JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
38
38
O‘ZBEK VA RUS XALQ MAQOLLARIDAGI AYOL OBRAZLARI
Kilichev Akram Abdusamadovich
Buxoro davlat universiteti “Psixologiya” kafedrasi dotsenti
akramqilichiv89@gmail.com. +998906350775
Annotatsiya.
Ushbu maqola rus va o‘zbek xalq maqollaridagi ayol obrazlarining
qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan. Paremiyalar fondi orqali ikki xalq tafakkurida
shakllangan an’anaviy ayol tushunchasi ko‘rib chiqiladi. Maqolalar tahlili orqali
ayolning oila va jamiyatdagi o‘rniga oid umumiy jihatlar hamda har ikki xalq
mentaliteti, tarixi va gender stereotiplarini ifoda etuvchi farqlar aniqlanadi. «Ayol»
konseptining leksik-semantik ifodalanishi, uning odatda nasihatbop baholash
xususiyatiga ega ekaniga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalari xalq
maqolalarining etnomadaniy qadriyatlar va gender qarashlarni saqlovchi vosita
sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
ayol, maqolalar, obraz, stereotip, rus madaniyati, o‘zbek
madaniyati, gender, paremiologiya, qiyosiy tahlil, mentalitet
Annotation:
This article is devoted to a comparative analysis of the image of
women in Russian and Uzbek proverbs. Through the paremiological fund, the
traditional concept of womanhood formed in the worldview of both nations is
examined. The analysis of proverbs reveals both the commonalities regarding the role
of women in family and society, and the differences that reflect the mentality, history,
and gender stereotypes of the two peoples. Special attention is paid to the lexical-
semantic expression of the concept "woman" and its characteristic moral-evaluative
function. The results of the study demonstrate the significance of folk proverbs as a
means of preserving ethnocultural values and gender perceptions.
Keywords:
woman, proverbs, image, stereotype, Russian culture, Uzbek culture,
gender, paremiology, comparative analysis, mentality
Аннотация:
Данная статья посвящена сравнительному анализу образа
женщины в русских и узбекских пословицах. Через фонд паремий
рассматривается традиционное представление о женщине, сформировавшееся в
менталитете двух народов. Анализ пословиц позволяет выявить как общие
черты, касающиеся роли женщины в семье и обществе, так и различия,
отражающие менталитет, исторический опыт и гендерные стереотипы обеих
культур. Особое внимание уделяется лексико-семантическому выражению
концепта «женщина» и его поучительно-оценочному характеру. Результаты
исследования показывают значимость народных пословиц как средства
сохранения этнокультурных ценностей и гендерных представлений.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
39
39
Ключевые слова:
женщина, пословицы, образ, стереотип, русская
культура, узбекская культура, гендер, паремиология, сравнительный анализ,
менталитет
Jahon xalqlarining maqol va matallarida o‘xshash mavzular uchraydi, chunki har
bir millatning og‘zaki ijodi orqali tabiat, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar va
umuminsoniy qadriyatlarga munosabati ifodalangan. Maqollar xalqning asrlar
davomida to‘plangan donolik xazinasidir. Ular orqali boshqa millat vakillarini
tushunish, ularning dunyoqarashini his etish, boshqa madaniyatga moslashish
imkoniyati yuzaga keladi. Dunyo tilshunosligida zamonaviy antropotsentrik
paradigma doirasida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilmoqda, jumladan, gender
tarkibiy qismini konseptosferalarni ta’riflashga birlashtirish, aqliy ongning
shakllanishi quroli sifatida til kognitiv ko‘lamini aniqlash, gender konseptosferani
qiyosiy o‘rganishning ilmiy-metodologik asosini ishlab chiqish, paremiologik fondida
gender stereotiplar muammosi, ayol konseptining segment xususiyatlari, ayol konsepti
an’analari va innovatsiyalari muammolariga alohida e’tibor berilmoqda. Shu asosda
kognitiv jihatga urg‘u bergan holda kognitiv va gender tahlil metodikalarini
birlashtirish, ikkala fan tushunuchalari apparatini samarali qo‘llash, aqliy
qurilmalarning differensial belgilarini har taraflama qamrab olish, milliy
konseptosferalari mazmunida gender belgilarni qayta qurish, ayol konseptining tayanch
konseptlari maydoni modelini yaratish va ilmiy baholashga nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Mustaqillik milliy tilshunoslikni jahondagi ilg‘or mezonlar asosida rivojlantirish
uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlarni yaratishi bilan birga, ushbu mezonlarga ko‘p
asrlik milliy dunyoqarashimizdan kelib chiqib munosabat bildirish mas’uliyatini ham
yuklaydi. O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyev so‘zlarida o‘z aksini topgan: “Biz
xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni va mavqeyini oshirish, ularga turli mas’ul
vazifalarni ishonib topshirishga qaratilgan siyosatni yanada faol davom ettiramiz”
1
.
