JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
67
67
FIZIKANI O‘QITISHDA O‘QUVCHILARNING O‘Z-O‘ZINI NAZORAT
QILISH VOSITALARINI TAKOMILLASHTIRISH (ELEKTRON
PLATFORMALAR MISOLIDA)
Quchqorov Shohjahon Xazrat o`g`li
Annotatsiya
Ushbu maqolada zamonaviy fizika ta’limida o‘quvchilarning o‘z-o‘zini nazorat
qilish (self-assessment) vositalarini takomillashtirish muammosi yoritilgan. Ayniqsa,
elektron platformalar asosida tashkil etilgan baholash vositalarining o‘quv
jarayonidagi o‘rni, ularning samaradorligi, mustaqil ta’limga bo‘lgan ta’siri tahlil
qilinadi. Maqolada interaktiv testlar, avtomatik baholash tizimlari, diagnostik
topshiriqlar va elektron portfoliolar orqali talabalar bilimini muntazam tahlil qilish
imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Elektron nazorat vositalarining texnik oliy ta’lim
muassasalaridagi amaliy joriy etilishi, shuningdek, ular yordamida o‘quvchilarning o‘z
bilim darajasini mustaqil baholash va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish
bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Tadqiqot natijalari fizika fanini o‘qitishda raqamli
baholash texnologiyalaridan samarali foydalanishning metodik asoslarini ishlab
chiqishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
o‘z-o‘zini nazorat qilish, elektron platformalar, interaktiv testlar,
avtomatik baholash, mustaqil ta’lim, raqamli ta’lim texnologiyalari, elektron ta’lim
vositalari, texnik oliy ta’lim, diagnostik topshiriqlar.
Kirish
Hozirgi davrda ta’lim jarayonini raqamlashtirish jarayoni jadallik bilan
rivojlanmoqda. Ayniqsa, oliy ta’lim tizimida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT) asosida o‘qitish metodikalarini takomillashtirish ta’lim sifatini oshirishda
muhim omilga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan, fizika fanini o‘qitishda zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va talabalarni mustaqil ta’limga jalb etish masalasi dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Ta’limning muhim komponentlaridan biri bu — o‘quvchilarning o‘z bilimini
mustaqil ravishda baholay olishi, ya’ni
o‘z-o‘zini nazorat qilish
ko‘nikmalarini
shakllantirishdir. An’anaviy o‘quv tizimida bu jarayon o‘qituvchining tashabbusiga
bog‘liq holda kechgan bo‘lsa, bugungi kunda elektron platformalar yordamida bu
faoliyatni avtomatlashtirish, tizimli qilish va interaktiv shaklda tashkil etish imkoniyati
mavjud. Elektron testlar, onlayn baholash tizimlari, diagnostik topshiriqlar, elektron
kundaliklar va portfoliolar kabi vositalar talabaning o‘z bilim darajasini baholash, tahlil
qilish va o‘z ustida ishlashiga xizmat qilmoqda.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
68
68
Xususan, texnika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarida fizika fani talabalarga
nafaqat nazariy bilim, balki murakkab texnik tushunchalarni anglash va ularga amaliy
yondasha olish ko‘nikmalarini ham beradi. Shu bois bu fan doirasida talabaning
mustaqil fikrlashi, o‘z bilimini nazorat qilishi va takomillashtirish mexanizmlarini
rivojlantirish zarurati ortib bormoqda.
TADQIQOTNING MAQSADI:
Fizika fanini o‘qitishda o‘quvchilarning o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini
shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiluvchi elektron vositalarni tahlil qilish
hamda ularni samarali qo‘llash yo‘llarini taklif etish.
TADQIQOTNING VAZIFALARI:
1.
O‘z-o‘zini nazorat qilishning ta’limdagi o‘rni va ahamiyatini nazariy jihatdan
asoslash;
2.
Fizika fanida qo‘llanilayotgan elektron baholash vositalarini tahlil qilish;
3.
Elektron platformalar imkoniyatlaridan foydalangan holda mustaqil ta’limni
monitoring qilish usullarini ishlab chiqish;
4.
