NAFAS OLISH SISTEMASINING GISTOLOGIK  O‘ZIGA XOSLIKLARI

Qurbonov Akobir Uyg’un o’g’li; Rahmonqulov Alferid To’lqin o’g’li

doi:10.71337/inlibrary.uz.jnci.128826

Authors

Qurbonov Akobir Uyg’un o’g’li
Rahmonqulov Alferid To’lqin o’g’li

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.jnci.128826

Abstract

Annotatsiya: Ushbu maqolada nafas olish sistemasining asosiy qismlarining (burun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar va o‘pka) gistologik tuzilishi har tomonlama yoritilgan. Har bir strukturaviy komponentning epitelial qoplami, biriktiruvchi to‘qimalari, bezlar va maxsus hujayralari haqida tafsilotlar berilgan. Maqolada normal holatdagi gistologik xususiyatlar bilan bir qatorda funksional ahamiyati ham tahlil qilingan. O‘pka alveolalaridagi gaz almashinuvi uchun moslashgan tuzilma va uning gistologik asoslari ilmiy adabiyotlar asosida izohlangan. Bu maqola talabalarga va yosh tadqiqotchilarga nafas olish sistemasining mikroskopik anatomiyasini chuqur tushunishga yordam beradi.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–81_Issue-1_July-2025

134

NAFAS OLISH SISTEMASINING GISTOLOGIK

O‘ZIGA XOSLIKLARI

ГИСТОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ДЫХАТЕЛЬНОЙ СИСТЕМЫ

HISTOLOGICAL FEATURES OF THE RESPIRATORY SYSTEM

Qurbonov Akobir Uyg’un o’g’li

Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti TDTU 5-kurs talabasi

aqurbonov037@gmail.com +998973820525

Rahmonqulov Alferid To’lqin o’g’li

Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti TDTU 4-kurs talabasi

alfredrahmonqulov@gmail.com +998937090777

Annotatsiya:

Ushbu maqolada nafas olish sistemasining asosiy qismlarining

(burun bo‘shlig‘i, halqum, traxeya, bronxlar va o‘pka) gistologik tuzilishi har
tomonlama yoritilgan. Har bir strukturaviy komponentning epitelial qoplami,
biriktiruvchi to‘qimalari, bezlar va maxsus hujayralari haqida tafsilotlar berilgan.
Maqolada normal holatdagi gistologik xususiyatlar bilan bir qatorda funksional
ahamiyati ham tahlil qilingan. O‘pka alveolalaridagi gaz almashinuvi uchun
moslashgan tuzilma va uning gistologik asoslari ilmiy adabiyotlar asosida izohlangan.
Bu maqola talabalarga va yosh tadqiqotchilarga nafas olish sistemasining mikroskopik
anatomiyasini chuqur tushunishga yordam beradi.

Аннотация:

В

данной

статье

всесторонне

рассматриваются

гистологические особенности основных отделов дыхательной системы —
полости носа, глотки, трахеи, бронхов и легких. Подробно описаны
эпителиальные покровы, соединительная ткань, железы и специализированные
клетки каждого отдела. Также проведен анализ функционального значения
микроструктур в норме. Особое внимание уделено альвеолярному аппарату
легких и его роли в газообмене. Статья будет полезна студентам и молодым
исследователям, изучающим микроскопическую анатомию органов дыхания.

Abstract:

This article provides a comprehensive analysis of the histological

characteristics of the major parts of the respiratory system, including the nasal cavity,
pharynx, trachea, bronchi, and lungs. The structural components such as epithelial
linings, connective tissue, glands, and specialized cells are described in detail. The
functional significance of each histological feature in normal conditions is also
discussed. Special emphasis is placed on the alveolar apparatus and its role in gas
exchange. The article aims to assist students and young researchers in better
understanding the microscopic anatomy of the respiratory system.

Kalit so‘zlar:

nafas olish tizimi, gistologiya, o‘pka, bronx, epiteliy, alveola,

respirator struktura

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–81_Issue-1_July-2025

135

Ключевые слова:

дыхательная система, гистология, легкие, бронхи,

эпителий, альвеолы, респираторная структура

Keywords:

respiratory system, histology, lung, bronchi, epithelium, alveoli,

respiratory structure.

Kirish (Introduction)

Nafas olish sistemasi organizmda kislorod bilan ta’minlash va karbonat

angidridni chiqarib yuborish kabi hayotiy muhim funksiyani bajaradi. Ushbu
jarayonlar samarali kechishi uchun har bir struktura o‘zining maxsus morfologik va
gistologik tuzilishiga ega. Nafas olish yo‘llarining har bir qismi turlicha epiteliy,
biriktiruvchi to‘qima va maxsus bezlar bilan qoplangan bo‘lib, bu ularning funksional
farqlanishiga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada har bir bo‘g‘in (yuqori va quyi nafas yo‘llari) gistologik jihatdan

o‘rganilib, ularning strukturaviy-morfologik farqlari va organizmdagi ahamiyati tahlil
qilinadi.

