JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
118
118
BAXSHICHILIK SAN'ATINING TARIXI VA UNING RIVOJLANISHI
Naurizbaeva Xanzada Oralbay Qizi
O’zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti Nukus filiali
“Xaliq ijodiyoti” fakulteti “Baxshichilik va dostonchilik”
ta’lim yo’nalishi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada baxshichilik san’atining kelib chiqishi,
shakllanish bosqichlari va tarixiy taraqqiyoti haqida fikr yuritiladi. Baxshichilik xalq
og‘zaki ijodining muhim turlaridan biri bo‘lib, asrlar davomida o‘zbek va boshqa
turkiy xalqlar madaniyatida muhim o‘rin tutgan. Maqolada qadimiy epik dostonlar,
baxshichilikning ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi roli, usta-shogird maktabi, ijro uslublari
va an’analarining shakllanishi yoritilgan. Shuningdek, baxshichilik san’atining turli
tarixiy davrlardagi holati,
Kalit so‘zlar:
Baxshichilik, xalq og‘zaki ijodi, epik dostonlar, madaniy meros,
ustoz-shogird maktabi, tarixiy taraqqiyot, san’at rivoji, o‘zbek folklori, ijrochilik,
mustaqillik, zamonaviy baxshichilik.
HISTORY OF BAKHSHICHIL ART AND ITS DEVELOPMENT
Annotation:
This article discusses the origin, stages of formation and historical
development of Bakhshichi art. Bakhshichili is one of the important types of folk oral
art, which has occupied an important place in the culture of Uzbek and other Turkic
peoples for centuries. The article covers ancient epic epics, the role of Bakhshichili in
socio-spiritual life, the master-apprentice school, the formation of performance styles
and traditions. It also discusses the state of Bakhshichili art in different historical
periods,
Key words:
Bakhshichili, folk oral art, epic epics, cultural heritage, master-
apprentice school, historical development, art development, Uzbek folklore,
performance, independence, modern Bakhshichili.
KIRISH
O‘zbek xalqining poetik og‘zaki ijodida dostonchilik san’ati alohida o‘rin
egallaydi. U xalqning boy ma’naviy merosi, milliy qadriyat va an’analarining asrlar
davomida saqlanishida muhim vositalardan biri hisoblanadi. Tarixiy manbalarda
“baxshi” so‘zining turli zamonlarda va xalqlar orasida shomon, kohin, folbin, hisobchi,
ustoz, ma’rifatparvar kabi turli ma’nolarda qo‘llangani qayd etiladi. Baxshi — xalq
og‘zaki ijodining epik va lirik shakllarini ijro etuvchi, doston, qo‘shiq va termalarni
kuylovchi professional ijrochidir. Ularni xalq orasida yana yuzboshi, sannovchi,
sozanda, jirov kabi nomlar bilan atashadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
119
119
Miloddan avvalgi 2–3 ming yilliklar davomida ham baxshi degan nom mavjud
bo‘lgan bo‘lib, bu so‘z mo‘g‘ulcha va buryatcha “baxsha” (bag‘sha – o‘qituvchi,
ziyoli), turkmanlarda “bag‘shi”, qoraqalpoqlarda “baqsi” shakllarida ishlatilgan.
Baxshi — avloddan avlodga xalqning og‘zaki ijodiy boyligini yetkazuvchi, dostonlarni
yoddan kuylovchi san’atkordir. U so‘z boyligi, lirik obrazlarni ifodalash, maqollar va
iboralarni mahorat bilan qo‘llay olishi, kuy va ohang bilan musiqiy muhit yaratish
qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Baxshining o‘ziga xos ijro uslubi, ovoz ohangi, tinglovchini rom etuvchi
mahorati, ijodiy tafakkuri va mashq qilishdagi qat’iyati uni san’atkor sifatida yuksak
pog‘onaga olib chiqadi. Baxshi tomonidan ijro etilgan dostonlar insonparvarlik,
do‘stlik, sadoqat, jasorat kabi yuksak g‘oyalarni o‘z ichiga oladi.
O‘zbekistonning Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari va
Qoraqalpog‘iston hududlarida baxshichilik san’ati keng rivojlangan. Har bir hududda
shakllangan dostonchilik maktablarining o‘ziga xos repertuar va ijro uslubi mavjud.
