JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
170
170
KAPILLYARLIK HODISASI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY
QO‘LLANILISHI
CAPILLARY ACTION: THEORETICAL FOUNDATIONS
AND PRACTICAL APPLICATIONS
КАПИЛЛЯРНОЕ ЯВЛЕНИЕ: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ
И ПРАКТИЧЕСКОЕ ПРИМЕНЕНИЕ
Jontemirova Xosiyat Safarovna,
Xonqulova Sabina Tal’at qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Ilmiy rahbar:
Namozova Dilnoza Mamarajab qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Tabiiy fanlar kafedrasi, fizika o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kapillyarlik hodisasining fizikaviy mohiyati,
yuzalararo kuchlar va sirt tarangligi bilan bog‘liqligi hamda bu hodisaning nazariy
asoslari yoritilgan. Shuningdek, kapillyarlikning turli sohalarda, xususan, biologiya,
tibbiyot, qurilish va texnika yo‘nalishlarida qanday qo‘llanilayotgani tahlil qilinadi.
Amaliy misollar orqali hodisaning kundalik hayotdagi ahamiyati ochib beriladi.
Аннотация:
В данной статье раскрыта физическая сущность капиллярного
явления, его связь с межмолекулярными силами и поверхностным натяжением,
а также изложены теоретические основы процесса. Рассматриваются области
практического применения капиллярных эффектов, включая биологию,
медицину, строительство и технику. С помощью примеров демонстрируется
значение явления в повседневной жизни.
Abstract:
This article discusses the physical essence of the capillary
phenomenon, its relation to intermolecular forces and surface tension, and the
theoretical foundations behind the effect. It also analyzes the practical applications of
capillarity in various fields such as biology, medicine, construction, and technology.
Real-life examples highlight the importance of this phenomenon in everyday life.
Kalit so‘zlar:
kapillyarlik, sirt tarangligi, kapillyar naycha, suyuqliklar harakati,
gidrostatika, fizik qonuniyatlar.
Keywords:
capillary action, surface tension, capillary tube, fluid motion,
hydrostatics, physical principles.
Ключевые слова:
капиллярность, поверхностное натяжение, капиллярная
трубка, движение жидкости, гидростатика, физические законы.
Kirish / Introduction / Введение
Kapillyarlik hodisasi — bu suyuqlikning tor naychalar ichida yoki nozik teshiklar
orqali yuqoriga ko‘tarilishi yoki pastga tushishidir. Bu hodisa sirt tarangligi, adgeziya
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
171
171
va koheziya kuchlari bilan bog‘liq. Kapillyarlik tabiiy va texnik jarayonlarda muhim
o‘rin tutadi. Masalan, o‘simliklarda suvning ildizdan barglargacha ko‘tarilishi yoki
qurilish materiallarining namlikni o‘ziga shimishi bunga misol bo‘la oladi.
Capillary action is the phenomenon where a liquid rises or falls in a narrow tube
or porous material due to surface tension, adhesion, and cohesion forces. This action is
crucial in various natural and industrial processes, such as water transport in plants or
ink movement in porous paper.
Капиллярное явление — это процесс подъема или опускания жидкости в
узких трубках или пористых материалах под действием сил поверхностного
натяжения, адгезии и когезии. Этот процесс играет важную роль в природе и
технике.
Asosiy qism / Main Body / Основная часть
1. Kapillyarlik hodisasining fizik asoslari:
Suyuqliklarning kapillyar naychada harakati quyidagi fizik tushunchalar bilan
tushuntiriladi:
- Sirt tarangligi – bu suyuqlik yuzasida molekulalar orasidagi kuchlar natijasida
yuzaga keladigan kuch.
- Adgeziya – suyuqlik molekulalarining qattiq jism yuzasiga tortilish xossasi.
- Koheziya – suyuqlik molekulalarining o‘zaro tortilishi.
- Jurin qonuni orqali suyuqlik balandligi aniqlanadi: h = (2γcosθ)/(ρgr), bu yerda:
γ – sirt tarangligi koeffitsienti,
θ – kontakt burchagi,
ρ – zichlik,
g – erkin tushish tezlanishi,
r – naycha radiusi.
2. Kapillyarlik hodisasining namoyon bo‘lishi:
- O‘simliklarda suv aylanishi: ildizlardan yuqoriga ko‘tarilib, barglargacha yetib
boradi.
- Tibbiyotda: kapillyar naychalar orqali qon yoki boshqa suyuqliklar harakati.
- Qurilish: beton yoki g‘isht kabi materiallar namlikni o‘ziga shimib oladi.