Texnik oliy ta’lim muassasalari misolida amaliy tavsiyalar berish.
Adabiyotlar sharhi
So‘nggi yillarda ta’lim tizimida o‘z-o‘zini nazorat qilish vositalarining ahamiyati
sezilarli darajada oshdi. Zamonaviy pedagogik adabiyotlarda mustaqil ta’limni
rivojlantirish, talabalarning o‘z bilim darajasini tahlil qilish va baholash bo‘yicha
ko‘plab ilmiy ishlanmalar e’tiborni tortmoqda.
Pedagog olimlardan N. A. Muslimov, G. K. G‘ulomov, S. A. Usmonovlarning
tadqiqotlarida mustaqil ta’limni tashkil etishda o‘quvchining shaxsiy faolligi va o‘z
ustida ishlash motivatsiyasini oshirish muhim omil sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Ularning
ta’kidlashicha, o‘z-o‘zini nazorat qilish o‘quv jarayonining ajralmas bo‘lagi bo‘lib, u
ta’limning sifat ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
A. Yusupov va D. Karimov tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlarda esa
elektron test tizimlarining ta’limdagi samaradorligi o‘rganilgan. Mualliflar test
sinovlarining avtomatlashtirilgan formatda tashkil etilishi talabada o‘z bilimini real
baholash imkoniyatini yaratishini qayd etadilar. Shu bilan birga, raqamli platformalar
(masalan, Moodle, Google Classroom, Edmodo, Quizizz, Testmoz, Kahoot! va
boshqalar) orqali muntazam baholash tizimi o‘quvchilarni o‘zlashtirish jarayoniga
mas’uliyat bilan yondashishga undaydi.
Xalqaro amaliyotda ham elektron vositalar asosida o‘z-o‘zini nazorat qilish
tizimlari muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Masalan, Janubiy Koreya, AQSh, Finlyandiya
kabi davlatlarda STEM yo‘nalishidagi fanlarda o‘quvchilarning bilimini muntazam
ravishda raqamli vositalar orqali baholash amaliyoti keng joriy etilgan. Bu tizimlar
yordamida o‘quvchi nafaqat natijani ko‘radi, balki qaysi sohada xatolarga yo‘l
qo‘ygani va qanday to‘g‘rilashi kerakligini ham aniqlab oladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
69
69
Shuningdek, N. Qodirova va M. Yusupova o‘z izlanishlarida fizika fanini
o‘qitishda virtual laboratoriyalar va onlayn simulyatsiyalar orqali amaliy
ko‘nikmalarni baholash usullariga alohida e’tibor qaratganlar. Ularning fikricha,
elektron vositalar orqali tashkil etilgan o‘z-o‘zini baholash tizimi nafaqat nazariy
bilimni, balki amaliy muammolarni hal qilishdagi yondashuvni ham rivojlantiradi.
Shu asosda aytish mumkinki, zamonaviy elektron platformalar va baholash
vositalari fizika fanini o‘qitishda talabalar bilimini nazorat qilish, mustaqil o‘rganishga
rag‘batlantirish va ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Asosiy qism
1. O‘Z-O‘ZINI NAZORAT QILISHNING MOHIYATI VA
TA’LIMDAGI O‘RNI
O‘z-o‘zini nazorat qilish (self-assessment) — bu o‘quvchining o‘z bilim, ko‘nikma
va malakalarini mustaqil baholash, o‘zini tahlil qilish va rivojlantirishga yo‘naltirilgan
reflektiv faoliyatidir. Bunday yondashuv, ayniqsa, fizika kabi aniq fanlarni o‘rganishda
juda muhim, chunki fizika nafaqat nazariyani, balki muammoli vaziyatlarni hal qilish
ko‘nikmasini ham talab qiladi.
Ta’lim jarayonida o‘z-o‘zini nazorat qilish:
Talabaning mustaqil fikrlash salohiyatini oshiradi;
O‘qituvchiga o‘quvchining bilim darajasi haqida tahliliy ma’lumot beradi;
Talabaning mas’uliyatini va motivatsiyasini kuchaytiradi;
Xatolar ustida ishlash orqali takroran o‘rganishni rag‘batlantiradi.