Masalan, Bulung‘ur maktabi qahramonlik dostonlari bilan tanilgan bo‘lsa, Qo‘rg‘on
maktabi lirik va ishqiy dostonlarni ijro etadi.[1]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Baxshichilik san’atining uzviy rivojlanishida ustoz-shogird an’anasi, ijro
uslublarining individual xususiyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Baxshining ijrosi
voqeaga, auditoriyaga, kayfiyatga qarab o‘zgarib turadi. Bu esa badihago‘ylik
san’atining kuchli namoyonidir. Har bir baxshi ijro davomida dostonni qayta yaratar,
unga yangi ohang va ruh bag‘ishlar.
Masalan, Po‘lkan shoir 70 dan ortiq, Qodir baxshi esa 80 ga yaqin dostonni
yoddan ijro etgan. Bu ularning iste’dod darajasi, xotira quvvati va san’atga bo‘lgan
sadoqatining isbotidir. Baxshi-shoirlar an’anaviy ijroni zamonaviylik bilan
uyg‘unlashtirgan holda, o‘z asarlarini ham yaratib ijro etadilar.[2]
Ma’lumki, o‘zining boy xalq og‘zaki ijodi, betakror etnomadaniyati va qadimiy
adabiy merosi bilan o‘zbek xalqi Sharqning badiiy madaniyatiga salmoqli hissa
qo‘shgan. Ular Markaziy Osiyoda epik ijrochilik san’atining qadimiy va uzviy shaklini
yaratgan va uni bugungi kungacha og‘zaki ijro holatida saqlab kelmoqda.
Yirik epik asarlarni do‘mbira, dutor, tor, qo‘biz kabi an’anaviy cholg‘ular
jo‘rligida kuylovchi ijrochilar xalq orasida turli nomlar bilan – “baxshi”, “shoir”,
“jirov”, “soqi”, “sannovchi”, “xalfa”, “qissaxon” va “oqin” kabi atamalar bilan
tanilgan.[3]
“Baxshi” atamasi ko‘plab turkiy xalqlar orasida keng qo‘llanadi va u nafaqat epik
asarlar ijrochisi, balki shamanistik marosimlarda ishtirok etuvchi, ruhiy-psixologik
davolash amallarini bajaruvchi shaxs ma’nosini ham o‘z ichiga oladi. “Qadimgi turkiy
til lug‘ati”da bu so‘z xitoy tilidagi “bo-shi” so‘zidan kelib chiqqani, “ustoz”,
“murabbiy” degan ma’noni anglatishi ta’kidlangan. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
120
120
esa “baxshi” so‘zi xalq og‘zaki ijodini kuylovchi shoir, irim-sirimlar bilan davolovchi
tabib va tarixiy lavozim egasi sifatida izohlanadi.
Baxshilar ijodining markaziy qismi — dostonlar bo‘lib, ular o‘zbek xalq og‘zaki
ijodining eng qadimiy va hajman yirik janrlaridan hisoblanadi. Dostonlar baxshilar
tomonidan og‘zaki ravishda, she’riy va nasriy shakllarning sintezi asosida ijro etiladi.
Tarixiy voqeliklar keng epik doirada, xalq qahramonligi, vatanparvarlik, muhabbat va
sadoqat g‘oyalari bilan uyg‘un holda aks ettiriladi.
O‘zbek xalq eposi qahramonlik (“Alpomish”, “Yodgor”), jangnoma (“Yusuf
bilan Ahmad”), romantik (“Go‘ro‘g‘li”, “Orzigul”), tarixiy (“Oysuluv”,
“Shayboniyxon”), kitobiy (“Farhod va Shirin”) va ishqiy dostonlar (“Oshiq G‘arib va
Shohsanam”, “Tohir va Zuhra”)ni qamrab oladi.[4]
Ijro an’analariga ko‘ra, baxshilar doston aytishdan avval tinglovchini tayyorlash
maqsadida pand-nasihatga boy termalar yoki liro-epik she’rlar ijro etadilar. Masalan,
Samarqand va Janubiy O‘zbekiston baxshilari “Nima aytay?”, “Ot” kabi termalarni
aytadilar, xorazmlik baxshilar esa Maxtumquli she’rlarini kuylashadi.
Har bir mintaqaning dostonchilik maktablari o‘ziga xos ijro uslubi, repertuari va
ustoz-shogirdlik an’analariga ega. Samarqandda “Bulung‘ur”, “Qo‘rg‘on”, “Narpay”
maktablari; Surxondaryo va Qashqadaryoda “Sherobod”, “Boysun”, “Chiroqchi”;
Toshkentda “Pskent”, Xorazmda “Xorazm dostonchilik maktabi” faol bo‘lgan. Har bir
maktabning doston tanlovi va ijro shakllari farqlanadi. Masalan, Bulung‘ur maktabi
“Alpomish” kabi dostonlarga, Qo‘rg‘on maktabi “Go‘ro‘g‘li” turkumiga e’tibor
bergan. Xorazm maktabi esa ko‘p hollarda dostonlarni ochiq ovozda, cholg‘uchilar
jo‘rligida, qisqaroq shaklda ijro etishi bilan ajralib turadi.
