JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
40
40
FIZIKA FANIDAN DARSDAN TASHQARI ISHLAR:
TO‘GARAK VA LOYIHA FAOLIYATINING AHAMIYATI
Kаrshibоyеv Shаvkаt Еsirgаpоvich
О‘zbеkistоn-Finlаndiyа Pеdаgоgikа Instituti
Fizikа kаfеdrаsi аssistеnti
shavkat.qarshiboyev.89@bk.ru+998933505453
Samiyeva Sitora Abduroziq qizi
О‘zbеkistоn-Finlаndiyа Pеdаgоgikа Instituti
Fizika va astronomiya yo‘nalishi
Sitorasamiyeva07@gmail.com+998944420705
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fizika fanidan olib boriladigan darsdan tashqari
ishlarning, xususan, to‘garaklar va loyiha faoliyatining o‘quvchilarning fanga
qiziqishini oshirish, amaliy bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirishdagi roli yoritilgan.
Maqolada zamonaviy ta’lim yondashuvlari asosida tashkillashtirilgan darsdan tashqari
faoliyatlar orqali ta’lim sifatini oshirish yo‘llari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
fizika, to‘garak, loyiha ishi, darsdan tashqari faoliyat, innovatsion
ta’lim, qiziqish, tajriba, amaliyot
KIRISH
Fizika fanini chuqur o‘rganish uchun faqat darsda beriladigan nazariy
ma’lumotlar yetarli emas. Amaliyotga yo‘naltirilgan, mustaqil fikrlash va kuzatish
ko‘nikmalarini shakllantiruvchi faoliyatlar orqali o‘quvchilar bilimni chuqurroq
egallaydi. Shu bois fizika fanidan olib boriladigan darsdan tashqari ishlar —
to‘garaklar, loyihaviy ishlar, tanlovlar, olimpiadalar, ekskursiyalar va tajriba
mashg‘ulotlari katta ahamiyatga ega. Bu faoliyatlar nafaqat fanga nisbatan qiziqishni
oshiradi, balki o‘quvchilarda kuzatish, muammoni aniqlash, tajriba o‘tkazish va xulosa
chiqarish kabi ilmiy kompetensiyalarni ham shakllantiradi.
To‘garaklar — bu o‘quvchilar o‘z qiziqishlari asosida qatnashadigan, ko‘proq
mustaqillik va izlanishga asoslangan mashg‘ulotlardir. Fizika to‘garaklarida oddiy
tajribalar o‘tkazish, ilmiy videolarni tahlil qilish, modellar yasash, robototexnika va
elektronika asoslarini o‘rganish mumkin. Bunday faoliyatlar o‘quvchiga nazariy
bilimlarni amalda sinab ko‘rish imkonini beradi. Ayniqsa, darsda yetarlicha vaqt ajratib
bo‘lmaydigan murakkab mavzular yoki qiziqarli tajribalarni to‘garakda o‘rganish
orqali o‘quvchi chuqurroq tushunchaga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, iqtidorli
o‘quvchilar bilan alohida ishlash, ularni ilmiy loyihalarga tayyorlash ham aynan
to‘garaklar orqali amalga oshiriladi. Fizika fani o‘quvchilarning tabiat hodisalarini
tushunish, analitik fikrlash, muammoni yechish va kuzatish ko‘nikmalarini
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
41
41
rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Biroq bu fan ko‘plab o‘quvchilar uchun
faqat nazariyani o‘zlashtirishdek ko‘rinadi, amalda esa u hayotimizning har bir
jabhasida mavjud. Shu sababli, maktabda o‘quv dasturidan tashqarida olib boriladigan
darsdan tashqari ishlar orqali o‘quvchilarga fizikaning haqiqiy mohiyatini ko‘rsatish,
ularni bu fanga mehr qo‘yishga undash mumkin. To‘garak mashg‘ulotlari va loyiha
ishlari aynan shu maqsadlarga xizmat qiladi. Bunday faoliyatlarda o‘quvchilar
o‘zlarini erkin, mustaqil fikrlovchi va ijodiy izlanishga moyil shaxs sifatida namoyon
qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Darsdan tashqari ishlar, xususan, to‘garaklar orqali o‘quvchilarga chuqurroq
mavzularni o‘rganish, o‘z qiziqishlari asosida ilmiy tajriba o‘tkazish va yangi
narsalarni sinab ko‘rish imkoniyati beriladi. Misol uchun, elektr zanjirlarini yig‘ish,
mexanik qurilmalar yasash, suv va havo bosimiga oid tajribalarni mustaqil bajarish
orqali o‘quvchi bilimni nazariy emas, amaliy tarzda egallaydi. Bunday faoliyatlar
orqali o‘quvchining tanqidiy fikrlash, kuzatish, muammoni tahlil qilish, xulosalar
chiqarish, jamoada ishlash, yetakchilik qilish va o‘z fikrini asoslab berish kabi
ko‘nikmalari shakllanadi. Ayniqsa, kreativ fikrlash va muammoni yechishdagi
yangicha yondashuvlar to‘garak mashg‘ulotlarining asosiy afzalliklaridan biridir.
