JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
356
356
DORIXONALAR UCHUN OMBORXONA BOSHQARUVI: DORI
VOSITALARINING HISOB-KITOB VA YAROQLILIK
MUDDATINI NAZORAT QILISH
Xoliqova Mo‘tabar A’zamovna
Farmatsevtika mahsulotlari xavfsizligi markazi Davlat muassasasi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada dorixonalarda omborxona boshqaruvi
jarayonlarini takomillashtirish, dori vositalarining hisob-kitobi va yaroqlilik muddatini
samarali nazorat qilishning zamonaviy usullari tahlil qilingan. Dorixonalardagi mavjud
muammolar, dori vositalarining isrofi, noto‘g‘ri hisob yuritilishi, va eskirgan tizimlar
sababli yuzaga keladigan salbiy oqibatlar yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar yordamida omborxona boshqaruvini avtomatlashtirish va shaffoflikni
ta’minlash bo‘yicha takliflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: dorixona, omborxona boshqaruvi, dori vositalari, hisob-kitob,
yaroqlilik muddati, avtomatlashtirish, farmatsevtika, dori nazorati
Kirish
Dorixona tizimi sog‘liqni saqlashning ajralmas bo‘g‘ini hisoblanadi. Unda dori
vositalarining to‘g‘ri saqlanishi, hisob-kitobi, taqsimoti va yaroqlilik muddatining
nazorat qilinishi bemorlarga sifatli va xavfsiz dori vositalarini taqdim etishda muhim
rol o‘ynaydi. Afsuski, bugungi kunda ayrim dorixonalarda omborxona boshqaruvi sust
olib borilmoqda. Dori vositalarining muddati o‘tib ketgan, noto‘g‘ri qabul qilingan
yoki ortiqcha xarid qilingan holatlari hali-hanuz uchrab turibdi. Bu esa nafaqat
iqtisodiy yo‘qotishlarga, balki bemor salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shu sababli dorixonalarda omborxona boshqaruvini tizimli, raqamli va real vaqtda
ishlaydigan mexanizm asosida tashkil etish zamon talabi hisoblanadi.
Dorixona omborxonasida dori vositalarini saqlash va hisobga olish ishlari
farmatsevtik xavfsizlikning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Har bir preparatni qabul
qilish, omborga joylashtirish, belgilangan muddatgacha saqlash va iste’molga
chiqarish aniq qoidalar asosida amalga oshirilishi zarur. Ushbu jarayonlarda e’tibordan
chetda qolgan har qanday kichik tafsilot, masalan, noto‘g‘ri ro‘yxatga olish yoki
yaroqlilik muddatining o‘z vaqtida kuzatilmasligi dorixonaning moliyaviy va huquqiy
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Dori vositalarining hisob-kitobini yuritishda avtomatlashtirilgan tizimlardan
foydalanish zamonaviy dorixonalar uchun asosiy ehtiyojga aylangan. Maxsus dasturlar
yordamida har bir mahsulotning kirimi, chiqimi, qoldig‘i, narxi va yaroqlilik muddati
raqamli bazaga kiritiladi. Bu ma’lumotlar real vaqt rejimida yangilanib boradi va
dorixona rahbariyati doimiy nazorat olib borish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
357
357
Yaroqlilik muddatini nazorat qilishda avtomatik ogohlantirish tizimlari alohida
ahamiyatga ega. Tizimda har bir dori vositasi uchun yaroqlilik muddati ko‘rsatiladi va
u tugashiga yaqin bo‘lsa, tizim xodimni ogohlantiradi. Bu orqali dori isrof bo‘lishi,
muddati o‘tgan mahsulotlar bemorlarga sotilishi yoki muomalada qolishi holatlari oldi
olinadi. Amalda esa bu jarayonlar ko‘p hollarda qog‘oz shaklida olib boriladi yoki
dasturiy ta’minotga noto‘g‘ri kiritiladi, bu esa xatoliklar ehtimolini oshiradi.