Hozirgi kunda dostonchilik an’analari jonli ijro holatida asosan Samarqand,
Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm va Qoraqalpog‘iston hududlarida davom
etmoqda. Dostonchilarning repertuarida “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Oltin qoboq”,
“Sherali bilan Erali”, “Kuntug‘mish”, “Oysuluv”, “Rustamxon” kabi asarlar saqlanib
qolgan.
Bugungi davrning mashhur baxshilaridan biri — “O‘zbekiston xalq baxshisi”
Abduqahhor Rahimov bo‘lib, u nafaqat an’anaviy dostonlarni, balki “Temur va
Boyazid”, “Ahmad Yassaviy” kabi o‘z ijodiy asarlarini ham kuylaydi. Bu holat Janubiy
O‘zbekistonda yangi epik asarlarning ham yaratilayotganidan dalolat beradi.
Xorazm baxshilari asosan “Oshiq G‘arib”, “Hurliqo va Hamro” kabi oshiq
dostonlarini ijro etadilar. Ularning xalfalari esa “Yusuf va Zulayxo”, “Tohir va Zuhra”
kabi kitobiy dostonlar bilan birga xalq qo‘shiqlarini ham kuylaydi. Baxshi-shoirlar
bugungi kunda nafaqat doston aytish, balki zamonaviy mavzulardagi termalar yaratish
orqali o‘z ijodiy salohiyatlarini namoyon qilmoqdalar.[5]
2010 yildan boshlab, O‘zbekiston hukumati nomoddiy madaniy merosni asrash
va targ‘ib qilishga qaratilgan Davlat dasturini joriy etdi. Bu doirada folklor
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
121
121
ekspeditsiyalari o‘tkazilib, baxshilarning repertuarlari ilmiy asosda o‘rganildi,
dostonlar yozib olindi va chop etilmoqda. “Xalfachilik” va “Baxshichilik” san’atlarini
YuNESKO ro‘yxatiga kiritish uchun ma’lumotlar bazasi yaratilmoqda. “O‘zbek xalq
ijodi yodgorliklari” nomli 100 jildli nashr loyihasining 59 jildi aynan dostonlarga
bag‘ishlanadi.
Shuningdek, Bulung‘ur, Sherobod, Narpay, Pskent va Xorazm maktablariga
mansub baxshilar yaratgan dostonlar Markaziy Osiyo xalqlari badiiy tafakkuri
taraqqiyotiga katta hissa bo‘lib xizmat qilgan. Bu maktablarning shakllanishi epos
janrining uzluksiz rivojlanishiga turtki bergan.
Mustaqillikdan so‘ng o‘zbek dostonchiligining eng ilg‘or vakillari – Shoberdi
Boltayev, Boborahim Mamatmurodov, Qora baxshi Umirov, Ziyodulla baxshi Islomov
kabi ustoz san’atkorlar “O‘zbekiston xalq baxshisi” unvoni bilan taqdirlandi. Ular va
ularning shogirdlari milliy bayramlarda, to‘y-hashamlarda qadimiy dostonlarni ijro
etishda faol ishtirok etmoqdalar. Bu esa o‘zbek baxshichiligi an’anasi hali ham tirik va
taraqqiyotda ekanidan dalolatdir.[6]
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, baxshichilik san’ati — o‘zbek xalqining badiiy
tafakkurini, tarixiy xotirasini va estetik qarashlarini ifodalovchi noyob madaniy
hodisadir. U voqea va obrazlarni jonli, badiiy shaklda ifoda etish, tinglovchini ruhiy
jihatdan boyitish, milliy o‘zlikni anglashda beqiyos o‘rin tutadi. Bu san’atning
bardavom bo‘lishi esa baxshilar mahorati, an’analarga sodiqlik va ustoz-shogird
davomiyligiga chambarchas bog‘liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-jild. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2006. – B. 180.
2.
Qadimgi turkiy til lug‘ati. – Leningrad: Nauka, 1969.
3.
Sodiqov, M. O‘zbek xalq dostonchiligi. – Toshkent: Fan, 1991.
4.
Zohidov, A. Baxshichilik va xalq dostonlari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1985.
5.
Karimov, M. O‘zbek dostonchiligi maktablari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012.
6.
Rasulov, A. Xalq dostonchiligi an’analari. – Qarshi: Nasaf, 2010.