Loyihaviy faoliyat esa o‘quvchilarni real hayotdagi muammolarni ilmiy asosda
yechishga yo‘naltiradi. Fizika fanidan olib boriladigan loyihalar ko‘pincha energiya
samaradorligi, ekologik muammolar, texnik qurilmalar ishlash prinsiplari, alternativ
energiya manbalari, yorug‘lik va issiqlik bilan bog‘liq hodisalarga qaratiladi. Misol
uchun, quyosh panellari ishlash mexanizmini modellashtirish, oddiy generator yasash,
akustik to‘lqinlar ta’sirini o‘rganish yoki avtomobil faralarining yorug‘lik burchagini
fizik modellashtirish kabi loyihalar orqali o‘quvchilar nafaqat o‘z bilimlarini amalda
sinovdan o‘tkazadilar, balki jamiyatga foydali yechimlar taklif etishga intiladilar.
To‘garak va loyiha faoliyatlari o‘quvchilarga o‘zlarining intellektual salohiyatini
namoyon qilish, turli tanlov va olimpiadalarda ishtirok etish, hamda ilmiy-amaliy
ko‘rgazmalarda qatnashish imkonini yaratadi. Bu esa o‘z navbatida ularning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi, ilmiy dunyoqarashini kengaytiradi, oliy ta’lim
muassasalarida tahsil olishga yanada puxta tayyorlaydi. Ayniqsa, maktabda STEM
yondashuvini joriy qilishda to‘garak va loyiha faoliyati asosiy vosita hisoblanadi.
Fizika bu yondashuvda muhim o‘rin egallaydi, chunki u texnologiya, muhandislik,
matematika bilan chambarchas bog‘liq.
Zamonaviy o‘quvchilarning ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda,
to‘garak mashg‘ulotlariga raqamli texnologiyalar, vizual simulyatsiyalar, virtual
laboratoriyalar, Arduino, Raspberry Pi kabi mikrokontroller platformalarini kiritish
ayni muddao bo‘ladi. Bu orqali o‘quvchi an’anaviy o‘quv shakllaridan ko‘ra ko‘proq
mustaqil izlanishga undaladi. Shuningdek, loyihalar orqali o‘quvchilar ma’lumot
izlash, axborotni tahlil qilish, taqdimot tayyorlash va uni himoya qilish, jamoaviy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
42
42
faoliyatda ishtirok etish kabi zamonaviy ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Bu esa ularni
nafaqat fanni o‘rganishda, balki hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishida ham qo‘llab-
quvvatlaydi.
Ta’limdagi integratsiya jarayonlari darsdan tashqari ishlar samaradorligini yanada
oshiradi. Fizika to‘garaklari informatika, texnologiya, biologiya, geografiya kabi fanlar
bilan integratsiyalashgan holda olib borilganda o‘quvchi bir necha fanlar orasidagi
bog‘liqlikni tushunadi. Masalan, atrof-muhitdagi fizik o‘zgarishlarni ekologik jihatdan
tahlil qilish, ilmiy-tadqiqot ishlari uchun grafik dasturlarda ma’lumotlarni qayta ishlash
yoki
robototexnik
tizimlarni
yaratishda
fizika
qonunlaridan
foydalanish
o‘quvchilarning chuqur o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Shuningdek, gender tengligi va
inkluziv ta’limni ham e’tiborga olib, barcha o‘quvchilarni qamrab oluvchi ochiq,
demokratik muhitda olib borilgan to‘garak va loyiha ishlari yanada keng qamrovli
natijalarga olib keladi.
Tashkil etilayotgan darsdan tashqari ishlarning doimiy ravishda yangilanib
borilishi, zamonaviy metodik yondashuvlar asosida olib borilishi o‘qituvchi oldiga
katta mas’uliyatlarni qo‘yadi. O‘qituvchi har bir o‘quvchining qiziqishini aniqlab,
ularga individual yondashuv asosida yo‘l ko‘rsatishi kerak. Bu borada masofaviy
ta’lim imkoniyatlaridan ham samarali foydalanish mumkin. Onlayn to‘garaklar, virtual
loyiha tanlovlari, xalqaro platformalarda ishtirok etish imkoniyati bugungi kunda
maktab doirasidan chiqib butun dunyo tajribasiga yo‘nalish beradi.
