JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
93
93
ELEKTRON HUJJATLARNI IDENTIFIKATSIYALASH VA
AYLANISHINI AVTOMATLASHTIRISH
Sayidova Mehrinoz O‘ktamjon qizi
Andijon davlat texnika instituti
M-18-24 guruh magistranti
G‘aniyev Xurshidbek Yoqubjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi
Huquqni muhofaza qilish akademiyasi talabasi
KIRISH.
Elektron hujjatlar aylanmasi, zamonaviy texnologiyalar yordamida
hujjatlarni yaratish, saqlash, jo'natish va qabul qilish jarayonidir. Bu jarayon
an'anaviy qog'oz hujjatlar bilan solishtirganda bir qator afzalliklarga ega, jumladan:
1. Tezlik: Elektron hujjatlarni tezda yaratish, tarqatish va qabul qilish
imkoniyati
mavjud.
2. Tejamkorlik: Qog'oz va boshqa ofis materiallarini ishlatishni kamaytiradi,
bu esa xarajatlarni tushirishga yordam beradi.
3. Oson saqlash: Elektron hujjatlar elektron fayllar shaklida saqlanishi
mumkin, bu esa ularni osongina topish va zaxiralash imkonini beradi.
4. Himoya va xavfsizlik: Huquqiy va maxfiy hujjatlarni shifrlash va xavfsiz
joylarda saqlash mumkin.
5. Muvofiqlik va standartlar: Ko'plab tashkilotlar elektron hujjatlarni Axborot
almashish va muvofiqlikni ta'minlash uchun standartlashtirilgan formatlarda
yaratishadi.
Elektron hujjatlar aylanmasini samarali tashkil etish uchun, odatda maxsus
dasturlar yoki platformalardan foydalaniladi. Bu platformalar talablar va
jarayonlarga mos ravishda elektron imzo, tasdiqlash va yig'ish kabi funktsiyalarni
bajaradi.
Elektron Hujjatlar Aylanmasining Asosiy bosqichlari:
>Hujjatlarni Yaratish: - Bugungi kunda ko’p dasturlar (masalan, Microsoft
Word, Google Docs) yordamida elektron hujjatlarni oson yaratish mumkin. Bu
dasturlar shrift, rang, grafik va boshqa formatlash imkoniyatlarini taklif etadi.
> Hujjatlarni Saqlash: - Hujjatlarni bulutli xizmatlarda (masalan, Google
Drive,
Dropbox) yoki local serverlarda saqlash mumkin. Bu saqlash nuqtalari
xavfsizlik va
ma'lumotlarni zaxiralash uchun muhim.
>Hujjatlarni Tarqatish: - Elektron pochta, fayl almashish platformalari yoki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
94
94
intranet orqali hujjatlarni
tezda tarqatish mumkin. Mazkur jarayon an'anaviy qog'oz jo'natish
usullaridan
ancha samaralidir.
>Hujjatlarni Imzolash: - Elektron imzolar elektron hujjatlarni tasdiqlash va
ishonchliligini ta'minlash uchun kerak. Bu jarayon muqobil qonuniy kuchga ega
bo'lishi mumkin va ko'plab davlatlarda tan olingan.
>Ish Jarayonini Avtomatlashtirish - Elektron hujjatlar aylanmasi jarayonlarini
avtomatlashtirish imkonini beruvchi dasturlar va platformalar mavjud (masalan,
CRM yoki ERP tizimlari). Bu jarayonlarni tezlashtiradi va inson xatolarini
kamaytiradi.
>Hujjatlarni Analiz qilish: - Elektron hujjatlarni qayta ishlash va analiz qilish
imkoniyati mavjud, bu ularni kuzatish, tahlil qilish va statistik ma’lumotlar olish
jarayonini soddalashtiradi.
Afzalliklaridan yana biri atrof-muhitga ta'siri: Elektron hujjatlarni ishlatish
qog'oz iste'molini kamaytiradi, bu esa ekologik ta'sirni yanada pasaytiradi. -
Kollaboratsiya imkoniyatlari: Bir necha foydalanuvchilar bir vaqtning o'zida bir
hujjat ustida ishlashlari mumkin, bu ish faoliyatini yanada samarali qiladi. -
Vaqtni tejash: Hujjatlarni qidirish, saqlash va tarqatish jarayonlari an’anaviy
usullarga nisbatan samaraliroq va tezroq amalga oshiriladi. - Onlayn
muassasalash imkoniyatlari: Katta hajmdagi hujjatlarni joylashtirish, saqlash va
almashish uchun onlayn platformalardan foydalanish mumkin.
Elektron hujjat aylanishi elektron hujjatlarni axborot tizimi orqali jo‘natish va
qabul qilib olish jarayonlari yig‘indisidan iborat bo‘ladi.
Elektron hujjat aylanishidan bitimlar tuzish (shu jumladan shartnomalar
tuzish), hisob-kitoblarni, rasmiy va norasmiy yozishmalarni amalga oshirish hamda
boshqa axborotni uzatishda foydalanish mumkin.
Elektron shaklda qayd etilgan, elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan va
elektron hujjatning uni identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan boshqa
rekvizitlariga ega bo‘lgan axborot elektron hujjatdir.Elektron hujjat texnika
vositalaridan va axborot tizimlari xizmatlaridan hamda Axborot texnologiyalaridan
foydalanilgan holda yaratiladi, ishlov beriladi va saqlanadi.
Elektron hujjat elektron hujjat aylanishi ishtirokchilarining mazkur hujjatni
idrok etish imkoniyatini inobatga olgan holda yaratilishi kerak.
Elektron hujjat qog‘oz hujjatga tenglashtiriladi va u bilan bir xil yuridik
kuchga ega bo‘ladi.Elektron hujjatning qog‘oz nusxasi bo‘lishi mumkin. Elektron
hujjat, agar u bevosita elektron hujjatni jo‘natuvchi yoki uning axborot vositachisi
tomonidan jo‘natilgan bo‘lsa, jo‘natilgan deb hisoblanadi. Elektron hujjatlarni
saqlash chog‘ida ulardan erkin foydalanish va ularning qog‘oz nusxalarini taqdim
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
95
95
etish imkoniyati ta’minlanishi lozim.
Elektron hujjatni saqlash muddati, shunga o‘xshash maqsadga mo‘ljallangan
qog‘oz hujjat uchun belgilangan muddatdan kam bo‘lmasligi kerak.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, elektron hujjatlar aylanishini
avtomatlashtirish
ko‘plab afzalliklarni, jumladan, qulaylik, xavfsizlik, tezkorlik, tejamkorlikni
taklif etadi. Avtomatlashtirish texnologiyalarini qo‘llash orqali ishlab
chiqaruvchilar, korxonalar va davlat idoralari o‘z faoliyatini optimallashtirishlari
va ishonchli hujjatlardan foydalanishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari - Elektron hujjatlar va ularning
aylanmasi bo‘yicha normativ hujjatlar.
2. Murodova, D. (2020). “Elektron Hujjatlar Aylanmasi: Tezkor va samarali
yechimlar.” Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va
kamboʻzlik vazirligi nashri.
3. Aliyev, S. (2021). “Xavfsiz elektron hujjatlar: tezislar va tavsiyalar.”
Tashkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
4. Khalilov, T. (2019). “Davlat boshqaruvi uchun elektron hujjatlar.”
Tashkent:
Huquqiy axborot markazi.
5. Websaytlar va Resurslar: - eGov.uz - O‘zbekiston Respublikasi Elektron
Hukumat portali. - ISO 9001 va ISO 27001 standartlari.
