JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
206
206
QATAR TASHQI SIYOSATINING QURILISHI, SIYOSIY
VOSITALAR VA QAROR QABUL QILISH JARAYONLARI
Oyatillo Rasuljon oʻgʻli Toshtemirov
Tayanch doktorant
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Toshkent, O‘zbekiston.
Annotatsiya.
Maqolada qatarning tashqi siyosati tahlil qilinib, uning
global kuchlar, xususan, aqsh bilan strategik ittifoqlari, ko‘p tomonlama
diplomatiya yondashuvi va inqirozlarga moslashish qobiliyati ko‘rib
chiqiladi. Al-udeyd harbiy bazasi, 2017-yilgi fors ko‘rfazi blokadasi va
xalqaro tashkilotlardagi faollik kabi muhim jihatlar tahlil qilinadi. Qat arning
yumshoq kuch strategiyasi, iqtisodiy diversifikatsiya hamda xalqaro
vositachilik roli uning mintaqaviy va global geosiyosiy maydondagi ta’sirini
mustahkamlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
qatar, tashqi siyosat, strategik ittifoq, aqsh, al-udeyd,
diplomatiya, fors ko‘rfazi blokadasi, yumshoq kuch, ko‘p tomonlama
hamkorlik, geosiyosat.
ПОСТРОЕНИЕ ВНЕШНЕЙ ПОЛИТИКИ КАТАРА, ПОЛИТИЧЕСКИЕ
ИНСТРУМЕНТЫ И ПРОЦЕССЫ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ
Оятилло Р. Тоштемиров - Базовый докторант
Ташкентский государственный университет востоковедения
Ташкент, Узбекистан.
Аннотация.
В статье анализируется внешняя политика Катара и
рассматриваются его стратегические союзы с мировыми державами, в частности
с США, его многосторонний дипломатический подход и его способность
адаптироваться к кризисам. Будут проанализированы такие важные аспекты, как
военная база Аль-Удейд, блокада Персидского залива в 2017 году и активность
в международных организациях. Стратегия мягкой силы Катара, экономическая
диверсификация и международная посредническая роль помогают укрепить его
влияние на региональной и глобальной геополитической арене.
Ключевые слова:
Катар, внешняя политика, стратегический альянс, США,
Аль-Удейд, дипломатия, блокада Персидского залива, мягкая сила,
многостороннее сотрудничество, геополитика.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
207
207
CONSTRUCTION OF QATAR'S FOREIGN POLICY, POLITICAL
TOOLS AND DECISION-MAKING PROCESSES
Oyatillo R. Toshtemirov - PhD student
Tashkent State University of Oriental Studies
Tashkent, Uzbekistan.
Annotation.
The article analyzes Qatar's foreign policy and examines its strategic
alliances with global powers, particularly the United States, its multilateral diplomacy
approach, and its ability to adapt to crises. Important aspects such as the Al-Udeid
military base, the 2017 Persian Gulf blockade, and activism in international
organizations are analyzed. Qatar's soft power strategy, economic diversification, and
international mediation role help strengthen its influence in the regional and global
geopolitical arena.
Keywords:
Qatar, Foreign Policy, Strategic Alliance, USA, Al-Udeid,
diplomacy, Gulf blockade, soft power, multilateral cooperation, geopolitics.
KIRISH.
Qatar tashqi siyosati bir qancha muhim omillar, jumladan, mamlakatning
geosiyosiy joylashuvi, tabiiy gazdan olingan iqtisodiy boyligi, suverenitetni saqlab
qolish istagi, mintaqaviy va global ambitsiyalari bilan shakllanadi. Qatar tashqi
siyosatidagi qarorlarni qabul qilish jarayonlariga kichik, ammo kuchli rahbarlar doirasi
ta'sir ko'rsatadi, Qatar amiri yakuniy vakolatga ega. Quyida Qatar tashqi siyosatining
qurilishi va qaror qabul qilish jarayonlariga umumiy nuqtai nazar solamiz.
Rahbarlikka asoslangan tizim.
Qatarni Al Tani sulolasi boshqaradi, amir esa
davlatning asosiy qaror qabul qiluvchisi hisoblanadi. Amir Shayx Hamad bin Xalifa
Ol Soniy (1995–2013) Qatarni mintaqaviy vositachi va xalqaro diplomatiya markaziga
aylantirishga harakat qildi. Uning tashabbusi bilan Al-Jazira teleradiokompaniyasi
tashkil etilib, Qatar yumshoq kuch siyosatini mustahkamladi. 2013-yildan beri
hukmronlik qilayotgan Shayx Tamim bin Hamad Ol Soniy bu yo‘nalishni davom
ettirib, 2017-yilgi Fors ko‘rfazi diplomatik inqirozi kabi qiyinchiliklarga duch keldi.