Shu nuqtai nazardan, fizika fanidan darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etish
— bu oddiy qo‘shimcha ish emas, balki ta’lim sifatini tubdan oshiruvchi, o‘quvchini
har tomonlama rivojlantiruvchi vositadir. Bu faoliyatlar orqali o‘quvchi fizika fanini
nafaqat tushunadi, balki uni sevadi, unga o‘z salohiyati bilan hissa qo‘shishni istaydi.
Natijada jamiyatda ilm-fan taraqqiyotiga qodir, tafakkur qiluvchi va amaliy
yechimlarni taklif eta oladigan yoshlar yetishib chiqadi.
Loyiha faoliyati esa hozirgi ta’limning eng dolzarb yondashuvlaridan biridir.
Fizika fanidan loyiha ishlari o‘quvchilarni mustaqil ilmiy izlanishga yo‘naltiradi.
Masalan, “Mahalliy manbaalardan energiya olish usullari”, “Qurilishda issiqlik
izolyatsiyasining fizik asoslari”, “Yorug‘likning modellashtirilishi”, “Magnit
maydonining amaliy qo‘llanilishi” kabi mavzularda loyiha ishlari olib borish orqali
o‘quvchilar real muammolarga ilmiy yechim izlashni o‘rganadilar. Loyihalar orqali
tanqidiy fikrlash, rejalashtirish, natija chiqarish va uni taqdim etish ko‘nikmalari
shakllanadi. Eng muhimi, bu yondashuv fizika fanini hayotiy va zamonaviy
ko‘nikmalarga bog‘laydi.
Zamonaviy texnologiyalar to‘garak va loyiha ishlarining sifatini oshirishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Onlayn laboratoriyalar, virtual tajriba muhiti,
simulyatsiyalar, mobil ilovalar, sun’iy intellektga asoslangan darslar orqali
o‘quvchilarning loyihalari yanada boyitilmoqda. Shu bilan birga, STEM yondashuvi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
43
43
asosida boshqa fanlar bilan integratsiyalashgan loyiha ishlari — masalan, fizika va
informatika, fizika va geografiya, fizika va texnologiya — fanlararo bilimlarni
rivojlantirishda juda foydalidir.
Tashqi fan olimpiadalari va ilmiy-amaliy anjumanlar ham darsdan tashqari
faoliyat doirasiga kiradi. O‘quvchilar to‘garak va loyiha faoliyatlarida tayyorlagan
ishlari orqali bunday tanlovlarda ishtirok etadi, natijada ularning o‘ziga bo‘lgan
ishonchi ortadi va bilimlarini keng ommaga taqdim etish tajribasiga ega bo‘lishadi. Bu
esa ularni kelajakdagi kasbiy yo‘nalish tanlovida mustahkam poydevor bilan
ta’minlaydi.
Darsdan tashqari faoliyatlar orqali o‘quvchilar faqatgina fizikani emas, balki
jamoada ishlash, vaqtni rejalashtirish, ma’lumot izlash, natijani tahlil qilish kabi
hayotiy muhim ko‘nikmalarni ham egallashadi. Bu faoliyatlar o‘qituvchining
innovatsion yondashuvlarini talab qiladi. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki yo‘l
ko‘rsatuvchi mentor, ilmga qiziqishni uyg‘otuvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Shu
bois, darsdan tashqari ishlar o‘qituvchining pedagogik mahoratini ochib beruvchi
platformaga aylanadi.
Xulosa qilib aytganda, fizika fanidan olib boriladigan to‘garak va loyiha faoliyati
o‘quvchilarning fanga qiziqishini oshiradi, bilimlarni chuqurlashtiradi va ularni
amaliyot bilan bog‘laydi. Bu faoliyatlar orqali o‘quvchilar fizikani faqat nazariya
sifatida emas, balki real hayotdagi muammolarni hal qilish vositasi sifatida anglay
boshlaydi. Shu bois, har bir maktabda to‘garak va loyiha faoliyatini tizimli,
rejalashtirilgan va zamonaviy usullarda yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi metodik qo‘llanmalari
STEM-ta’lim asoslari bo‘yicha xalqaro maqolalar to‘plami, Tashkent, 2023
Fizika o‘qitish metodikasi. Qodirov A., Toshkent, O‘qituvchi nashriyoti
World
Economic
Forum:
Future
of
Jobs
Report
UNESCO Education Reports on Science Teaching (https://unesco.org)
