JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
50
50
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA AGRESSIV HATTI
HARAKATLARNI KOREKSIYALASH USULLARI
Qо‘qоn univеrsitеti ”Pedagogika va Psixologiya”
kafedrasi o'qituvchisi
Usmonova Nargiza Raximjonovna
Qo‘qon universiteti Psixologiya (amaliy psixologiya)
4 boshqich talabasi
Yuldasheva Iqlimaxon Zohidjon qizi
Annotatsiya:
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida uchraydigan agressiv
hatti-harakatlar turlari, ularning kelib chiqish sabablari va psixologik korreksiyasi
yo‘llari tahlil qilinadi. Agressivlikning jismoniy, og‘zaki, bilvosita shakllari,
shuningdek, negativizm, gumonsirash va ayb hissi kabi ko‘rinishlariga alohida e’tibor
qaratiladi.
Kalit so‘zlar
: agressivlik, boshlang‘ich sinf, psixologik korreksiya, Bass–Darki
metodikasi, bolalar xulqi, emotsional muammo.
Yosh avlod tarbiyasi, ularning sog‘lom ruhiy rivojlanishi va jamiyatga foydali
shaxs bo‘lib yetishishi O‘zbekiston Respublikasining davlat siyosatida ustuvor vazifa
sifatida belgilangan. Ayni paytda maktab ta’limi tizimida bolalarning nafaqat bilim
darajasi, balki ularning axloqiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanish darajasi ham
markaziy o‘ringa chiqmoqda. Boshlang‘ich sinfda tahsil olayotgan o‘quvchilarning
psixologik holatini o‘rganish, ulardagi salbiy xatti-harakatlarni aniqlash va bartaraf
etish orqali sog‘lom shaxsni shakllantirish bugungi kunda pedagog va psixologlarning
eng asosiy vazifasidir.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning
quyidagi fikrlari aynan shu jarayonning ahamiyatini yoritib beradi:“Biz
farzandlarimizni har tomonlama sog‘lom, bilimli va tarbiyali etib voyaga yetkazish
uchun barcha imkoniyatlarni yaratmoqdamiz. Ularning har biri davlat himoyasida
bo‘lishi, huquqlari va manfaatlari ta’minlanishi kerak”.Ushbu so‘zlar maktabdagi har
bir bola faqat bilim emas, balki ruhiy holat jihatidan ham e’tibor markazida bo‘lishi
lozimligini anglatadi. Ayniqsa, psixologik muammolarga ega o‘quvchilarning erta
aniqlanishi, ularning ichki kechinmalari bilan ishlash va mos ravishda korreksion
dasturlar orqali ijobiy natijalarga erishish eng muhim vazifalardan biridir.Maktab
muhitida ko‘p uchraydigan psixologik muammolardan biri bu – agressivlikdir.
Agressivlik bolalarda turli shakllarda namoyon bo‘ladi: jismoniy kuch ishlatish,
og‘zaki haqoratlar, tez-tez jahli chiqish, obidachilik, shubhalanish, darsga befarqlik va
muomala madaniyatining buzilishi. Bu holatlar o‘quv muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi,
jamoada notinchlik keltirib chiqaradi va bola ijtimoiy hayotidan chetlashadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
51
51
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining 2024-yilgi hisobotiga ko‘ra, har uchinchi
boshlang‘ich sinf o‘quvchisi o‘zida kamida bitta salbiy emotsional-axloqiy xatti-
harakat belgilarini namoyon qilgan. Agressivlik esa bu xatti-harakatlar ichida eng
xavflisi bo‘lib, nafaqat bolaning o‘ziga, balki atrofdagilarga ham zarar yetkazishi
mumkin. Bunday holatlarning oldini olish uchun har bir maktabda psixologik
monitoring tizimi joriy qilinishi, pedagog va ota-onalar bilan hamkorlikda profilaktik
va korreksion mashg‘ulotlar olib borilishi muhimdir. Shuning uchun bugungi ilmiy-
amaliy izlanishlar maktab psixologlari faoliyatiga ko‘mak bo‘lishi, ularni aniq
metodlar va real tahlillarga tayangan holda yo‘naltirishi lozim. Shu bois, ushbu
maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari orasida uchraydigan agressiv hatti-harakatlar
turlari, ularning yuzaga kelish sabablari, maktab va oilaviy muhit bilan bog‘liqligi,
shuningdek, Bass–Darki metodikasi asosida olib borilgan psixodiagnostika asosida
tuzilgan korreksion chora-tadbirlar yoritiladi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati –
agressivlikni erta aniqlash, tahlil qilish va uni korreksiya qilish orqali o‘quvchilar
shaxsini sog‘lom rivojlantirishga xizmat qiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida uchraydigan agressiv hatti-harakatlarning
sabablari va ularni korreksiya qilish usullariga bag‘ishlangan bir qator ilmiy, nazariy
va amaliy adabiyotlar tahlil qilindi. Ular orqali mavzuga oid asosiy g‘oyalar,
psixologik yondashuvlar va tajribaviy ishlanmalar aniqlab olindi. M.Quronboyeva
“Maktab psixologiyasi asoslari” nomli asarida ta’lim muassasasidagi psixologik muhit,
bolalarning emotsional barqarorligi va ularni individual kuzatish tizimi haqida so‘z
yuritadi. Muallifning ta’kidlashicha, boshlang‘ich sinf o‘quvchisi agressiv hatti-
harakatni ko‘rsatgan hollarda, bu xatti-harakatning ildiz sabablari oilaviy
munosabatlar, emotsional e’tiborsizlik yoki maktab ichidagi ijtimoiy bosimda bo‘lishi
mumkin.R.Xodjayev tomonidan yozilgan “Amaliy psixologiya asoslari” nomli
darslikda esa bolalar bilan olib boriladigan psixokorrektsion ishlar bosqichma-bosqich
yoritilgan. U aggressiyani bosish emas, balki uni konstruktiv shaklga yo‘naltirish
g‘oyasini ilgari suradi. Xususan, bolaning so‘z boyligini rivojlantirish, o‘zini erkin
ifodalashga undash, uning emotsiyalarini tahlil qila olishga o‘rgatish kabi
yondashuvlar berilgan.N.Solihovaning “Agressiv bolalar bilan ishlash usullari” asarida
maktab amaliyotida uchraydigan real holatlar misolida individual yondashuvning
afzalligi ko‘rsatilgan. Muallifning fikricha, har bir bolaning agressiv xatti-harakatiga
universal yondashuv bo‘lishi mumkin emas. Ularni xulqidagi o‘zgarishlar faqat
ijtimoiy munosabatlar, oilaviy tarbiya, psixologik profilaktika orqali yumshatiladi.