Materiallar va usullar (Materials and Methods)

Tadqiqot davomida gistologik atlaslar, mikroskop preparatlari va ilmiy

adabiyotlar tahlil qilindi. Asosiy manba sifatida Ross va Pawlina tomonidan yozilgan
“Histology: A Text and Atlas” asari, shuningdek Netter atlaslari va zamonaviy
mikrofotografik tasvirlardan foydalanildi. Preparatlar klassik bo‘yoqlar (hematoksilin-
eozin) bilan bo‘yalgan holatda mikroskop ostida tahlil qilindi.

Natijalar (Results)

1. Burun bo‘shlig‘i
Burun bo‘shlig‘i ikki qismdan iborat: nafas olish va hid sezuvchi qism. Nafas

olish qismini ko‘p qatlamli silindrsimon kiprikli epiteliy qoplaydi. Unga ostida
joylashgan biriktiruvchi to‘qimada ko‘p miqdorda qon tomirlari va shilliq bezlar
mavjud. Hid sezuvchi qismda esa maxsus bipolyar neyronlar, tayanch hujayralar va
bazal hujayralar uchraydi.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–81_Issue-1_July-2025

136

2. Halqum (faringeal zona)Bu soha orofaringeal va nazofaringeal qismlardan

iborat bo‘lib, har birining epitelial qoplami farq qiladi. Nazofaringsda respirator
epiteliy, orofaringsda esa ko‘p qatlamli yassi epiteliy mavjud. Limon limfoid
to‘qimalari bilan boyitilgan.

3. Traxeya
Traxeya devori 4 qavatdan iborat: shilliq qavat, osti shilliq qavat, fibrokraxial

qavat va adventitsiya. Epiteliy ko‘p qatlamli silindrsimon kiprikli bo‘lib, orasida goblet
(shilimshiq ishlab chiqaruvchi) hujayralar joylashgan. Ostki qavatda seromukoz bezlar
va gigroskopik biriktiruvchi to‘qima mavjud.

Albatta, quyida maqolaning bronxlar va o‘pkalar bo‘limlari siz so‘raganingizga

binoan kengaytirilgan va chuqurroq tahlil qilingan variantini taqdim etaman. Bu
versiya o‘quvchi (ayniqsa talabalar va yosh olimlar) uchun tushunarli, ammo ilmiy
uslubga sodiq qolgan holda yozilgan.

4. Bronxlar (Bronxial daraxt)
Bronxlar traxeyaning ikkiga (o‘ng va chap birlamchi bronxlarga) bo‘linishi bilan

boshlanadi va terminal bronxiolalargacha davom etadi. Ular o‘z strukturasiga ko‘ra uch
bosqichga ajratiladi:

4.1. Birlamchi (asosiy) bronxlar
Birlamchi bronxlar traxeya bilan o‘xshash histologik tuzilishga ega: ko‘p qatlamli

kiprikli silindrsimon epiteliy, goblet hujayralar, osti shilliq qavatda seromukoz bezlar,
va yarim halqasimon gialin tog‘ay bo‘lakchalari mavjud.

4.2. Ikkilamchi (lobar) va uchlamchi (segmentar) bronxlar
Ikkilamchi bronxlar har bir o‘pka bo‘lagiga (lob) xizmat qiladi: o‘ng o‘pkada 3

ta, chapda 2 ta lob mavjud. Har bir lobda esa o‘zining segmentlari mavjud bo‘lib,
uchlamchi bronxlar ularni ta’minlaydi. Ushbu bronxlar devorida tog‘ay plitalari
kichiklashadi va notekis joylashadi.

Epiteliy hanuzgacha ko‘p qatlamli kiprikli bo‘lib, ichida goblet hujayralar soni

asta-sekin kamayadi. Lamina propria (biriktiruvchi to‘qima) elastik tolalarga boy. Bu
darajadagi bronxlar havo o‘tkazishda muhim, shuningdek, filtratsiya va himoya
vazifalarini ham bajaradi.

4.3. Bronxiolalar
Bronxiolalar — diametri 1 mm dan kichik havo yo‘llari bo‘lib, ular uchlamchi

bronxlardan ajraladi. Ular tog‘ay va bezlardan mahrum. Epiteliy yassi silindrsimon
bo‘lib, yuqoridan pastga soddalashib boradi.

Terminal bronxiolalarda Club hujayralar (avvalgi Clara hujayralari) muhim rol

o‘ynaydi. Ular toksik moddalarni parchalaydigan fermentlar va surfaktant moddalarga
o‘xshash sekretsiyalar ishlab chiqaradi.

Club hujayralar shuningdek epiteliyni yangilashda ham ishtirok etadi.
Epiteliy – kubsimon yoki past silindrsimon bo‘lib, faqat kam miqdorda kiprikli

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–81_Issue-1_July-2025

137

hujayralar saqlanadi.

Bronxiolalar devorida silliq mushak tolalari bo‘lib, ular nafas yo‘llarining

tonusini belgilaydi. Aynan shu mushaklar spazmi astma xurujlariga sabab bo‘ladi.