Uning muvaffaqiyatli diplomatik siyosati markazlashgan qaror qabul qilish tizimining
samaradorligini yana bir bor ko‘rsatdi.
Amirni qaror qabul qilish jarayonida qirol oilasi va Tashqi ishlar vazirligi qo‘llab-
quvvatlaydi. Al Tani oilasi vakillari hukumatda muhim lavozimlarni egallab, tashqi
siyosatda izchillikni ta’minlaydi. Mehran Kamrava Qatar tashqi siyosatida qarorlar oz
sonli elita tomonidan qabul qilinishining xalqaro muammolarga tezkor javob berish
imkonini yaratishini ta’kidlaydi.
1
1
Mehran Kamrava, Qatar: Small State, Big Politics (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2013). 27-b.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
208
208
Tashqi ishlar vazirligi siyosatni shakllantirish va amalga oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. 2016-yildan buyon Shayx Muhammad bin Abdulrahmon Ol Tani tashqi
ishlar vaziri lavozimini egallab kelmoqda. Gerd Nonnemanning fikricha, vazirlik Qatar
xalqaro imijini mustahkamlash va diplomatik tashabbuslarni ilgari surishda muhim
o‘rin tutadi.
2017-yilgi Fors ko‘rfazi inqirozi Qatar yetakchilik modelining amaliy isbotidir.
Blokada davomida amir va uning jamoasi Turkiya va Eron bilan aloqalarni
mustahkamlash, muqobil iqtisodiy sheriklarni topish va Qatar moliyaviy resurslarini
blokada ta’sirini yumshatish uchun samarali qo‘lladi. Iqtisodiy diplomatiya, jumladan,
LNG eksportidan foydalanish, Qatar mustaqilligi va global rolini saqlab qolishda
muhim omil bo‘ldi. Rori Miller Qatar mustaqilligini saqlagan holda global
munosabatlarni muvozanatlashtirishda amirning yetakchiligi hal qiluvchi ahamiyat
kasb etganini ta’kidlaydi.
2
Qatarning tashqi siyosati markazlashgan boshqaruv tizimiga asoslangan bo‘lib,
tezkor, moslashuvchan va iqtisodiy-diplomatik vositalardan samarali foydalanishga
yo‘naltirilgan.
3
Iqtisodiy quvvat tashqi siyosat quroli sifatida.
Qatarning tashqi siyosati uning
ulkan tabiiy gaz resurslariga asoslangan iqtisodiy qudrati bilan belgilanadi. Dunyo
bo‘yicha Rossiya va Erondan keyin uchinchi yirik gaz zaxirasiga ega bo‘lgan Qatar
suyultirilgan gaz eksporti orqali global siyosatda muhim rol o‘ynaydi. Shimoliy ko‘rfaz
gaz zaxiralari mamlakatga xalqaro investitsiyalar va moliyaviy yordam jalb qilish
imkonini bergan.
Qatar Osiyo va Yevropaga gaz yetkazib berish orqali mintaqaviy bosimlarga
qaramay, mustaqil tashqi siyosat olib boradi. 2017-yilgi Fors ko‘rfazi blokadasi
davomida ham Qatar o‘zining energiya eksportini saqlab qolib, global ittifoqlarini
mustahkamladi. Kristian Kouts Ulrixsen ta’kidlaganidek, tabiiy gaz resurslari
Qatarning nafaqat iqtisodiy barqarorligini ta’minladi, balki yumshoq kuch vositasiga
aylandi.
4
Qatar uzoq muddatli energiya shartnomalari orqali Buyuk Britaniya va
Germaniya kabi davlatlar bilan strategik aloqalarni mustahkamladi. Rossiyaning
Ukrainaga bostirib kirishi ortidan Yevropaning gaz diversifikatsiyasiga bo‘lgan
ehtiyoji Qatar rolini yanada kuchaytirdi. Shuningdek, ExxonMobil va Shell kabi
transmilliy kompaniyalar bilan hamkorlik Qatarni global energetika markaziga
aylantirdi.
5
2
Gerd Nonneman, Qatar and the World: Branding for a Micro-State, The Middle East Journal, 2006. 48-b.
3
Rory Miller, Desert Kingdoms to Global Powers: The Rise of the Gulf States (New Haven, CT: Yale University Press,
2016). 36-b.
