JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
20
20
OILADA OTA-ONA VA FARZAND MUNOSABATLARI
Xursanov Omadbek Ulug‘bek o‘g‘li
Qо‘qоn univеrsitеti “Tа‘lim” kаfеdrаsi о’qituvchisi
Ashuraliyev Rahmonjon Soyibjon o‘g‘li
Qо‘qоn univеrsitеti Psixologiya(amaliy psixologiya)
yо‘nаlishi tаlаbаsi
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy ishda ota-ona va bola o‘rtasidagi munosabatlarning
psixologik va ijtimoiy jihatlari o‘rganildi. Tadqiqotda bolaning qabul qilinishi, nazorat
darajasi, simbioz (hissiy bog‘lanish), hamkorlik (kooperatsiya) va ota-onalarning
bolaning muvaffaqiyatsizliklariga munosabati kabi muhim indikatorlar tahlil
qilindi.Korrelatsion tahlil natijalariga ko‘ra, yashash joyi bilan bolani qabul qilish/rad
etish o‘rtasida salbiy va statistik jihatdan ishonchli bog‘liqlik aniqlangan. Shuningdek,
ota-onaning bolaning hayotiga kuchli hissiy bog‘liqligi (simbioz) ular tomonidan
bolani ko‘proq nazorat qilishga olib kelishi mumkinligi aniqlandi. Boshqa
ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqliklar esa zaif yoki ahamiyatsiz deb topildi.
Kalit soʻzlar:
ota-ona va bola munosabatlari, psixologik nazorat, iliqlik, simbioz,
kooperatsiya, qabul qilish va rad etish, farzand tarbiyasi, ijtimoiy omillar.
KIRISH.
Oila – bu shunchaki qon-qarindoshlik rishtalari bilan bog‘langan
muassasa emas, balki jamiyatning eng muhim ijtimoiy instituti bo‘lib, inson shaxsining
shakllanishida asosiy omillardan biridir. Tarbiya esa insonning ruhiy, ma’naviy,
axloqiy va ijtimoiy sifatlarini rivojlantirish jarayonidir. Aynan oila tarbiyaning
boshlang‘ich maktabi, eng qudratli vositasi hisoblanadi. Har qanday jamiyatda shaxs
kamoloti va unga xos qadriyatlarning shakllanishi, eng avvalo, oiladagi tarbiyaviy
muhitga bevosita bog‘liqdir.
Oilada bola ilk bor insoniy munosabatlarni, axloqiy normalarni, ijtimoiy rol va
vazifalarni o‘zlashtiradi. Bu bosqichda bola ota-onasining, yaqin qarindoshlarining
xatti-harakatlarini, muomala uslubini, baho berish mezonlarini ichkilashtiradi. Agar
oilada mehr-oqibat, hurmat va tushunish hukm sursa, bola ham bu qadriyatlarni
o‘zlashtirib, sog‘lom, barkamol shaxs sifatida shakllanadi. Aksincha, oilada befarqlik,
nizolar, beqarorlik hukm sursa, bu holatlar bolaning psixik rivojiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv, raqamli texnologiyalar asrida oila oldida turgan vazifalar
yanada murakkablashib bormoqda. Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar
orqali yosh avlod ongiga begona g‘oyalar, noto‘g‘ri qadriyatlar singdirilayotgan bir
paytda, aynan oila tarbiyaning asosiy tayanchi bo‘lib qolmoqda. Shu boisdan ham
davlat siyosatida oilani mustahkamlash, yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
21
21
masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Zero, sog‘lom oila – sog‘lom jamiyat
garovidir.