5. O‘pka va alveolalar – kengaytirilgan tahlil
5.1. Alveolyar tuzilma
O‘pka — millionlab alveolalardan tashkil topgan parenximatoz organ. Alveolalar

– diametri 200–300 mkm bo‘lgan nozik, havo bilan to‘la pufakchalar bo‘lib, ular orqali
gaz almashinuvi kechadi.

Har bir alveola devori 3 asosiy komponentdan tashkil topgan:

1. Pnevmositlar (I va II tip)
2. Kapillyarlar endoteliy qavati
3. Interalveolyar septa (to‘siq)

5.2. Pnevmositlar
I tip pnevmositlar (taxminan 95%) — yassi, keng yuzali hujayralar bo‘lib, ular

orqali kislorod va karbonat angidrid diffuziya qiladi. Ular sitoplazmasi ingichka bo‘lib,
yadro chekkaga siljigan.

II tip pnevmositlar — kubsimon hujayralar, ular surfaktant ishlab chiqaradi.

Surfaktant — alveola ichidagi yuzalararo taranglikni kamaytiruvchi lipid-
glikoproteidli modda bo‘lib, alveolani yiqilmasdan (kollaps bo‘lmasdan) ochiq tutadi.

II tip pnevmositlar regenerativ funktsiyaga ham ega — I tip pnevmositlar

zararlanganda ular o‘rnini bosadi.

5.3. Alveolyar makrofaglar (tozuvchi hujayralar)
Bu hujayralar alveola ichi va devorlarida joylashgan bo‘lib, ular

mikroorganizmlar, chang va begona zarrachalarni yutadi. Ular “chang hujayralari” deb
ham yuritiladi.

5.4. Interalveolyar septa
Alveolalarni ajratib turuvchi septalar elastik va kollagen tolalarga boy, bu o‘pkaga

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–81_Issue-1_July-2025

138

cho‘ziluvchanlik va elastiklik beradi. Shu septalarda kapillyarlar joylashgan bo‘lib,
ular endoteliy bilan qoplangan.

5.5. Alveola-kapillyar to‘siq
Gaz almashinuvi uchun alveola devori va kapillyar o‘rtasida juda yupqa “to‘siq”

mavjud. U quyidagilardan iborat:

I tip pnevmosit sitoplazmasi
Qo‘shma bazal membrana
Endoteliy hujayrasi
Bu qatlamlar orqali kislorod diffuziya qilsa, karbonat angidrid chiqib ketadi.
Patologik holatlar bilan bog‘liqlik4. Bronxlar
Bronxlar bir necha darajali bo‘lib, katta bronxlardan terminal bronxiolalargacha

bo‘lgan strukturaviy o‘zgarish kuzatiladi. Epiteliy qavati yuqoridan pastga tomon
soddalashib boradi. Katta bronxlarda ko‘p qatlamli kiprikli epiteliy, kichik
bronxiolalarda esa kubsimon va Clara hujayralar (hozirda Club cells) mavjud.

5. O‘pka va alveolalar
O‘pka alveolalari gaz almashinuvining asosiy joyidir. Ular ikkita asosiy hujayra

turidan iborat: I tip pnevmotsitlar (gaz almashinuvini ta’minlaydi) va II tip
pnevmotsitlar (surfaktant ishlab chiqaradi). Alveolalar orasida kapillyarlar joylashgan
bo‘lib, ular orqali kislorod va karbonat angidrid almashinadi. Interalveolyar septalar
kollagen, elastik tolalar va fibroblastlardan iborat.

Munozara (Discussion)

Har bir struktura organizm funksional ehtiyojlariga mos tarzda moslashgan.

Yuqori yo‘llarda havo filtrlansa, quyi qismlarda tozalangan va isitilgan havo gaz
almashinuviga tayyorlanadi. Epiteliy hujayralarning xilma-xilligi himoya va sekretsion
funksiyalarni ta’minlaydi. O‘pka alveolalari esa mikroskopik darajada maksimal
yuzani ta’minlab, kislorodni qon aylanish tizimiga samarali yetkazadi.

Gistologik jihatdan, respirator sistema yuqori darajada ixtisoslashgan bo‘lib,

uning normal ishlashi har bir hujayraning mukammal kooperatsiyasiga bog‘liq.
Surunkali kasalliklar (KOPB, astma, sarkoidoz) aynan shu mikroskopik
strukturalarning o‘zgarishlari orqali rivojlanadi.

Xulosa (Conclusion)

Nafas olish sistemasining gistologik tuzilishi uning funksional murakkabligini aks

ettiradi. Har bir komponent (epiteliy, bezlar, hujayra shakllari) o‘ziga xos vazifani
bajaradi. Bu mikroskopik strukturalarni chuqur o‘rganish nafaqat normal anatomiyani
tushunishda, balki patologik holatlarni aniqlashda ham muhim ahamiyatga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar (References)

1. Ross M.H., Pawlina W. Histology: A Text and Atlas. 8th Edition. Lippincott

Williams & Wilkins, 2020.