4
Kristian Coates Ulrichsen, Qatar and the Gulf Crisis (London: Hurst Publishers, 2020). 42-b.
5
Mehran Kamrava, Qatar: Small State, Big Politics (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2013). 32-b.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
209
209
QIA suveren jamg‘armasi orqali Qatar 450 milliard dollarlik aktivlarni
boshqaradi va Yevropa, AQSh va Osiyoda muhim investitsiyalarni amalga oshiradi.
Barclays, Credit Suisse va Harrods kabi yirik kompaniyalarga sarmoya kiritish orqali
iqtisodiy va diplomatik ta’sirini kengaytiradi. Pol Rivlinning fikriga ko‘ra, bu
strategiya Qatarning xalqaro siyosiy-iqtisodiy mavqeini mustahkamlashga xizmat
qiladi
6
QIA sarmoyalari nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy ittifoqlar uchun ham strategik
ahamiyatga ega. AQSh bilan mustahkam iqtisodiy aloqalar Al-Udeyd harbiy bazasi
orqali harbiy hamkorlikni kuchaytirgan. Bundan tashqari, Qatar ta’lim va madaniyat
sohalarida ham global obro‘ orttirish uchun sarmoya kiritib, Jozef Nay ta’kidlaganidek,
yumshoq kuch siyosatini muvaffaqiyatli yuritmoqda.
7
Mintaqaviy munosabatlarni muvozanatlash.
Qatar mintaqaviy siyosatda
muvozanatni saqlashga intilib, Saudiya Arabistoni, BAA, Eron va Turkiya o‘rtasida
pragmatik va qo‘shilmaslik siyosatini yuritadi. U Fors ko‘rfazida mustaqil ishtirokchi
sifatida qarama-qarshi kuchlar bilan diplomatik aloqalarni saqlab, vositachilik qiladi
va suverenitetini himoya qiladi.
Qatar Ko‘rfaz Hamkorlik Kengashining a’zosi bo‘lsa-da, mustaqil tashqi siyosat
yuritib, Eron va Turkiya bilan hamkorlikni rivojlantirib, G‘arb davlatlari bilan
aloqalarni saqlab qoldi. Bu strategiya "strategic hedging" sifatida baholanib, xavflarni
minimallashtirish va avtonomiyani oshirishga qaratilgan.
8
Qatar mintaqaviy va xalqaro
institutlarda ishtirok etib, vositachi sifatida o‘z nufuzini mustahkamlashga harakat
qiladi.
9
Qatar vositachilik orqali xalqaro nizolarga ta’sir o‘tkazib, Yaqin Sharq va
Afrikadagi mojarolarda muhim rol o‘ynadi. 2008-yilda Livandagi siyosiy inqirozni hal
qilishda, 2011-yilda Darfur tinchlik muzokaralarida, 2020-yilda AQSh va Tolibon
o‘rtasidagi tinchlik kelishuvlarida vositachilik qildi.
10
Ushbu diplomatik yondashuv
Qatarni neytral tomon sifatida ko‘rsatib, uning yumshoq kuch strategiyasining asosiy
qismiga aylandi.
Suriyadagi urush davrida Qatar dastlab muxolifatni qo‘llab-quvvatladi,
keyinchalik esa diplomatik va gumanitar tashabbuslarga yo‘naldirdi. Bu uning
mintaqaviy barqarorlikka e’tibor qaratishini ko‘rsatadi. Jozef Nay ta’kidlaganidek,
kichik davlatlar diplomatiya va iqtisodiy hamkorlik orqali o‘z ta’sirini kuchaytirishi
6
Paul Rivlin, The Political Economy of the Middle East (Cambridge University Press, 2009). 14-b.
7
Joseph S. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics (New York: PublicAffairs, 2004), 35-b.
8
Hunter S. Marston, “Navigating Great Power Competition: A Neoclassical Realist View of Hedging,” International
Relations of the Asia-Pacific 24, no. 1 (2023): 27-b.
9
Mehran Kamrava, Qatar: Small State, Big Politics (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2013). 51-b.
10
Mehran Kamrava, "Mediation and Qatar's Foreign Policy," The Middle East Journal 65, no. 4 (2011), 86-b.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
210
210
mumkin.
11
Qatar ushbu yondashuv orqali Yaqin Sharq geosiyosatidagi ta’sirini
mustahkamladi.
Yumshoq kuch diplomatiyasi.