2. ELEKTRON PLATFORMALARNING IMKONIYATLARI
Elektron platformalar orqali o‘z-o‘zini nazorat qilish vositalarini joriy etish ta’lim
jarayonini samarali tashkil etishda keng imkoniyatlar yaratadi. Quyidagi platformalar
ayniqsa dolzarb hisoblanadi:
Platforma nomi Asosiy funksiyasi
Afzalliklari
Moodle
Kurslar,
testlar,
topshiriqlar,
baholash
Erkin sozlanadigan testlar, statistik tahlil
Classroom
Topshiriq berish, testlar, fayllar
almashish
Oddiy interfeys, avtomatik baholash
Quizizz
Interaktiv testlar va viktorinalar
O‘yin elementlari, real vaqtli javoblar
Testmoz
Test yaratish va avtomatik tahlil
Ro‘yxatdan o‘tmasdan test yaratish
imkoniyati
Kahoot!
Viktorina tarzidagi testlar
Gamifikatsiya, motivatsiyani oshirish
3. FIZIKA FANIDA QO‘LLANILISHI
Fizika fanining o‘ziga xosligi shundaki, u ko‘p hollarda formulalar, graflar,
grafikalar, laboratoriya ishlari va fizik qonunlarning qo‘llanilishiga asoslanadi. Shu
sababli, nazorat vositalari ham ushbu xususiyatlarga moslashtirilgan bo‘lishi kerak.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
70
70
Misollar:
Moodle
orqali yaratilgan formulali testlar: talabalar formulani tanlaydi yoki
qo‘llaydi.
PhET simulatsiyalari
(https://phet.colorado.edu): talabalar tajribalarni virtual
ravishda bajaradi va natijalarni baholaydi.
Google Forms + YouTube
: tajriba videolari asosida berilgan savollarga javob.
4. TEXNIKA OLIY TA’LIM MUASSASALARIDAGI AMALIY
TAJRIBA
Toshkent davlat texnika universiteti va uning filiallarida fizika fanini raqamli
asosda o‘qitish bo‘yicha bir qator tajribalar o‘tkazilgan. Jumladan, talabalar uchun
“Elektron laboratoriya daftari”, “Onlayn test banki” va “Fizik masalalar to‘plami” kabi
vositalar ishlab chiqilgan va test rejimida sinovdan o‘tkazilgan.
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki:
O‘z-o‘zini baholagan talabalar o‘rtacha 12–18% ko‘proq natijaga erishgan;
Ularning mustaqil ishlashga bo‘lgan ishonchi va mas’uliyati ortgan;
O‘qituvchi vaqtidan samarali foydalangan (avtomatik baholash tufayli)
Xulosa va tavsiyalar:
Ushbu maqolada texnika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarida fizika fanini
o‘qitishda o‘quvchilarning o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish va
mustahkamlashga
xizmat
qiluvchi
elektron
platformalar
va
vositalarni
takomillashtirish masalalari chuqur o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
o‘z-o‘zini nazorat qilish ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida, ayniqsa,
zamonaviy elektron vositalar yordamida amalga oshirilganda, talabalarning bilimlarini
yanada samarali va sifatli o‘zlashtirish imkonini beradi.
Elektron baholash platformalari — Moodle, Google Classroom, Quizizz, Kahoot!
kabi — ta’lim jarayonida o‘z-o‘zini baholash va monitoring qilishni tizimli ravishda
tashkil etishga yordam beradi. Bu vositalar orqali talaba o‘z bilim darajasini real vaqt
rejimida baholay oladi, xatolarini aniqlaydi va ularni to‘g‘rilashga imkon yaratadi.
Natijada o‘quvchilarda o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan motivatsiya oshadi, ta’lim
jarayoniga faollik va mas’uliyat bilan yondashadi.
Texnika oliy ta’lim muassasalarida, ayniqsa, fizika kabi murakkab va ko‘p jihatdan
amaliy yo‘nalishlarda o‘z-o‘zini nazorat qilish vositalarining qo‘llanilishi ta’lim
sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Amaliy tajribalar shuni
ko‘rsatdiki, elektron platformalardan foydalanish natijasida talabalar mustaqil ishga
bo‘lgan ishtiyoqi ortib, murakkab fizik muammolarni hal qilishda mustaqil fikrlash va
tahliliy ko‘nikmalarini shakllantirmoqda.
