JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
140
140
DINIY MATNLARDA SIFAT LEKSEMALARNING QO‘LLANILISHI
Ermanova Gulzoda Raxmataliyevna
Namangan viloyati Pop tumani ona tili va adabiyot fani o`qituvchisi
gulzodaermonova3@gmail.com 94 276 71 83
Annotatsiya:
Mazkur maqolada diniy matnlarda, xususan, Qur’oni karim,
hadislar va Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf asarlari misolida sifat
leksemalarining o‘rni, vazifasi va ma’naviy-estetik yuklamasi tahlil etiladi. Sifatlar
diniy matnlarning semantik tuzilmasida muhim rol o‘ynab, Allohning sifatlarini,
payg‘ambarlarning fazilatlarini va muqaddas hodisalarni tasvirlashda faol qo‘llaniladi.
Tadqiqotda sifat leksemalarining lisoniy funksiyalari, ularning ilohiy ma’no va diniy
qadriyatlar bilan bog‘liqligi keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Sifat, diniy matn, Qur’oni karim, hadis, Shayx Muhammad Sodiq,
semantika, tafsir, tilshunoslik.
Kirish
Tilning asosiy leksik qatlamlaridan biri bo‘lgan sifatlar so`z turkumi shaxs,narsa-
buyumlarning va hodisalarning belgi-xususiyatlarini ifodalab, qanday? qanaqa?
so`roqlariga javob bo`luvchi vosita sifatida alohida o‘rin tutadi. Diniy matnlarda sifat
leksemalari axloqiy, estetik va ideologik yuklamalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu
maqolada Qur’oni karim, hadislar to‘plami (Al-Jome’ as-Sahih) hamda Shayx
Muhammad
Sodiq
Muhammad
Yusufning
asarlarida
sifatlarning
qanday
qo‘llanilganligi, ularning diniy va lisoniy funksiyalari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Qur’oni karimda Alloh taoloning go‘zal ismlari va sifatlari eng muhim leksik
birliklardandir. Ular asosan 99 ism (Asmo’ul Husna) shaklida bayon qilingan bo‘lib,
ularning barchasi sifat leksemalari asosida shakllangan: Rahmon (muhabbatli), Rahim
(rahmli), Alim (biluvchi), Hakim (hikmatli), G‘ofur (kechiruvchi), Aziz (qudratli) va
boshqalar. Masalan: "U Rahmon va Rahimdir" (Fotiha surasi, 3-oyat). Bu yerda ikki
asosiy sifat Allohning mehr-muhabbatga asoslanganligini anglatadi.
(Ixlos surasi)”Alloh yagonadir,Alloh somaddir”kabi sifatlar berilib,Allohning
(yagona) tanholigi va (somad)buyukligi haqida gap boryapti.
(Maa`urun surasi).”Oxiratni yolg`onga chiqaruvchini ko`rdingmi? Yetimni
qo`pollik bilan haydaydilar.Va miskinlarga taom berishga qiziqmaydilar”.Bunda sifat
“yolg`on,miskin” leksemalar qo`llanilib, yo`q,bekor va beva- bechora ma`nolarini
anglatyapti.
(Asr surasi). “Illo, iymon keltirganlar va solih amallar qilganlar,bir-birlarini haq
yo`lga chaqirganlar va bir-birlarini sabrga chaqirganlar (undoq emasdir)”Sifat
leksemalar “solih” so`zi qo`llanilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
141
141
Shuningdek, Qur’onda mo‘minlarning sifatlari ham ko‘plab oyatlarda bayon
etilgan. Jumladan: "Mo‘minlar – sabr qiluvchilardir, sodiqlardir, itoat qiluvchilardir"
(Ahzob surasi, 35-oyat). Bu yerda sabrli, sodiq, itoatli kabi sifatlardan foydalanilib,
haqiqiy mo‘minning fazilatlari tavsiflanadi. Shuningdek, ijobiy (halol, pokiza, adolatli)
va salbiy (kofir, zolim, buzg‘unchi) sifatlar orqali axloqiy baholash ham beriladi.
