JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
27
27
KORXONA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
MENEJMENT TIZIMINING ROLI
TKTIYF o‘qituvchisi
Shermatov Abbos Jumayevich
+998943518088
Annotatsiya:
ushbu maqolada korxona faoliyatining samaradorligini oshirishda
menejment tizimining tutgan o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Avvalo menejment
tizimining asosiy tarkibiy qismlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va tashkilot ichida
qanday ishlashi ko‘rib chiqiladi. Maqolada samarali boshqaruv orqali resurslardan
oqilona foydalanish, raqobatbardoshlikni ta’minlash, xodimlar faolligini oshirish
hamda ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish imkoniyatlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
korxona samaradorligi, menejment tizimi, strategik boshqaruv,
resurslardan foydalanish, ishlab chiqarishni optimallashtirish, motivatsiya, tashkilot,
boshqaruv uslublari, iqtisodiy ko‘rsatkichlar, samarali menejment
Kirish.
Bozor munosabatlari tobora chuqurlashib borayotgan hozirgi davrda har
bir korxonaning asosiy maqsadi – raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish,
resurslardan unumli foydalanish va yuqori iqtisodiy samaradorlikka erishishdan iborat.
Bu esa o‘z navbatida korxonada zamonaviy va samarali menejment tizimini
shakllantirishni taqozo etadi. Chunki har qanday tashkilotning muvaffaqiyati, eng
avvalo,
qanday
boshqarilayotganiga,
ichki
va
tashqi
resurslar
qanday
muvofiqlashtirilayotganiga bevosita bog‘liq.
Menejment tizimi – bu faqatgina boshqaruv jarayoni emas, balki korxonaning
strategik yo‘nalishini belgilovchi, ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtiruvchi,
xodimlar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi va yakuniy natijalarni nazorat qiluvchi
murakkab tizimdir. Ushbu maqolada korxona samaradorligini oshirishda menejment
tizimining tutgan o‘rni, uning asosiy funksiyalari, zamonaviy yondashuvlar va
amaliyotdagi muhim jihatlar tahlil qilinadi.
Maqolaning dolzarbligi shundaki, bugungi iqtisodiy sharoitda har bir korxona o‘z
faoliyatini samarali tashkil etmasdan turib, barqaror rivojlanishga erishishi mushkul.
Shu boisdan, menejment tizimini takomillashtirish, uni zamon talablari asosida
modernizatsiya qilish dolzarb ilmiy-amaliy vazifalardan biri sanaladi.
Asosiy qism.
Korxonaning samarali faoliyati, eng avvalo, uning qanday
boshqarilayotgani bilan chambarchas bog‘liq. Menejment tizimi bu borada markaziy
o‘rin tutadi. Zamonaviy menejment tizimi orqali resurslardan oqilona foydalanish,
xodimlar salohiyatini to‘liq safarbar etish, ishlab chiqarish jarayonlarini tizimli
ravishda rejalashtirish va nazorat qilish imkoniyati yaratiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
28
28
1.
Menejment tizimining asosiy funksiyalari
Korxonada menejment tizimi quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
Rejalashtirish:
qisqa va uzoq muddatli maqsadlarni belgilash, resurslarni
rejalashtirish orqali rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash.
Tashkil etish:
korxona ichki tuzilmasini shakllantirish, vakolat va mas’uliyatni
taqsimlash.
Motivatsiya:
xodimlarni mehnatga jalb qilish, ularning qiziqishini oshirish,
moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish orqali samaradorlikni kuchaytirish.
Nazorat va tahlil:
bajarilgan ishlarning natijalarini baholash, kamchiliklarni
aniqlash va tuzatish.
2.
Samaradorlikka ta’sir etuvchi menejment omillari
Korxona samaradorligi ko‘plab omillar bilan belgilanadi. Menejment tizimi ushbu
omillarni boshqarish orqali quyidagilarga ta’sir ko‘rsatadi:
Ishlab chiqarish quvvatlaridan to‘liq foydalanish
Mahsulot tannarxini pasaytirish
Xodimlar mehnat unumdorligini oshirish
Yangi texnologiyalarni joriy etish
Ichki va tashqi muhitdagi xavflarni oldindan aniqlab, ularga qarshi chora
ko‘rish
Masalan, ko‘plab muvaffaqiyatli xorijiy va mahalliy korxonalar (masalan,
“UzAuto Motors”, “Nestlé” va boshqalar) strategik menejment yondashuvlarini joriy
qilish orqali raqobatbardosh bo‘lishga erishgan.
3.
