JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
16
16
AUTIZM SPEKTRIDAGI BOLALARNING IJTIMOIY MOSLASHUVI:
MUAMMO VA IMKONIYATLAR
Ergasheva Fayoza Bahodir qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada autizm spektri buzilishi (ASB) bo‘lgan bolalarning
ijtimoiy moslashuv jarayonida uchraydigan asosiy muammolar, mavjud imkoniyatlar
va samarali yondashuvlar tahlil qilinadi. Jamiyatda bunday bolalarni to‘laqonli
integratsiyalash, ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirish va mustahkamlash
yo‘llari yoritilgan. Maxsus pedagogika va psixologiya nuqtai nazaridan asoslangan
tavsiyalar orqali ijtimoiy moslashuvni qo‘llab-quvvatlovchi mexanizmlar ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
autizm spektri buzilishi ijtimoiy moslashuv kommunikativ ko‘nikma
inklyuziv ta’lim sensor integratsiya qo‘llab-quvvatlovchi muhit
Kirish
Autizm spektri buzilishi bo‘lgan bolalarning soni yildan-yilga ortib borayotgani
bugungi ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimi oldiga jiddiy vazifalarni qo‘ymoqda. Bunday
bolalar o‘zlariga xos idrok, aloqa, xulq va hissiy ifoda xususiyatlariga ega bo‘lganligi
sababli, ular bilan ishlashda maxsus yondashuv talab etiladi. Eng muhim masalalardan
biri — bu bolalarning ijtimoiy hayotga moslashuvi. Ijtimoiy moslashuv — bola
jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, muloqotga kirisha olishi, guruhda o‘zini tutish
me’yorlarini o‘zlashtirishi, his-tuyg‘ularini boshqara olishi kabi ko‘nikmalarning
shakllanishi demakdir. Bu jarayon o‘z-o‘zidan sodir bo‘lmaydi, balki tizimli
yondashuv, qo‘llab-quvvatlovchi muhit, oilaviy va pedagogik hamkorlik orqali amalga
oshadi.
Autizm spektri buzilishi — bu rivojlanishning murakkab neyrobiologik buzilishi
bo‘lib, odatda ijtimoiy aloqalar, muloqot va xulq-atvorda o‘ziga xos o‘zgarishlar bilan
namoyon bo‘ladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va boshqa xalqaro tashkilotlar
ma’lumotlariga ko‘ra, har yuzta bola ichidan bittasi autizm spektriga mansub deb
hisoblanadi. Shunga qaramay, bu bolalarning ko‘pchiligi o‘z vaqtida tashxislanmaydi
yoki to‘g‘ri yordamga ega bo‘lmaydi, bu esa ijtimoiy rivojlanishni yanada
murakkablashtiradi. Autizm spektridagi bolalarning ijtimoiy moslashuviga faqat
biologik yoki nevrologik omillar emas, balki ijtimoiy muhit, pedagogik yondashuvlar
va oilaning holati ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bunday bolalar ko‘pincha o‘z
tengdoshlari bilan o‘zaro munosabat o‘rnatishda qiynaladi, muloqotda so‘z emas, balki
imo-ishoralar, tana harakati, tovush ohangi orqali fikr bildiradi. Shu sababli ijtimoiy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
17
17
moslashuv jarayonida nafaqat bola, balki uning atrofidagi butun muhit — maktab, sinf,
oilaviy sharoit va jamiyat umumiy yondashuvni aks ettirishi kerak.
Avvalo,
pedagogik strategiyalar
ga e’tibor qaratish zarur. O‘qituvchilar autizmli
bolalarning sezgirligini hisobga olgan holda dars jarayonini moslashtirishlari, ularga
aniq, izchil va tushunarli ko‘rsatmalar berishlari kerak. Har qanday topshiriq vizual
tasvirlar, rangli jadval, belgilar yordamida tushuntirilsa, bola axborotni osonroq qabul
qiladi. Maktabda barqaror tartib, oldindan rejalashtirilgan vazifalar, kutilgan muhit
bolani ijtimoiy jihatdan o‘zini erkin tutishga yordam beradi.