Shuningdek, hisob-kitobning shaffof yuritilishi uchun har bir preparatga noyob
identifikatsiya kodi berilishi tavsiya etiladi. QR-kod yoki shtrix-kodlar orqali
mahsulotlarni tezkor skanerlash, zaxira darajasini aniqlash va ularni avtomatik
hisobdan chiqarish imkoniyati mavjud bo‘ladi. Bu esa inson omiliga bog‘liq
xatoliklarni keskin kamaytiradi. Dorixonalarda omborxona boshqaruvi samarali
faoliyat yuritishning asosiy elementidir. Bu nafaqat moddiy boyliklarning hisobini
yuritish, balki bemorlarga xizmat ko‘rsatishda ishonchlilikni ta’minlash, tibbiy
xavfsizlikni kafolatlash va farmatsevtik sifatni nazorat qilish vositasidir. Ayni paytda
ko‘plab dorixonalarda ushbu jarayonlar turli darajada tashkil etilgan: ayrimlar hali ham
qo‘lda yuritiladigan daftarchalar va qog‘oz hujjatlar bilan ishlasa, boshqalar
zamonaviy dasturiy vositalardan foydalanmoqda. Natijada tizimda notekislik vujudga
keladi, bu esa umumiy nazorat, tahlil va strategik rejalashtirishda muammolarga olib
keladi.
Yana bir dolzarb masala – bu dori vositalarining o‘z vaqtida aylanishini
ta’minlash. Har qanday dorixonada eng katta xatolardan biri — sekin aylanadigan
(ya’ni xarid qilinadi, ammo yetarlicha tez sotilmaydigan) dorilar bilan bog‘liq. Bunday
mahsulotlar omborda uzoq saqlanadi, yaroqlilik muddati qisqaradi va oxir-oqibat
foydalanilmay qoladi yoki hisobdan chiqariladi. Bunga sabab – talab prognozi
noto‘g‘ri qilinishi, dori vositalarining mavsumiyligi inobatga olinmasligi yoki ombor
xodimlarining statistik tahlil ko‘nikmalarining yetishmasligidir.
Zamonaviy dorixonalarda dori vositalarining aylanmasi bo‘yicha kunlik, haftalik
va oylik tahliliy hisobotlar yuritilishi zarur. Bu orqali qaysi preparatlar tezroq harakat
qilayotgani, qaysilari sekin aylanishga ega ekanligi aniqlanadi va omborda faqat zarur
darajadagi zahira saqlanishi ta’minlanadi. Dori vositalarining yaroqlilik muddati esa
avtomatik tahlil qilinib, yaqin muddatda muddatdan o‘tayotgan mahsulotlar alohida
ajratib olinadi va ular bo‘yicha qarorlar qabul qilinadi. Ba’zi tizimlar bunday dorilarni
chegirma orqali sotishni tavsiya qiluvchi algoritmlarni ham qo‘llaydi.
Dorixonalarda eng ko‘p uchraydigan xatolardan biri bu bir xil nomdagi, ammo
turli ishlab chiqaruvchilarning dorilarini alohida saqlamaslikdir. Bu, ayniqsa,
yaroqlilik muddatini nazorat qilishda muammoga olib keladi. Har bir partiya alohida
nazorat ostida bo‘lishi zarur. Bu esa dori vositalarini partiyalar bo‘yicha ro‘yxatga
olish, ularni turkumlab saqlash va realizatsiyani FIFO (First In, First Out – birinchi
kirgan, birinchi chiqadi) tamoyiliga muvofiq amalga oshirishni talab etadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
358
358
Boshqa muhim omil – dorixona omborxonasida sovuq zanjirga muhtoj dori
vositalarining nazorati. Vaksinalar, insulin, ba’zi ko‘z tomchilari va boshqa sezgir
mahsulotlar doimiy haroratda saqlanishi shart. Omborxonada harorat va namlikni
doimiy nazorat qilish uchun avtomatik sensor tizimlari o‘rnatilishi lozim. Bu
qurilmalar real vaqtda haroratdan og‘ish holatlarini qayd qiladi va tizim xodimlarga
ogohlantirish yuboradi. Aks holda, hatto qisqa vaqtga harorat buzilishi ham mahsulot
sifatini yo‘qotishga olib keladi, bu esa iqtisodiy zarar va salomatlik uchun xavf
tug‘diradi.