Zamonaviy menejment yondashuvlari
Hozirgi vaqtda quyidagi yondashuvlar korxona samaradorligini oshirishda muhim
o‘rin tutmoqda:
Strategik menejment:
uzoq muddatli rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish
va amalga oshirish
Innovatsion menejment:
texnologik yangiliklarni tezkor joriy etish orqali
ishlab chiqarishni optimallashtirish
Raqamli menejment:
axborot texnologiyalaridan foydalangan holda boshqaruv
jarayonlarini avtomatlashtirish
Inson resurslari menejmenti:
xodimlarning salohiyati va bilimidan samarali
foydalanish
4.
Menejment tizimini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar
Korxonalarda menejment tizimini takomillashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlar
muhim hisoblanadi:
Boshqaruvchilarni doimiy o‘qitish va malakasini oshirish
Samaradorlik ko‘rsatkichlarini baholovchi tizimlarni joriy etish
Xodimlar o‘rtasida ichki motivatsiya va ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytirish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
29
29
Axborot texnologiyalarini keng joriy qilish
Ichki audit va monitoring tizimini mustahkamlash
1.
ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari
Ko‘rsatkich
O‘zgarish
Operatsion samaradorlik
+23 %
Inventarizatsiya xarajatlari
–20 %
Qaror qabul qilish vaqti
–18 %
Ma'lumot aniqligi
+30 %
Mijoz qoniqishi
+25 %
2.
BOSHQARUV SIFATINING TA’SIRI
Nicholas Bloom va hamkasblari tomonidan Hindiston mato firmalarida o'tkazilgan
RCT (tasodifiy boshqaruv tajribasi) natijalariga ko‘ra, hayotiy menejment uslublari
joriy etilganda:
Foyda 17 % ga oshgan
, bu yiliga har bir firma uchun ortiqcha ~300 000 AQSH
dollar daromadga teng bo‘lgan .
3.
LEAN / JIT (JUST-IN-TIME) AMALIYOTLARI
HP, NCR va Daman kabi kompaniyalar misolida:
Inventar kamaygani: 75 %
Ishlab chiqarish vayovasiga sarflangan vaqt: 50 %
Ishchi xarajatlar: 30–50 %
Yetkazib berish jarayoni vaqti keskin qisqaradi (masalan, 4–8 haftadan 5–10
kungacha)
Tizimli boshqaruv vositalarini joriy etish orqali — ERP, MIS, DMS, lean
amaliyotlari va cost management tizimlari — korxonalar:
xarajatlarini kamaytiradi,
samaradorlikni +20–30 % ga oshiradi,
foydani +17 % ga ko‘taradi,
ma’lumot sohasida ishonchlilikni ta’minlaydi. Bu raqamlar korxonada
menejment tizimini takomillashtirishning nafaqat nazariy, balki amaliy samarasini
ochiq ko‘rsatadi.
Xulosa.
Korxona faoliyatining samaradorligi, eng avvalo, unga tatbiq etilgan
menejment tizimining sifatiga bog‘liq. Tadqiqotlar va amaliy kuzatuvlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, to‘g‘ri tashkil etilgan boshqaruv jarayonlari ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, xodimlarning mehnat unumdorligini
kuchaytirish hamda raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Zamonaviy menejment tizimlari – jumladan, strategik boshqaruv, motivatsion
yondashuvlar, axborot texnologiyalariga asoslangan boshqaruv (ERP, MIS, DMS) va
samaradorlikni baholovchi indikatorlar – korxonalarning iqtisodiy natijalarini sezilarli
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-1_June-2025
30
30
darajada yaxshilash imkonini beradi. Xususan, tajriba va statistik ma'lumotlar asosida,
menejment tizimini modernizatsiya qilgan korxonalarda foyda 15–20 % ga, ishlab
chiqarish samaradorligi esa 25–30 % ga oshganligi aniqlangan.
Shu bois, har bir korxona o‘z faoliyatida menejment tizimini strategik vosita
sifatida ko‘rib, uni doimiy takomillashtirib borishi zarur. Bu esa nafaqat iqtisodiy
natijalarni yaxshilaydi, balki bozor talablariga moslashuvchanlikni ham oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Fayzullayev A. A. Menejment nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: “IQTISOD-
MOLIYA”, 2021. – 320 b.
2.
Karimov N. K. Korxona iqtisodiyoti va menejmenti. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020. – 276 b.
3.
Mintzberg H. The Rise and Fall of Strategic Planning. – Harvard Business
Review Press, 1994.
4.
Robbins S.P., Coulter M. Management. – 14th ed. – Pearson Education, 2018.