- Texnika: siyohning qog‘ozda yoyilishi, mikroelektronika va nanotexnologiyalarda
ham foydalaniladi.
3. Laboratoriya tajribalari:
Kapillyarlik hodisasini sinf laboratoriyasida o‘rganish uchun oddiy tajribalar:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
172
172
- Har xil diametrlardagi shisha naychalarga suv solib, balandligini solishtirish.
- Suv va boshqa suyuqliklar (neft, spirt) bilan solishtirma tajribalar.
- Harorat ta’sirida sirt tarangligi va suyuqlik balandligi qanday o‘zgarishini o‘rganish.
- Rangli suv orqali harakatni kuzatish.
Kapillyarlik kuchi — bu suyuqlikning tor joylarda, masalan, tor trubkalar yoki
tuproqdagi mayda teshiklarda, o‘z-o‘zidan ko‘tarilishi yoki pasayishi hodisasi. Ushbu
hodisa kundalik hayotda ko‘plab tabiiy va texnologik jarayonlarda muhim rol
o‘ynaydi. Kapillyarlik kuchining paydo bo‘lish sabablarini chuqurroq tushunish uchun
avvalo suyuqlik va qattiq yuzalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni ko‘rib chiqish lozim.
Suyuqlik molekulalari o‘zaro tortishish kuchlariga ega. Bu kuchlar suyuqlik
molekulalarini bir-biriga yopishtirib turadi va suyuqlikning bir butun holatda qolishini
ta’minlaydi. Shu bilan birga, suyuqlik molekulalari qattiq yuzalar bilan ham o‘zaro
ta’sirga kirishadi. Bu o‘zaro ta’sirlar yopishqoqlik deb ataladi. Agar suyuqlik
molekulalari qattiq yuzaga nisbatan kuchli yopishqoqlik kuchiga ega bo‘lsa, suyuqlik
yuzaga yopishib qoladi va bu yuzada suyuqlikning yuzaki qismi egri yoki ko‘tarilgan
holatga keladi. Bu holat suyuqlikning yuzaki kuchlari bilan bog‘liq bo‘lib, yuzaki
kuchlar suyuqlik molekulalarining tashqi qatlamida yuzaga keladi. Kapillyarlik
kuchining paydo bo‘lishida yopishqoqlik va ichki tortishish kuchlari o‘rtasidagi
muvozanat muhim ahamiyatga ega. Ichki tortishish kuchlari suyuqlik molekulalarini
bir-biriga bog‘lab turadi, yopishqoqlik kuchlari esa suyuqlik molekulalarini qattiq
yuzaga tortadi. Agar yopishqoqlik kuchlari ichki tortishish kuchlaridan katta bo‘lsa,
suyuqlik qattiq yuzaga yopishib, tor joylarda ko‘tariladi. Aks holda, agar ichki
tortishish kuchlari kuchli bo‘lsa, suyuqlik o‘zini yig‘ib, yuzadan uzoqlashadi.
Kapillyarlik hodisasi tabiiy sharoitlarda ko‘plab jarayonlarda namoyon bo‘ladi.
Masalan, o‘simliklarda suvning ildizdan barglargacha ko‘tarilishi kapillyarlik kuchi
tufaylidir. Tuproqdagi namlik ham shu kuch yordamida o‘simlik ildizlariga yetib
boradi. Shuningdek, kapillyarlik hodisasi tibbiyotda, masalan, qon tomirlarida
suyuqliklarning
harakati,
shuningdek,
materialshunoslikda
va
kimyoviy
texnologiyalarda keng qo‘llaniladi. Kapillyarlik kuchining o‘lchovi suyuqlikning
yuzaki tarangligi va uning qattiq yuzaga bo‘lgan yopishqoqlik darajasiga bog‘liq.
Yuzaki taranglik suyuqlik molekulalari o‘rtasidagi kuchlarning natijasidir va suyuqlik
yuzasining minimal maydonini saqlashga intilishidan kelib chiqadi. Yuzaki taranglik
qanchalik katta bo‘lsa, kapillyarlik kuchi ham shunchalik kuchli bo‘ladi. Shu bilan
birga, qattiq yuzaning kimyoviy xossalari va uning sirtining tozaligi ham kapillyarlik
kuchiga ta’sir qiladi.
Kapillyarlik hodisasi suyuqlikning tor joylarda harakatlanishiga imkon beradi.
