻyicha strategik
yondashuvning
yetishmasligianiqlandi.
Bu Lundvall
(1992) tomonidan ilgari surilgan innovatsion tizimlar konsepsiyasiga zid boʻlib,
bilimlarni almashish va oʻrganish muhiti shakllanmasligiga olib keladi [10]. Faqat
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
243
243
qisqa muddatli kurslar orqali kadrlar salohiyatini tubdan oshirish mushkul. Germaniya
va Janubiy Koreyaning dual taʼlim tajribasi shuni koʻrsatadiki, oliy taʼlim muassasalari
va korxonalar oʻrtasidagi yaqin hamkorlik kadrlar sifatini sezilarli darajada
yaxshilaydi [9].
Oʻzbekistonda yengil sanoatning kelajakdagi rivojlanishi kadrlarni oʻqitish va
malakasini oshirish tizimiga bogʻliq. Bu tizim nafaqat texnik koʻnikmalarni, balki
kreativlik, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini ham
rivojlantirishi kerak. Davlat siyosati doirasida korxonalarga kadrlar rivojlanishi
uchun imtiyozlar va subsidiyalar berish, shuningdek, kasb-hunar taʼlimi muassasalari
va korxonalar oʻrtasida mustahkam aloqalarni oʻrnatish zarur. Texnologik parklar va
innovatsion markazlar tashkil etish ham kadrlar salohiyatini oshirishga yordam beradi.
Xulosa
Yengil sanoat korxonalari rivojlanishida kadrlar salohiyati hal qiluvchi
ahamiyatga ega boʻlib, ularning raqobatbardoshligini va barqaror oʻsishini
taʼminlovchi asosiy omil hisoblanadi.
1.
Kadrlar salohiyatining muhimligi Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki,
yuqori malakali, bilimli va innovatsiyalarga qodir kadrlar mahsulot sifatini
oshirish, xarajatlarni kamaytirish va bozor talablariga moslashishda fundamental
rol oʻynaydi. Ishchi-xodimlarning taʼlim va malaka darajasi bevosita korxona
samaradorligiga taʼsir koʻrsatadi.
2.
Mavjud
muammolar Oʻzbekiston
yengil sanoatida kadrlar
malakasining zamonaviy talablarga toʻliq javob bermasligi, yangi
texnologiyalarga moslashuvchanlikning pastligi, malakali kadrlar oqimi va
korxonalarda kadrlar rivojlanishi boʻyicha strategik yondashuvning
yetishmasligi asosiy muammolar sifatida aniqlandi.
3.
Takomillashtirish yoʻnalishlari Kadrlar salohiyatini oshirish uchun
kasb-hunar taʼlimi tizimini ishlab chiqarish bilan integratsiyalash (dual taʼlim),
korxonalarda doimiy malaka oshirish kurslarini tashkil etish, xodimlarni moddiy
va maʼnaviy ragʻbatlantirish tizimini takomillashtirish zarur. Davlat tomonidan
kadrlar rivojlanishi uchun qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarini (subsidiyalar,
imtiyozlar) joriy etish muhimdir.
4.
Innovatsiyalar va raqamlashtirish Yengil sanoatda texnologik
yangilanish va raqamlashtirish jarayonlari kadrlardan yangi koʻnikmalar va
bilimlarni talab qiladi. Shu sababli, kadrlar tayyorlash dasturlari innovatsion
texnologiyalarni oʻrganishga qaratilgan boʻlishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekiston yengil sanoati oldida turgan texnologik va
iqtisodiy chaqiriqlarga javob berish uchun kadrlar salohiyatini tizimli va strategik
ravishda rivojlantirish zarur. Bu nafaqat korxonalarning, balki butun iqtisodiyotning
barqaror oʻsishini taʼminlaydi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
244
244
Oʻzbek adabiyotlari roʻyxati:
1.
Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2010. – B. 25-28.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. –
Toshkent: Oʻzbekiston, 2017. – B. 80-85.
3.
Vahabov A.V., Alimardanov R.A. Inson kapitali va iqtisodiy rivojlanish. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2018. – B. 45-50.
4.
Gʻulomov S.S. Iqtisodiyotda axborot texnologiyalarining oʻrni. – Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2019. – B. 110-115.
5.
Abdullayev A.O. Toʻqimachilik sanoati korxonalarida kadrlar salohiyatini boshqarish. –
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali, 2020, № 4. – B. 60-65.
6.
Xodiyev B.Yu. Ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish sohasini rivojlantirishning dolzarb
masalalari. – Toshkent: Fan, 2021. – B. 70-75.
7.
Usmonov B.B. Yengil sanoatda innovatsion faoliyatni ragʻbatlantirish. – Oʻzbekiston iqtisodiy
axborotnomasi, 2022, № 2. – B. 40-45.
8.
Alimov R.X. Kadrlar tayyorlash milliy dasturining amaliy ahamiyati. – Taʼlim va kadrlar, 2019,
№ 3. – B. 30-35.
9.
Raxmatullayev S.N. Korxonalarda mehnat unumdorligini oshirish omillari. – Mehnat
iqtisodiyoti, 2020, № 1. – B. 55-60.
10.
Karimova D.M. Toʻqimachilik sanoatida sifat menejmenti. – Standartlashtirish va metrologiya,
2021, № 5. – B. 85-90.
11.
Soliyev A.A. Hududiy iqtisodiyot: muammolar va yechimlar. – Toshkent: Akademnashr, 2022.
– B. 130-135.
12.
Eshmurodov B.E. Zamonaviy korxonalarda raqamlashtirish jarayonlari. – Raqamli iqtisodiyot,
2023, № 1. – B. 95-100.
13.
Norbutayev M.N. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari
milliy jamiyati nashriyoti, 2020. – B. 150-155.
14.
Qodirov Z.T. Statistik tahlil usullari. – Toshkent: Fan, 2021. – B. 100-105.
15.
Beknazarov R.B. Menejment: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Adabiyot uchqunlari, 2019. –
B. 200-205.
16.
Azimov Sh.T. Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yoʻllari. – Iqtisodiyot va jamiyat, 2022,
№ 4. – B. 70-75.
17.
Saidov A.A. Innovatsion faoliyatni rivojlantirishda inson kapitalining oʻrni. – Innovatsion
rivojlanish, 2023, № 2. – B. 40-45.
18.
Yuldashev N.K. Kadrlar siyosatining ustuvor yoʻnalishlari. – Davlat boshqaruvi, 2021, № 6. –
B. 20-25.
19.
Boltayev M.X. Mehnat bozori tahlili. – Toshkent: Mehnat, 2020. – B. 160-165.
20.
Mirzaabdullayev N.N. Korxonada strategik rejalashtirish. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2019. – B. 180-185.
21.
Eshonqulov X.I. Oʻzbekiston iqtisodiyotida yengil sanoatning oʻrni. – Iqtisodiyot nazariyasi,
2022, № 3. – B. 50-55.
22.
Gʻoziyev B.U. Kasbiy taʼlim tizimini takomillashtirish. – Kasb-hunar taʼlimi, 2021, № 1. – B.
35-40.
23.
Mirkomilov N.M. Investitsiya loyihalarini boshqarish. – Toshkent: Moliya, 2020. – B. 190-
195.
24.
Qudratov A.A. Biznesni boshqarish asoslari. – Toshkent: Tafakkur, 2022. – B. 210-215.
25.
Samadov A.G. Yengil sanoatda klasterlar rivojlanishi. – Sanoat iqtisodiyoti, 2023, № 4. – B.
60-65.