Belgilangan vazifalar ushbu jarayonni amalga oshirishda rus va o‘zbek paremiologiya
materialida ayol konseptini kognitiv modellashtirish o‘ziga xosligini qiyosiy tahlil
qilishni talab qiladi. So‘nggi yillarda rus va o‘zbek xalqlarining tilga oid hodisalarini
o‘rganishga qiziqish ortayotgani kuzatilmoqda. Ayniqsa, paremiologiya sohasidagi
izlanishlar ahamiyatlidir, chunki maqol va matallarda millatning madaniy xususiyatlari
namoyon bo‘ladi. Hozirda turli lingvomadaniy konseptlarni rus va o‘zbek tili
materiallari
asosida
paremiologik
tahlil
yo‘lida o‘rganish ishlari olib
borilmoqda.Maqollarning xususiyatlari tilshunoslar tomonidan turlicha belgilangan.
Ular oddiy va murakkab, bir qismli va ikki qismli jumla shaklida bo‘lishi mumkin.
Umumlashtiruvchi, shaxssiz yoki infinitiv jumla sifatida keladi. Qisqaligiga qaramay,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
40
40
ular mazmun jihatdan boy bo‘lib, insonning turli fikr va tuyg‘ularini ifoda eta oladi.
Tadqiqotchilardan biri ta’kidlaganidek, maqol – bu qisqa, lekin mazmunan to‘la bir
asarning axloqiy xulosasidir.
Ko‘pgina olimlar kognitiv jarayonlar umumiy xususiyatlarga ega, deb
hisoblaydilar. Biroq ijtimoiy-tarixiy shartlar bilish jarayoniga ta’sir qilib, til va nutqda
aks etgan bilimlarni farqli shaklda namoyon etadi. Shu bois kognitiv tuzilmalarni
qiyosiy o‘rganish mumkin bo‘ladi.
Maqolalarda asosan ikki qavat ma’no – to‘g‘ridan-to‘g‘ri va kinayaviy ma’nolar
mavjud. Ayrim olimlar maqolalarning o‘ziga xos ritmik tuzilishi haqida so‘z
yuritadilar. Bunday tuzilish o‘zbek maqolalarida ham kuzatiladi.
«Ayol» konsepti ham boshqa dunyoqarashga oid konseptlar singari turli ong
turlarida: oddiy, ilmiy va badiiy ongda namoyon bo‘ladi. Hozirgi tilshunoslikda biluv
emas, balki o‘zaro biluv dominantaga aylanmoqda. Bu esa til, madaniyat va shaxsiyat
o‘zaro munosabatlarini tadqiq etishni talab etadi. Til inson atrofidagi voqelikni va o‘zi
haqidagi tasavvurni ifodalovchi vosita sifatida qaraladi. Shu munosabat bilan
lingvomadaniyatshunoslik — til va madaniyat chegarasidagi fan — muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, inson va uning dunyo bilan munosabatini tushunishga xizmat qiladi (N.
Arutyunova, V. Vorobev, V. Karasik va boshqalar).
Insonning his-tuyg‘ulari, dunyo haqidagi tasavvurlari konseptda jamlanadi.
Konsept — bu ko‘p qirrali, mental tasavvur.
Gender ijtimoiylashuv, mehnat taqsimoti va madaniy qadriyatlar orqali
shakllanadi. Jamiyatda qabul qilingan gender rollari insonning fe’l-atvori, qobiliyati,
kasbi kabi xususiyatlarga ta’sir ko‘rsatadi. Ammo bu rollar umumiy emas, jamiyatdan
jamiyatga farq qiladi. Shunday ekan, ayol bo‘lish — bu tabiiy xususiyat emas, balki
ijtimoiy roldir.
Gender stereotiplari hayotni soddalashtirsa-da, jamiyat ongida mustahkam
o‘rnashib qolgan. Bu stereotiplar odamlarga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, jamiyatda
ayolning qiymati erkakdan kamroq, deb hisoblanadi:
Рус тилида:
Не поет курица петухом, не быт бабе мужиком
Курица не петух, баба не человек
Жена всегда пред мужем виновата
O‘zbek tilida:
Ayoldan maslahat — boshqa falokat
Ayol — yomon bo‘lsa, bosh egilar
Ayol so‘zlab, er kakrabdi
«Ayol» tushunchasi turli xalqlar uchun doimo qiziq mavzu bo‘lib kelgan. Bu
tushunchaning ta’rifi turli madaniyatlarda hamon murakkab masala bo‘lib qolmoqda.