Masalan, tor trubkalarda suyuqlik devorlarga yopishib, ular bo‘ylab ko‘tariladi. Bu
hodisa suyuqlikning og‘irlik kuchiga qarshi harakatlanishiga olib keladi. Kapillyarlik
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
173
173
kuchi tufayli suyuqlikning sathida egri chiziq hosil bo‘ladi, bu egri chiziq suyuqlikning
yuzaki kuchlari va gravitatsiya kuchlari o‘rtasidagi muvozanatni ifodalaydi.
Kapillyarlik kuchining amaliy ahamiyati katta. Qishloq xo‘jaligida tuproqdagi
namlikni taqsimlash va sug‘orish tizimlarining ishlashida kapillyarlik kuchlari muhim
rol o‘ynaydi. Shuningdek, qurilish materiallarida namlikning tarqalishi va uning ta’siri
kapillyarlik hodisasiga bog‘liq. Kimyo sanoatida esa kapillyarlik kuchlari
suyuqliklarni filtrlash va ajratish jarayonlarida qo‘llaniladi. Kapillyarlik hodisasini
tushunish uchun uning fizik asoslarini ham ko‘rib chiqish zarur. Suyuqlikning tor
joylarda ko‘tarilishi yoki pasayishi yuzaki kuchlar, yopishqoqlik va gravitatsiya
kuchlari o‘rtasidagi muvozanatdan kelib chiqadi. Agar yopishqoqlik kuchlari
gravitatsiyadan kuchli bo‘lsa, suyuqlik yuqoriga ko‘tariladi, aks holda esa pasayadi.
Bu jarayon suyuqlikning yuzaki tarangligi va qattiq yuzaning xossalariga bog‘liq.
Kapillyarlik kuchi tabiiy va sun’iy tizimlarda keng tarqalgan. Masalan, qog‘oz
so‘riqligi, matolarning namlikni o‘zlashtirishi, o‘simliklarning suvni yutishi kabi
jarayonlar kapillyarlik kuchi bilan bog‘liq. Shuningdek, kapillyarlik hodisasi
tibbiyotda qon tomirlaridagi suyuqlik harakati, dori vositalarining so‘rilishi kabi
jarayonlarda ham muhim ahamiyatga ega. Kapillyarlik kuchining paydo bo‘lishi
molekulyar darajada o‘zaro ta’sirlar natijasidir. Suyuqlik molekulalari o‘zaro va qattiq
yuzalar bilan o‘zaro ta’sirda bo‘lib, yuzaki kuchlarni hosil qiladi. Ushbu kuchlar
suyuqlikning tor joylarda ko‘tarilishi yoki pasayishiga sabab bo‘ladi. Bu hodisa
suyuqlikning molekulyar strukturasini va qattiq yuzaning kimyoviy xususiyatlarini
o‘rganish orqali yanada chuqurroq tushuniladi. Kapillyarlik kuchi suyuqliklarning
tabiiy harakatini boshqaruvchi muhim kuchlardan biridir. U suyuqlikning tor joylarda
harakatlanishini ta’minlab, ko‘plab biologik va texnologik jarayonlarning samarali
ishlashini kafolatlaydi. Shu sababli, kapillyarlik kuchining paydo bo‘lish sabablari va
uning xususiyatlarini o‘rganish ilm-fan va amaliyotda katta ahamiyatga ega..
Xulosa / Conclusion / Заключение
Kapillyarlik hodisasi oddiy tuyulgan bo‘lishiga qaramay, fizik jihatdan murakkab
va ko‘p jihatdan foydali hodisadir. Bu hodisa tabiiy va sun'iy muhitda keng
qo‘llaniladi. Kapillyarlik qonuniyatlarini o‘rganish bizga biologik tizimlar,
muhandislik va ekologiyada keng imkoniyatlar yaratadi.
Capillary action is a simple yet complex and powerful phenomenon that plays a
vital role in both natural systems and engineered environments. Understanding
capillary principles enhances our ability to innovate in fields such as biology, medicine,
engineering, and environmental science.
Капиллярное явление — это простое, но в то же время сложное и важное
явление, играющее ключевую роль в природе и технологиях. Знание
капиллярных процессов открывает новые перспективы в науке и технике.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
174
174
Foydalanilgan adabiyotlar / References / Использованная литература
1. Resnick, Halliday. “Physics”, 10th Edition
2. https://phet.colorado.edu – Interactive Simulations
3. Khan Academy – Physics (Capillary action)
4. Э.М. Гутник, «Гидростатика и капиллярные явления», Москва, Наука
5. Walker Jearl, “The Flying Circus of Physics”
6. Fundamentals of Fluid Mechanics, Munson, Young, Okiishi
