JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
140
140
YASHIL OBLIGATSIYALAR — YASHIL IQTISODIYOTGA
O‘TISHNING MOLIYAVIY MEXANIZMI SIFATIDA
Komilova Feruza Shuxrat qizi
Oʻzbekiston Respublikasi Bank-moliya Akademiyasi magistranti
Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi va atrof-muhit muhofazasi masalalari global
darajada dolzarblashgan. Buning natijasida, kam emissiyali va barqaror iqtisodiyotga
o‘tish eng muhim yo‘nalishlardan biriga aylandi. Ushbu maqsadga erishish uchun
innovatsion moliyaviy instrumentlar zarur bo‘lib, ularning orasida
yashil
obligatsiyalar
muhim o‘rin tutadi. Masalan, Jahon resurslari instituti ta’kidlashicha,
yashil obligatsiyalar iqlim yoki atrof-muhit loyihalarini moliyalashtirishga
mo‘ljallangan moliyaviy instrumentlardir. Xalqaro bozorlar standartlariga ko‘ra, bu
kabi obligatsiyalar orqali qayta tiklanuvchi energiya, energetik samaradorlik va boshqa
ekologik loyihalarga kapital yo‘naltiriladi hamda iqtisodiyot barqaror rivojlanishga
erishadi.
Yashil obligatsiyalar bozori so‘nggi o‘n yillikda keskin o‘sdi. Masalan, global
hajm 2012-yilda atigi $2 mlrd bo‘lgan bo‘lsa, 2017-yilda $162,1 mlrdga va 2018-yilda
$167,6 mlrdga yetdi. 2020-yilda esa yangi chiqarilishlar $269,5 mlrdga yetib, bu 2019-
yilgiga nisbatan $3 mlrd ortiq natija ko‘rsatdi. 2024-yilda esa yil yakuni bo‘yicha
chiqarilgan yangi yashil obligatsiyalarning hajmi $700 mlrd atrofida bo‘ldi, bozor
kapitalizatsiyasi esa taxminan $2,9 trlnni tashkil etdi.
Yashil obligatsiyalar bozorida AQSh, Yevropa va ayrim Osiyo davlatlari
yetakchilik qiladi. Misol uchun, 2020-yilda AQSh $51.1 mlrd bilan yillik chiqarilish
bo‘yicha birinchi o‘rinni egallagan, Germaniya ($40.2 mlrd) va Frantsiya ($32.1 mlrd)
esa keyingi o‘rinlardagi yetakchilardir. Xitoy ($17.2 mlrd) va Niderlandiya ($17.0
mlrd) ham yuqori o‘rinlarda bo‘lib, ushbu bozor xalqaro miqyosda keskin
kengayganligini ko‘rsatadi. Yashil obligatsiya mablag‘larining katta qismi energetika
loyihalariga ($93.6 mlrd), kam karbonli binolar qurilishiga ($70.6 mlrd) va past
karbonli transportga ($63.7 mlrd) yo‘naltirilganligi ma’lum boʻldi.
O‘zbekiston kontekstida yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha bir qator
strategiyalar qabul qilingan. Jumladan, 2019-2030 yillarga mo‘ljallangan "Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi" energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi
energiya manbalarini rivojlantirish kabi maqsadlarni belgilaydi. Shuningdek, hukumat
iqlim maqsadlari sifatida 2030-yilga kelib 2010-yilga nisbatan issiqlik gazlari
chiqindilarini 35% ga kamaytirishni ko‘zlagan (yangilangan ma’lumotlarga ko‘ra).
Biroq barqaror infratuzilma loyihalari uchun har yili taxminan $6 mlrd investitsiya
yetishmaydi va bu mablag‘larni faqat davlat budjetidan to‘liq qoplash qiyin.
O‘zbekistonda yashil obligatsiyalar bo‘yicha amaliy qadamlar qo‘yilgan. 2021-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
141
141
yilda respublika mintaqadagi birinchi, dunyodagi esa ikkinchi marotaba $235 million
(USD) qiymatdagi Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) bo‘yicha suveren
obligatsiya chiqarildi. Ushbu obligatsiya mablag‘lari quyidagi sohalarda
investitsiyalarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi (SDG kodlari bilan):
Ta’lim (SDG4),
Suv xo‘jaligi (SDG6),
Sog‘liqni saqlash (SDG3),
Yashil transport (SDG11, transportga oid qism),
Ifloslanishni nazorat qilish (SDG11, chiqindi va ifloslanish qismiga oid qism),
Tabiiy resurslarni boshqarish (SDG15),
Yashil energiya (SDG7)
2023-yil oktyabrida O‘zbekiston birinchi marta mahalliy valyutada 4,25 trln so‘m
miqdorida (taxminan $400 mln) 3 yillik suveren yashil Eurobondlar chiqardi. Bu MDH
davlatlari orasida birinchi “yashil” davlat obligatsiyasi hisoblanadi va moliya bozorida
katta qiziqish uyg‘otdi. Korporativ sektorda ham o‘sish kuzatildi: 2023-yil avgustida
SanoatQurilish Banki $100 million hajmda 5 yillik birinchi korporativ yashil
obligatsiyasini chiqarib, bu borada misol bo‘ldi. Ushbu tashabbuslar mamlakatda
yashil texnologiyalarga investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini oshirdi.
Hozirgi natijalar asosida O‘zbekiston hukumati istiqbolda qo‘shimcha chora-
tadbirlarni rejalashtirmoqda. Masalan, OECD ekspertlari ta’kidicha, mahalliy byudjet
kodiga kiritilgan cheklovni bekor qilish orqali hududiy hokimiyatlarga ham yashil
obligatsiya chiqarish huquqini berish va islomiy moliya (yashil sukuklar) uchun
huquqiy bazani yaratish zarur. Boshqa yo‘nalishlarda ham investitsion sarmoyalarni
jalb etish uchun davlat va korporativ moliya bozorlarini modernizatsiya qilish, banklar
va yirik korxonalarni "yashil" tranformatsiyalar uchun rag‘batlantirish lozim. Bu esa
uzoq muddatda O‘zbekiston iqtisodiyotini atrof-muhitga mos ravishda rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, yashil obligatsiyalar iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishga
yo‘naltirishda kuchli moliyaviy mexanizm bo‘lib xizmat qiladi. Global tajriba shuni
ko‘rsatadiki, yashil obligatsiyalar orqali qayta tiklanuvchi energiya, samarali
infratuzilma va kam karbonli loyihalarga katta hajmli investitsiyalar yo‘naltiriladi.
O‘zbekistonda ham SDG va yashil obligatsiyalar chiqarilishi orqali atrof-muhit
loyihalariga mablag‘ jalb qilinyapti va bu kelajakda iqtisodiyotni “yashil” tamoyillarga
moslashtirish salohiyatini oshiradi. Shuning uchun mamlakatda ushbu moliyaviy
instrumentlardan samarali foydalanish uchun huquqiy bazani mustahkamlash va
investorlarni qo‘shimcha rag‘batlantirish zarur boʻladi. Eng muhimi, yashil
obligatsiyalarning rivojlanishi O‘zbekistonning iqlimga do‘st investitsiyalarni jalb
qilish va iqtisodiyotni kam karbonli yo‘nalishda barqaror o‘stirish maqsadiga muhim
hissa qo‘shmoqda.