Ota-ona va farzand munosabatlarining ahamiyati
Farzand – bu nafaqat hayot davomchisi, balki ota-onaning ma’naviy aksidir. Ota-
ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlar shunchalik sog‘lom, mazmunli va ijobiy
bo‘lsa, bola shunchalik barqaror, o‘ziga ishonchli va ijtimoiy faollikka ega shaxs
sifatida voyaga yetadi. Aks holda, bu munosabatlardagi sovuqlik, befarqlik yoki
haddan tashqari nazorat bola ruhiyatida stress, tushkunlik, ishonchsizlik va zo‘ravonlik
kabi salbiy holatlarni keltirib chiqaradi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘z farzandi bilan ochiq, mehribon va
tushunishga tayyor muloqotda bo‘lgan ota-onalar bolalarda sog‘lom ijtimoiy
munosabatlarni, mas’uliyat, mustaqil fikrlash, o‘zini ifoda etish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bunday oilalarda o‘sib voyaga yetgan bolalarda
maktabdagi muvaffaqiyat, do‘stlar bilan ijobiy aloqa, kelajakdagi mehnat faoliyatida
barqarorlik ko‘proq uchraydi.
Bugungi zamonaviy oilalarda aksariyat ota-onalar moddiy ehtiyojni qondirish
bilan band bo‘lib, farzand tarbiyasiga yetarli e’tibor bera olmayapti. Bu esa ota-ona va
bola o‘rtasidagi hissiy uzilishlarga, tushunmovchiliklarga va mas’uliyatli shaxs
shakllanishining sekinlashishiga olib kelmoqda. Aynan shu nuqtada ota-onalarning
tarbiyaviy savodxonligi, emotsional jihatdan mavjudligi va o‘z farzandining ichki
dunyosiga nisbatan sezgirligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, o‘smirlik davrida farzand bilan mustahkam psixologik aloqa o‘rnatish,
uning muammolariga befarq bo‘lmaslik, fikrlarini tinglash, tanqid o‘rniga maslahat
berish – sog‘lom tarbiyaning kalitidir. Ota-onalar farzand tarbiyasiga doimiy e’tibor
bilan yondashsalar, bu nafaqat shaxsiy baxt, balki ijtimoiy barqarorlik, milliy
qadriyatlarning davomiyligi uchun xizmat qiladi.
Mamlakatimizda oila, oilaviy munosabat, yoshlar tarbiyasi masalalariga alohida
ahamiyat berilmoqda. Biroq yurtimizda yoshlarning har tomonlama barkamol shaxs
sifatida kamol topishlari uchun hukumatimiz va Prezidentimiz tomonidan amalga
oshirilayotgan choratadbirlar hamda bu sohaga berilayotgan katta e'tiborga qaramay,
o‘smir-yoshlar
o‘rtasida
giyohvandlik,
jinoyatchilik,
tartibbuzarlik
kabi
mentalitetimizga, etnik xususiyatlarimizga xos bo‘lmagan illatlarning ko‘payishi
kuzatilmoqda.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev buyuk allomalarning
ushbu fikrini keltirib o‘tdilar: «Bola ota-ona qo‘lida bir-omonatdir». Bolalarimiz,
ularning taqdiri, kelajagi, haqiqatan ham, juda omonat ekanini bugungi hayot har
tomonlama isbotlamoqda. Agar farzandimizga to‘g‘ri tarbiya bermasak, har kuni, har
1
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
22
22
daqiqada uning yurish-turishi, kayfiyatidan ogoh bo‘lib turmasak, ularni ilmu
hunarga o‘rgatmasak, munosib ish topib bermasak, bu omonatni boy berib
qo‘yishimiz hech gap emas. Darhaqiqat, farzandga beriladigan tarbiya dastlab
oila muhitida bajariladigan eng asosiy vazifadir. Farzandlar o‘z uylarida kuzatgan
ma’naviy muhitdan nusxa oladilar»
2
. Bizning fikrimizcha ham ota-ona farzandlar
tarbiyasi bilan doimiy ravishda qiziqib, uning xatti-xarakatlari bilan
o‘rtoqlashib, aloqalarni o‘rnatib borishi ijtimoiy muhitdagi ijobiy munosabatlarga
olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining g 2018-yil 26-martdagi 230-
son qarori “Oila institutini mustahkamlash sohasida kadrlarni qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish bo‘yicha maxsus o‘quv kurslari tashkil etish to‘grisida”gi