Al-Jome’ as-Sahih (Sahih al-Buxoriy) hadislar to‘plamida sifatlar insoniy
fazilatlar va axloqiy qadriyatlarni belgilashda muhim o‘rin tutadi. Payg‘ambarimiz
Muhammad (s.a.v) haqida ko‘plab hadislar u zotning yuksak fazilatlarini tasvirlaydi:
"Payg‘ambar halim, sodiq, adolatli, saxiy, va o‘z ahli bilan muloyim edi". Bu kabi
sifatlar nafaqat tarixiy tavsif, balki musulmonlar uchun axloqiy namuna ham
hisoblanadi.
(“Sevishlik iymondandir” 7- Bob)Rasululloh sallalohu alayhi vasallam
aytganlar:”Toki meni otangizdan ham,bolangizdan ham,barcha odamlardan ham
yaxshiroq ko`rmas ekansiz, birortangiz mo`min bo`la olmaymiz”. Berilgan hadisda
payg`ambarimiz alqovi sifat so`z turkumi bilan “sallalohu alayhi vasallam”
ifodalanmoqda.
(“Salom berish islom amallaridandi” 20-Bob)Sahoba Ammor aytganlar:Uchta
xislatni o`zida mujassam qilgan kishining iymoni mukammal bo`lgaydir:
-insofli adolatli bo`lmoq;
-barchaga salom bermoq;
-kambag`alligida ham sdaqa berib turmoq.
Rasululloh sallalohu alayhi vasallamdan bir kishi so`radi: “Islomda eng yaxshi
xislatlar qaysidir? Dedilar: “Ochlarga taom bermoqlik,tanigan va tanimaganga salom
bermoqlik”.
Yuqoridagi hadisda ham sifat leksemalar (yaxshi va ochlar) shaxs va
narnarsalarning xil-xususiyatini ochib beish uchun qo`llanilyapti.
Shuningdek, hadislar orqali musulmon kishining qanday bo‘lishi lozimligi
quyidagi sifatlar orqali ifodalanadi: sabrli, halol, xushmuomala, toza, halim, mehribon,
sadoqatli va boshqalar. Masalan, “Mo‘min kishining sifati halollik, vafodorlik va
saxovatdir” kabi rivoyatlar ko‘p uchraydi.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning asarlarida, xususan “Tafsiri
Hilol”, “Imon”, “Islom tarixi” singari asarlarida sifat leksemalari keng qo‘llanilgan. U
kishining tafsirlarida Qur’ondagi ilohiy sifatlar zamonaviy o‘quvchiga tushunarli tilda
izohlanadi. Masalan: “Allohning adolatli bo‘lishi – bu Uning har ishida hikmat va tartib
mujassamligidir”. Bu yerda “adolatli”, “hikmatli” kabi sifatlar falsafiy va axloqiy
ma’no kasb etadi.
Yana bir misol: Shayxning “Yodda tuting!” asarida “Halol mehnatli, pokiza
qalbli, tavozeli insonlar jamiyat ustunidir”, degan fikrlar uchraydi. Bu yerda sifatlar
orqali axloqiy qadriyatlar ifoda etilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–81_Issue-1_July-2025
142
142
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, diniy matnlarda sifat leksemalari ma’no
yuki jihatidan g‘oyat boy va ko‘p funksiyalidir. Ular nafaqat tasviriy vosita, balki diniy,
axloqiy va ma’naviy tushunchalarni uzatuvchi semantik birlikdir. Qur’oni karimda
Alloh va mo‘minlar tavsifi, hadislar va tafsir asarlarida insoniy fazilatlarning tavsifi
sifatlar orqali amalga oshiriladi. Bu esa sifatlarni chuqur lisoniy va diniy tahlil qilish
zarurligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf.
2.
Al-Jome’ as-Sahih – Imom Buxoriy. Hadislar tarjimasi va sharhi.
3.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tafsiri Hilol, Yodda tuting!, Imon.
4.
Suyunova Z. Teolingvistika asoslari. – Toshkent, 2018.
5.
Qo‘chqorov O. Zamonaviy o‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent, 2010.
6.
Norqulova G. Matn lingvistikasi. – Toshkent, 2019.
7.
Sirojiddinov Sh. Til va tafakkur. – Toshkent, 2015.