1.
Elektron baholash vositalarini o‘quv dasturiga to‘liq integratsiya qilish:
Ta’lim jarayonida elektron platformalarning samarali ishlashi uchun ularni o‘quv rejasi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
71
71
va dasturiga moslashtirish zarur. Bu esa o‘quvchilar uchun baholash jarayonini tizimli,
uzluksiz va oqilona qiladi.
2.
Talabalarni elektron platformalarda samarali ishlashga o‘rgatish:
Talabalarga ushbu vositalardan foydalangan holda mustaqil o‘rganish texnikasini
o‘rgatish muhim. Shu bilan birga, ular uchun interaktiv treninglar va qo‘llanmalar
ishlab chiqilishi kerak.
3.
O‘qituvchilarning malakasini oshirish:
O‘qituvchilar zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan samarali foydalanishni
o‘rganishi zarur. Ularning malakasini oshirish uchun muntazam seminarlar, treninglar
va kurslar tashkil etilishi lozim.
4.
Natijalarni o‘quvchilarga tizimli tarzda taqdim etish:
Baholash natijalarini tushunarli va aniq ko‘rinishda o‘quvchilarga yetkazish,
xatolarni tahlil qilish hamda ularni tuzatish bo‘yicha ko‘rsatmalar berish lozim. Bu esa
o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
5.
O‘z-o‘zini nazorat qilishni rag‘batlantiruvchi pedagogik sharoit yaratish:
Talabalarning mustaqil ishga qiziqishini oshirish uchun baholash jarayonida faqat
ball yoki bahoga qaratilish emas, balki o‘rganish jarayonining o‘ziga urg‘u berilishi
zarur. Bu esa pedagogik metodlar va baholash tizimini qayta ko‘rib chiqishni talab
qiladi.
6.
Virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalardan foydalanish:
Fizika fanida nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalarga aylantirish uchun virtual
laboratoriyalar, simulyatsiyalar va interaktiv modellarni keng qo‘llash zarur. Bu
vositalar elektron nazorat vositalari bilan birgalikda o‘quvchilarning bilimini
chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
7.
Ta’lim jarayonida doimiy monitoring va tahlil:
Baholash jarayoni doimiy ravishda tahlil qilinib borilishi kerak. Bu jarayon
natijalari asosida o‘quv dasturi, metodikalar va elektron platformalarning
samaradorligi baholanadi va kerak bo‘lsa takomillashtiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Muslimov N.A., G‘ulomov G.K., Usmonov S.A. — Ta’limda mustaqil
faoliyatni tashkil etish. Toshkent, 2019. – 236 b.
2.
Yusupov A., Karimov D. — Elektron test tizimlarining ta’lim jarayonidagi roli.
Ta’lim texnologiyalari jurnali, 2021, №4, 45-53 b.
3.
Qodirova N., Yusupova M. — Fizika fanini o‘qitishda virtual laboratoriyalardan
foydalanish. Oliy ta’limda innovatsiyalar, 2020, 3(12), 88-95 b.
4.
Johnson D.W., Johnson R.T. — Cooperative Learning and Self-Assessment in
STEM Education. Journal of Educational Psychology, 2018, Vol. 110, No. 2, pp. 251-
265.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
72
72
5.
Clark R.C., Mayer R.E. — E-Learning and the Science of Instruction: Proven
Guidelines for Consumers and Designers of Multimedia Learning. Wiley, 2016. – 420
p.
6.
PhET Interactive Simulations. University of Colorado Boulder. [Online].
Available: https://phet.colorado.edu
7.
Moodle Documentation. [Online]. Available: https://docs.moodle.org
8.
Classroom
Help
Center.
[Online].
Available:
https://support.google.com/edu/classroom
9.
Kahoot! Platform Overview. [Online]. Available: https://kahoot.com
10.
UNESCO. — ICT in Education: Challenges and Opportunities. Paris,
2020. – 112 p.