qarorida: “Quyidagilar maxsus o‘quv kurslarining asosiy vazifalari etib belgilansin:
yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash, oiladagi nizoli holatlarni hal qilishning huquqiy
va psixologik asoslarini o‘rgatish, ajrashishlarning oldini olish hamda oiladagi
ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni mustahkamlash sohasida kadrlarni qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirishni tashkil etish; oila institutini mustahkamlash, oilaning
reproduktiv salomatligi va demografik rivojlanishi, uning farovonligi va xotirjamligini
oshirish; er-xotin, ota-ona va farzandlar, er-xotin va ularning ota-onalari o‘rtasidagi
munosabatlar, shuningdek zamonaviy oilaning namunali shaklini hamda “Oila jamiyat
va davlat himoyasida” konstitutsiyaviy prinsipini keng targ‘ib etish va jamiyatga
singdirish; zamonaviy namunali oilaning mezonlarini belgilashda ishtirok etish,
zamonaviy oilani rivojlantirish muammolari, oilaning ichki munosabatlari, shaxslararo
munosabatlarni, boy madaniy tarixiy meros va an’anaviy oilaviy qadriyatlarni
o‘rganish; oila-nikoh munosabatlari sohasidagi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi
va xalqaro tajribani o‘rganish; oila institutini rivojlantirish va uning zamonaviy
shaklini joriy etish”, -deya belgilanib qo‘yilgan.
3
O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 63-moddasida «Oila
jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo‘lishi»
4
uni
mustahkam himoyada ekanligini belgilab beradi. Jamiyatning asosiy bo‘g‘ini
bo‘lgan oilani tinchligi bu o‘z navbatida davlat ravnaqining garovi hisoblanadi.
Oila insonning birinchi ijtimoiy muhitidir. Unda shakllanadigan munosabatlar,
axloqiy qadriyatlar, hissiy aloqalar bola hayotining butun davriga ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu bitiruv malakaviy ish doirasida olib borilgan ilmiy-nazariy va amaliy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatlar bolaning
psixologik, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishining poydevori hisoblanadi.
Bugungi globallashuv sharoitida oilaning tarbiyadagi roli yanada kuchaymoqda.
2
https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/9119
3
4
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2019. – B. 21
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
23
23
Aynan oila orqali sog‘lom jamiyatni barpo etish, yoshlarni axloqiy barkamollikka
yetaklash mumkin. Shu bois, ota-onalarning pedagogik va psixologik savodxonligini
oshirish, tarbiya jarayonini ongli va mas’uliyatli tashkil etish zamon talabi bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar va internet manbaalari
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2019. – B. 21
2.
Gippenreyter, Y.B. (2013). Bolalar bilan qanday muloqot qilish kerak. Moskva:
Eksmo nashriyoti.
3.
Vygotskiy, L.S. (2003). Pedagogik psixologiya. Moskva: Pedagogika.
4.
Nemov, R.S. (2001). Psixologiya: o‘qituvchilar uchun darslik. Moskva:
VLADOS.
5.
Bo‘ronov, M.M. (2020). Oila psixologiyasi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
6.
Ahmedova, M.N. (2018). Farzand tarbiyasi va oilaviy qadriyatlar. Toshkent:
Ma’naviyat.
7.
To‘xtayev, K. (2019). Pedagogik mahorat asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
8.
Qodirova, Z. (2016). Oilada axloqiy tarbiya muammolari. Toshkent: Fan.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahrir).
10.
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksi (1998-yil 30-aprel).
Internet tarmog‘i boʻyicha veb-saytlar roʻyxati:
2.
https://ppmedu.jdpu.uz/index.php/ppmedu/article/view/9119
3.