Shuningdek, autizm spektridagi bolalar bilan ishlovchi o‘qituvchilar uchun
emotsional savodxonlik
va
psixologik barqarorlik
alohida ahamiyatga ega. Bunday
bolalar ko‘pincha o‘z hissiyotlarini anglay olmaydi yoki to‘g‘ri ifoda eta olmaydi. Shu
sababli pedagog bolaning tana tili, yuz ifodasi, tovushdagi o‘zgarishlar orqali holatini
anglab, unga mos tarzda javob bera olishi kerak. Bu esa o‘z-o‘zini boshqarish, ijtimoiy
javobgarlik va muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim poydevor hisoblanadi.
Sotsiokulturni muhit
ham ijtimoiy moslashuvda muhim rol o‘ynaydi. Jamiyatda
autizmga nisbatan anglashmovchilik, stereotiplar va xurofotlar mavjud bo‘lsa, bu
bolalarning integratsiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois maktab jamoasida va
kengroq ijtimoiy muhitda autizm haqida to‘g‘ri tushuncha shakllantirish, aholiga
tushuntirish ishlari olib borish lozim. O‘quvchilarga bolalarning farqliligi haqida erta
yoshlardan boshlab tushuncha berish, ular orasida bag‘rikenglikni rivojlantirish — bu
butun ijtimoiy moslashuv tizimining ajralmas qismidir.
Bundan tashqari,
xalqaro tajribalar
shuni ko‘rsatadiki, autizmli bolalarni
jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiya qilish uchun multidisiplinar yondashuv
samaralidir. Bunday yondashuvda o‘qituvchi, logoped, psixolog, defektolog, pediatr
va ota-ona bir jamoa sifatida ishlaydi. Har bir mutaxassis bola rivojlanishidagi
muayyan jihatni kuzatib, umumiy yondashuv asosida qarorlar qabul qiladi. Masalan,
Skandinaviya mamlakatlarida yoki Kanadada har bir autizmli bola uchun individual
reabilitatsiya jamoasi mavjud bo‘lib, ular bolaning maktabga moslashuvi, darsda
ishtiroki, guruh faoliyatlaridagi holatini doimiy kuzatadi va baholaydi.
Yana bir dolzarb jihat — bu
moslashtirilgan o‘yin va sport faoliyatlari orqali
ijtimoiylashtirish
. Autizmli bolalar ko‘pincha so‘zlashuv orqali emas, balki harakat,
vizual ifoda va tasviriy faoliyat orqali o‘z fikrini bildiradi. Shu sababli musiqiy
terapiya, san’at terapiyasi, hayvonlar bilan terapiya (masalan, delfinoterapiya,
ippoterapiya) orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni yumshoq, stresssiz va tabiiy tarzda
rivojlantirish mumkin. Bu metodlar bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va
jamoaviy muhitda o‘zini erkin tutishga yordam beradi.
Bundan tashqari, autizmli bolalar bilan ishlashda
ijtimoiy hikoyalar va muloqot
kartalari
orqali ularni oldindan ijtimoiy vaziyatlarga tayyorlash muhim
strategiyalardan biridir. Har bir vaziyat (salomlashish, navbat kutish, do‘st bilan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
18
18
o‘ynash, o‘qituvchidan yordam so‘rash) vizual hikoyalar orqali ko‘rsatilib, u orqali
bola ijtimoiy signal va ijtimoiy javobni o‘rganadi. Bu bola uchun noaniqlikni
kamaytiradi va xavfsizlik hissini kuchaytiradi.
Shunday qilib, autizm spektridagi bolalarning ijtimoiy moslashuvi ko‘p omilli,
murakkab va shaxsga yo‘naltirilgan jarayondir. Uning muvaffaqiyati bola atrofidagi
har bir insonning bilim, sabr-toqat va empatik yondashuviga bevosita bog‘liq.