Dori vositalarining noto‘g‘ri saqlanishi, ularning muddati o‘tgani holda sotuvga
tushishi yoki ombordan chiqmay qolishi – ko‘p hollarda inson omiliga bog‘liq. Ombor
xodimlari malakasining yetishmasligi, tartibga solinmagan tizim, yoki shunchaki
e’tiborsizlik sababli bu kabi holatlar yuzaga keladi. Shu sababli, ombor faoliyatida
qatnashadigan barcha xodimlar muntazam tarzda ichki treninglar, sifat nazorati
bo‘yicha seminarlarda qatnashishlari kerak. Har bir xodim nafaqat farmatsevtik
bilimga, balki hisob yuritish, axborot tizimlaridan foydalanish va xavfsizlik
protokollarini tushunishga ega bo‘lishi lozim.
Yana bir ilg‘or yondashuv – dorixonani bulutli texnologiyalar asosidagi ombor
boshqaruv tizimiga o‘tkazish. Bu orqali har qanday vaqtda istalgan joydan ombor
holatini ko‘rish, zahirani tahlil qilish, dori harakatini nazorat qilish mumkin bo‘ladi.
Bunday tizimlar yirik dorixonalar tarmog‘i uchun ayniqsa qulay, chunki markaziy ofis
barcha filiallar omborini yagona platforma orqali boshqarishi mumkin.
Shuningdek, davlat va xususiy dorixonalar o‘rtasida yagona raqamli platforma
yaratish orqali umumiy dori harakati bo‘yicha monitoring tizimini ishlab chiqish
mumkin. Bu tizim orqali qaysi hududda qanday dorilarga talab borligi, qayerda
ortiqcha zaxira to‘planayotgani yoki muddatidan o‘tayotgan preparatlar soni real
vaqtda ko‘rinadi. Bunday tizim nafaqat moliyaviy yo‘qotishlarning oldini oladi, balki
sog‘liqni saqlash tizimi uchun strategik rejalashtirish imkonini ham beradi.
Xalqaro amaliyotda dorixona omborxonasini boshqarishda avtomatlashtirilgan
ombor tizimlari (WMS – Warehouse Management System) keng qo‘llaniladi. Bu
tizimlar dorilarni joylashtirish sxemasi, aylanmasi, yaroqlilik darajasi va maksimal
zaxira miqdori asosida avtomatik qarorlar qabul qiladi. Bu orqali dori vositalarining
zaxirasi me’yor doirasida ushlab turiladi va ortiqcha xarajatlarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Dorixona xodimlari uchun ombor boshqaruvi jarayonlarini to‘g‘ri olib borish
bo‘yicha doimiy malaka oshirish zarur. Ular faqat dori vositalarining farmakologik
xususiyatlaridan
emas,
balki
hisob-kitob,
yaroqlilik
muddatini
aniqlash,
hujjatlashtirish, dasturiy ta’minot bilan ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim. Bu
esa ombor jarayonlarining to‘g‘ri tashkil etilishiga xizmat qiladi.
Xulosa
Dorixonalarda omborxona boshqaruvi samarali tashkil etilsa, dori vositalarining
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–80_Issue-1_July-2025
359
359
sifatli saqlanishi, yaroqlilik muddatining nazorati va moliyaviy resurslardan oqilona
foydalanish ta’minlanadi. Buning uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish,
avtomatlashtirilgan dasturlarni joriy qilish, xodimlarni doimiy o‘qitish va nazorat
tizimini kuchaytirish zarur. Natijada dori vositalarining isrofi kamayadi,
dorixonalarning moliyaviy barqarorligi oshadi, bemorlar esa xavfsiz va sifatli dori
vositalari bilan ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi rasmiy veb-sayti —
www.minzdrav.uz
2.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) farmatsevtika boshqaruvi bo‘yicha
tavsiyalari — www.who.int
3.
D.Sobirov, "Dorixonalar faoliyatini tashkil etish", Toshkent, 2020
4.
A.Qosimov, "Farmatsevtika tizimida zamonaviy boshqaruv texnologiyalari", Ilm-
fan nashriyoti, 2021
5.
ISO 9001: Sifat menejmenti tizimlari — xalqaro standartlar