Shuningdek, o‘quvchilarning agressiv xulqlarini aniqlashda keng qo‘llanilayotgan
A.Bass va A.Darki tomonidan ishlab chiqilgan metodika haqida ham alohida to‘xtalib
o‘tiladi. Bu metodikada agressiyaning 8 turi aniq belgilab berilgan bo‘lib, ular:
jismoniy agressiya, og‘zaki agressiya, bilvosita agressiya, negativizm, gumonsirash,
xafachilik, jahldorlik va ayb hissidi Ushbu metodikani qo‘llash orqali boladagi aniq
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
52
52
agressiv profil shakllanadi va unga mos korreksion yondashuv tanlash imkonini
beradi.Internet
manbalar
orasida
esa,
www.psychologytoday.com,
www.pedagoglar.uz, www.lex.uz kabi platformalardagi maqolalar va normativ-
huquqiy hujjatlar tahlil qilindi. Xususan, maktab psixologlari faoliyati, bolalarda
ijtimoiy-emotsional rivojlanish, oiladagi muhit va bolalarning xulqi o‘rtasidagi
bog‘liqliklar yuzasidan statistik ma’lumotlar olingan. Ushbu maqolada boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarida uchraydigan agressiv hatti-harakatlar, ularning paydo bo‘lish
sabablari, shakllanish mexanizmlari va psixologik korreksiyasi usullari chuqur tahlil
qilindi. Tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, agressivlik bolada tug‘ma yoki tasodifiy
paydo bo‘ladigan holat emas, balki ijtimoiy-muhitiy omillar, oilaviy tarbiya,
emotsional etishmovchilik, pedagogik yondashuv va shaxslararo munosabatlar
mahsuli sifatida shakllanadi.Boshlang‘ich sinf — bu bola shaxsi rivojlanishining eng
nozik va muhim bosqichidir. Bu davrda bola atrof-muhitdan ta’sirchan bo‘lib, salbiy
tajribalar uning xatti-harakatlarida agressivlik kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Aynan shu jihatdan bolalardagi agressiv xulqni erta aniqlash va unga ijobiy
ta’sir ko‘rsatish ta’lim-tarbiyaning ajralmas qismidir.Bass–Darki metodikasi asosida
o‘tkazilgan psixodiagnostika orqali aniqlangan natijalar shuni ko‘rsatdiki, ko‘pchilik
o‘quvchilarda og‘zaki va jismoniy agressiya turlari ustunlik qiladi. Bu esa bolaning o‘z
his-tuyg‘ularini so‘z bilan ifodalashda qiynalayotganini, ichki konfliktni tashqi kuch
bilan hal qilishga moyilligini bildiradi. Bu kabi holatlar nazoratsiz qolsa, bola
jamoadan ajralib qolishi, o‘qishdagi muvaffaqiyatsizliklar va ijtimoiy izolyatsiyaga
olib kelishi mumkin. Olib borilgan korreksion mashg‘ulotlar bolalarda sezilarli ijobiy
o‘zgarishlarni yuzaga chiqargani isbotlandi. Mashg‘ulotlarda emotsiyalarni ifodalash,
ijtimoiy rollarni tushunish, muloqot madaniyatini o‘rganish va o‘zini tahlil qilish
ko‘nikmalarini shakllantirish orqali agressivlik darajasini pasaytirish mumkinligi
amaliyotda isbotlandi.
Xulosa
: boshlang‘ich sinf o‘quvchilaridagi agressiv hatti-harakatlarni korreksiya
qilish, ularning ijtimoiy va psixologik moslashuvini yengillashtiradi, ijobiy muhit
yaratishga xizmat qiladi. Bu esa bola shaxsi rivojlanishi, o‘quv faoliyatidagi
muvaffaqiyati va jamiyatga sog‘lom shaxs bo‘lib yetishishida muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar va internet manbaalari:
1.
Shavkat Mirziyoyev. “Yangi O‘zbekiston – inson qadri ulug‘langan jamiyat”. Prezident nutqlari.
– 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va Maktab ta’limi vazirligi statistik axboroti, 2024-yil.
3.
Quronboyeva M. Maktab psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
4.
Xodjayev R. Amaliy psixologiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2021.
5.
Solihova N. Agressiv bolalar bilan ishlash usullari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019.
6.
Bass A., Darki A. Agressivlikni o‘lchash metodikasi. – Moskva, 1977.
Internet manbaalari
www.psychologytoday.com,
www.pedagoglar.uz,
www.lex.uz