Rus va o‘zbek tillaridagi frazeologik birliklar orqali «ayol» konseptining ma’no
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
41
41
jihatiga nazar tashlasak, ular xalq madaniyatining uzoq tarixiy jarayonini aks ettiradi
va milliy stereotiplarni saqlab keladi. Paremiologiya fani orqali:
1.
madaniyatga bog‘liq til ma’nolari aniqlanadi,
2.
muhim madaniy stereotiplarning kognitiv mexanizmi o‘rganiladi.
Maqolalar milliy dunyoqarashning ifodasidir. Ular madaniyatga xos konseptlar
bilan bog‘langan.
Maqolalar va matallar qachon paydo bo‘lgani aniq emas. Biroq ular qadimdan
inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Odamlar maqolalarni ko‘pincha ongsiz
ravishda qo‘llaydi.
Ayollarga oid maqolalar soni ancha ko‘p. Chunki maqolalar hayot haqidagi
donolikni ifoda etadi va ular orqali ayol obrazi shakllanadi. Bu maqolalarda qiz bola
yoki ayolning ideali aks ettiriladi.
Rus maqolalarida qiz sog‘lom va mehnatsevar bo‘lishi lozim. O‘zbek
maqolalarida esa ayolda aql, kamtarlik va tarbiya ustun bo‘lishi ta’kidlanadi.
Masalan:
Rus tilidа:
Женский ум лучше всяких дум
За умным мужем стоит разумная жена
O‘zbek tilida:
Ayol aqlli bo‘lsa, uy obod
Dono ona — dono farzand
Ayolning oiladagi va jamiyatdagi o‘rni ham maqolalarda aks etgan:
Rus tilidа:
Бабе дорога от печи до порога
Женщина не прыгает через забор, если не хочет остатся за забором
O‘zbek tilida:
Xonadonni tutadi xotin
Ona — maktab, farzand — shogird
Xotini yaxshi uy — jannati dunyo
Rus maqolalarida ayolga nisbatan salbiy, cheklovchi munosabat ko‘proq
uchraydi. O‘zbek maqolalarida esa u oilaning saqlovchisi sifatida ko‘rsatiladi.
Ikkala tilda ham ayollarning kamchiliklari — bee’tiborlik, gapdonlik kabi salbiy
xislatlar tanqid qilinadi:
Rus tilidа:
Сем нянек, а дитя без глазу
У бабы язык без костей
O‘zbek tilida:
Xotin bee’tibor — uy xarob
Gapdon xotin — uyda tinchlik yo‘q
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
42
42
Xulosa qilib aytganda, rus va o‘zbek xalq maqolalaridagi «ayol» konsepti
muayyan umumiylikka ham, farqlarga ham ega. Bu obrazlar madaniy, tarixiy va
ijtimoiy voqeliklar ifodasi bo‘lib, patriarxal dunyoqarash asosida shakllangan. Har ikki
xalqda ayoldan tarbiya, mehnatsevarlik, itoatkorlik kutiladi. Biroq ularda ham salbiy,
ham ijobiy baholar uchraydi. Ushbu paremiyalar jamiyat ongi va axloqiy
me’yorlarning ko‘zgusi sifatida xizmat qiladi. Ular orqali xalq mentaliteti,
etnomadaniy o‘zligini va dunyoqarashini tushunish mumkin. Bugungi gumanitar
fanlarda bunday qarashlarni tanqidiy qayta ko‘rib chiqish, tenglik va ijtimoiy adolat
nuqtai nazaridan tahlil qilish dolzarb vazifadiр.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoev Sh.M. Konstitutsiya va qonunlar ustuvorligi - huquqiy demokratik
davlat va fuqarolik jamiyatining eng muhim mezonidir. Konstitutsiya qabul
qilinganining 27 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi
RUз.7.12.2019. https://president.uz/ru/lists/view/3119
2.
Дал В. И. Толковый словар живого великорусского языка: в 4 т./ В. И. Дал.
— М., 1995.
3.
Асколдов С. А. Концепт и слово // Русская словесность. От теории
словестности к структуре текста. Антология. М.: 1997.
4.
Бабушкин А. П. Концепты разных типов в лексике и фразеологии и методика
их выявления // Методологические проблемы когнитивной лингвистики.
Воронеж, 2001.
5.
Телия В. Н. Русская фразеология. Семантический прагматический и
лингвокултурный аспекты / В. Н. Телия. –М., 1996.
6.
Xaydarov N. Kognitiv tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. – 256 b.
7.
Anorkulova O. Konsept tushunchasi va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqiga
doir mulohazalar // Filologiya masalalari. – 2022. – №2. – B. 45–52.
8.
Shomansurov A. Inson va til: antropotsentrizm tamoyillari doirasida. – Toshkent:
Iste’dod,