Qatar tashqi siyosati nafaqat iqtisodiy qudratiga,
balki yumshoq kuch strategiyasiga ham asoslanadi. Ommaviy axborot vositalari, sport,
madaniy diplomatiya va gumanitar yordam orqali Qatar global ta'sirini kuchaytiradi.
Al-Jazira tarmog‘i (1996-yilda tashkil etilgan) Qatar yumshoq kuch
diplomatiyasining asosiy vositalaridan biridir. U Yaqin Sharq siyosati bo‘yicha
mustaqil yondashuvi bilan mashhurlikka erishdi. 2011-yilgi Arab bahori voqealarida
namoyishchilarga axborot yetkazishda muhim rol o‘ynadi. Ammo Al-Jaziraning ayrim
masalalar bo‘yicha tanqidiy pozitsiyasi Fors ko‘rfazi davlatlari bilan keskinlikni
oshirdi, natijada 2017-yilda Saudiya Arabistoni va boshqa davlatlar Qatarga qarshi
blokada e’lon qildi.
12
Qatar sport va madaniyatga sarmoya kiritib, o‘zining global imidjini oshirishga
intiladi. 2022-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qilish Qatar uchun
sport diplomatiyasining eng muhim natijalaridan biri bo‘ldi.
13
Ta’lim sohasida esa
Qatar Jamg‘armasi va Education City orqali xalqaro ilmiy muassasalarni jalb etish
Qatarning global ta’sirini oshirishga xizmat qilmoqda.
Gumanitar diplomatiya Qatar siyosatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, mojaro
zonalarida faol ishtirok etadi. G‘azo, Suriya va Yaman kabi hududlarda yordam
dasturlarini amalga oshirib, xalqaro obro‘sini mustahkamlamoqda. Qatar BMT va
boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda global muammolarni hal etishda faol
ishtirok etmoqda.
XULOSA
Qatarning tashqi siyosati geosiyosiy joylashuvi, iqtisodiy resurslari va
suverenitetini saqlash strategiyalariga asoslangan. Markazlashgan boshqaruv tizimi va
amirning yetakchiligi davlatga mintaqaviy va global maydonda mustaqil harakat qilish
imkonini beradi. Iqtisodiy diplomatiya, ayniqsa tabiiy gaz eksporti va investitsiyalar,
Qatar ta’sirining asosiy vositasiga aylangan.
Mamlakat pragmatik tashqi siyosat yuritib, mintaqaviy kuchlar bilan muvozanatni
saqlashga intiladi. Vositachilik diplomatiyasi orqali Yaqin Sharq va xalqaro nizolarga
ta’sir ko‘rsatib, o‘zining tinchlikparvar imidjini mustahkamlashga erishdi. Yumshoq
kuch strategiyasining tarkibiy qismlari bo‘lgan ommaviy axborot vositalari, sport va
madaniy diplomatiya esa Qatar global obro‘sini oshirishda muhim rol o‘ynadi.
11
Joseph S. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics (New York: PublicAffairs, 2004), 64-b.
12
Marwan M. Kraidy, The Naked Blogger of Cairo: Creative Insurgency in the Arab World (Cambridge and London:
Harvard University Press, 2016), 33-b.
13
Simon Chadwick and Paul Widdop, The Business of Sport in the Gulf States (New York: Routledge, 2023), 27-b.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
211
211
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mehran Kamrava, Qatar: Small State, Big Politics (Ithaca, NY: Cornell
University Press, 2013).
2.
Gerd Nonneman, Qatar and the World: Branding for a Micro-State, The Middle
East Journal, 2006.
3.
Rory Miller, Desert Kingdoms to Global Powers: The Rise of the Gulf States
(New Haven, CT: Yale University Press, 2016).
4.
Kristian Coates Ulrichsen, Qatar and the Gulf Crisis (London: Hurst Publishers,
2020).
5.
Paul Rivlin, The Political Economy of the Middle East (Cambridge University
Press, 2009).
6.
Joseph S. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics (New York:
PublicAffairs, 2004).
7.
Hunter S. Marston, “Navigating Great Power Competition: A Neoclassical
Realist View of Hedging,” International Relations of the Asia-Pacific 24, no. 1
(2023).
8.
Mehran Kamrava, "Mediation and Qatar's Foreign Policy," The Middle East
Journal 65, no. 4 (2011).
9.
Marwan M. Kraidy, The Naked Blogger of Cairo: Creative Insurgency in the
Arab World (Cambridge and London: Harvard University Press, 2016).
10.
Simon Chadwick and Paul Widdop, The Business of Sport in the Gulf States
(New York: Routledge, 2023).