Autizmli bolalarda ijtimoiy moslashuvga to‘sqinlik qiluvchi asosiy muammolar
quyidagilardir: muloqotdagi qiyinchiliklar, o‘ziga xos hissiy sezgirlik (masalan,
tovush, yorug‘lik, teginishga nisbatan sezuvchanlik), jamoaviy faoliyatlarga
moslasholmaslik, stereotipik harakatlar va o‘zgargan shart-sharoitga moslasha
olmaslik. Bunday holatlar ularning tengdoshlari bilan ijtimoiy aloqalarini cheklaydi va
izolyatsiyaga olib keladi.
Shu sababli, autizmli bolalarni ijtimoiy hayotga moslashtirishda quyidagi
yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi:
Individuallashtirilgan ta’lim rejasi
— har bir bolaning rivojlanish darajasi va
ehtiyojlariga moslab, maxsus pedagoglar tomonidan ishlab chiqilgan reja asosida
ta’lim va tarbiya olib boriladi. Bu usul bolaning qobiliyatlariga tayangan holda,
ijtimoiy ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich shakllantirish imkonini beradi.
Sensor integratsiya terapiyasi
— bu terapiya autizmli bolalarning sezgi organlari
orqali kelayotgan ma’lumotlarni qayta ishlashini o‘rgatadi. Masalan, tovushga,
yorug‘likka, teginishga haddan ziyod sezuvchan bolalarda sensor muvozanatni tiklash
orqali ular o‘zini qulay his eta boshlaydi, ijtimoiy faollik oshadi.
Ijtimoiy hikoyalar va rol o‘ynash texnikasi
— bolalar uchun turli ijtimoiy
vaziyatlar tasvirlangan hikoyalar orqali qanday harakat qilishni o‘rgatish samarali
usullardan biridir. Bu metod orqali bola ijtimoiy vaziyatlarda qanday javob berishni
oldindan o‘rganadi.
Qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish
— autizmli bola o‘zini tushunadigan, qabul
qiladigan va tinch muhitda rivojlanadi. Bu muhit maktabdagi o‘qituvchi, sinfdoshlar,
ota-ona va mutaxassislar o‘rtasidagi ijobiy hamkorlik orqali yaratiladi.
Texnologiyalardan foydalanish
— zamonaviy ilovalar, vizual dasturlar va
maxsus qurilmalar orqali autizmli bolalarning muloqot qobiliyatini oshirish mumkin.
Masalan, piktogrammalar, planshetli dasturlar, vizual jadval va interaktiv o‘yinlar ular
uchun muloqotni qulaylashtiradi.
Ijtimoiy moslashuvni qo‘llab-quvvatlashda ota-onalarning o‘rni ham beqiyos.
Farzandiga doimiy ijobiy rag‘bat, barqaror rejim va mehrli munosabat ko‘rsatilgan
oilalarda bolaning rivojlanish sur’ati tezlashadi. Shu sababli pedagoglar va
mutaxassislar ota-onalarga ham doimiy psixologik va metodik yordam ko‘rsatishlari
zarur.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
19
19
Xulosa
Autizm spektridagi bolalarning ijtimoiy moslashuvi bu faqat bir bolaning masalasi
emas, balki butun jamiyatning mas’uliyatli yondashuviga bog‘liq murakkab va
uzluksiz jarayondir. Ularning imkoniyatlarini ochib berish uchun har bir bola atrofida
qo‘llab-quvvatlovchi muhit shakllanishi, o‘qituvchilar, psixologlar, defektologlar va
ota-onalar o‘rtasida uzviy hamkorlik yo‘lga qo‘yilishi kerak. Moslashtirilgan
metodikalar, zamonaviy texnologiyalar va ijtimoiy e’tibor orqali autizmli bolalarning
jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiyasi mumkin. Buning uchun har bir qadam tizimli,
empatik va barqaror bo‘lishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tojiyeva M.X. Maxsus pedagogika asoslari. Toshkent
2.
Xolmatova G.T. Autizm spektridagi buzilishlar: nazariya va amaliyot. TDPU
nashriyoti
3.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi va Xalq ta’limi vazirligi
hamkorlikdagi metodik qo‘llanmalari
4.
UNESCO. Education for children with autism spectrum disorders (2022) Autism
Speaks. School Community Tool Kit. World Health Organization. Autism spectrum
disorders: Key facts.
