JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
74
74
KAM TA’MINLANGAN OILALARDA JINOYATCHILIK
DARAJASI: OMILLAR VA PROFILAKTIKA
Allambergenov Islambek Sadatdinovich
O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti
Ilmiy xodim tadqiqotchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada kam ta’minlangan oilalarning ijtimoiy-iqtisodiy holati va bu
holatning jinoyatchilikka bo‘lgan ta’siri kriminologik nuqtai nazardan yoritiladi.
Oilaviy yetishmovchilik, ishsizlik, ta’lim va tarbiya muammolari bolalar va voyaga
yetmaganlar orasida jinoyat sodir etish xavfini oshiruvchi asosiy omillar sifatida ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, jinoyatchilik darajasining oshishiga olib keluvchi psixologik va
ma’naviy beqarorlik, atrof-muhit ta’siri, oila ichidagi zo‘ravonlik va beparvolik
holatlari ham tahlil qilinadi. Maqolada ushbu muammoning oldini olishga qaratilgan
profilaktik choralar, davlat va nodavlat tashkilotlar ishtirokidagi amaliy yondashuvlar
ham taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
kam ta’minlangan oila, jinoyatchilik, ijtimoiy omillar, iqtisodiy
beqarorlik, voyaga yetmaganlar, profilaktika, kriminogen muhit, tarbiya, ishsizlik,
ijtimoiy himoya
KIRISH
Hozirgi davrda jamiyatda ro‘y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar, aholi
turmush darajasidagi farqlar va beqarorlik holatlari ayrim ijtimoiy qatlamlarning,
ayniqsa, kam ta’minlangan oilalarning jinoyatchilik xavfiga ko‘proq duchor bo‘lishiga
sabab bo‘lmoqda. Kam ta’minlanganlik – bu nafaqat moddiy yetishmovchilik, balki
ta’lim, tarbiya, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya sohalaridagi cheklovlarning
jamlanmasidir. Ayniqsa, bunday oilalarda voyaga yetayotgan farzandlar atrof-muhit
ta’siriga nisbatan zaif bo‘lib, ular orasida huquqbuzarlik va jinoyatchilik holatlari
uchrab turishi jiddiy xavotir uyg‘otadi.
Mazkur muammoni o‘rganish, jinoyatchilikning ildiz omillarini aniqlash va
ularning oldini olish bo‘yicha aniq choralar ishlab chiqish hozirgi davrning dolzarb
vazifalaridan biridir. Shu boisdan, kam ta’minlangan oilalarda jinoyatchilik
darajasining ortishiga sabab bo‘layotgan asosiy omillarni tahlil qilish va profilaktika
choralarini ishlab chiqish ushbu maqolaning asosiy maqsadini tashkil etadi.
ASOSIY QISM
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev mamlakatda ijtimoiy tenglik, kambag‘allikni
qisqartirish va jinoyatchilikning ildiziga qarshi kurash masalalariga alohida urg‘u berib
keladi. U zo‘ravonlik va jinoyatchilikning ko‘p hollarda og‘ir iqtisodiy sharoit,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
75
75
ishsizlik va ma’naviy muhit yetishmasligidan kelib chiqishini ta’kidlab, quyidagicha
fikr bildirgan:
“Agar odamda daromad bo‘lmasa, bolasi och qolsa, u qanday qilib halol
yashaydi? Mana shunday muammolar jamiyatda jinoyatga olib keladigan xavfli
omillarga aylanadi.”
Davlat rahbari o‘z nutqlarida kam ta’minlangan oilalarning farzandlari
ko‘pincha ijtimoiy yordamdan chetda qolib ketgani sababli jinoyat yo‘liga kirib
qolishini tan olgan. Shuning uchun ham Prezident kambag‘allikka qarshi kurashni
jinoyatchilikni kamaytirishning muhim yo‘li sifatida ko‘radi:
“Biz kambag‘allikni kamaytirmasak, jinoyatchilik kamaymaydi. Chunki jinoyat
bu ko‘pincha beqaror hayotning, ehtiyojning natijasi.”
Prezident Mirziyoyevning fikricha, jinoyatchilikka qarshi kurashda faqat
jazolash emas, balki oldini olish choralari ya’ni profilaktika birinchi o‘rinda bo‘lishi
kerak:
“Jinoyat sodir bo‘lgandan keyin jazolash emas, unga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Har
bir mahallada kim ehtiyojmand, kimning bolasi nazoratsiz buni mahalla raisi ham,
profilaktika inspektori ham bilib turishi kerak.”
U, shuningdek, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar farzandlarini jinoyatdan
himoya qilishda jamiyatning, ayniqsa mahallaning roli haqida shunday degan:
“Agar mahalla e’tiborli bo‘lsa, hech bir bola jinoyat yo‘liga kirmaydi. Mahalla
oilaning og‘irini ko‘tarishga yordam berishi kerak.” Quyida
kam ta’minlangan
oilalarda jinoyatchilik darajasi
mavzusiga
mos tarzda Prezident Shavkat
Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan huquqiy hujjatlar va tashabbuslar:
2021-yil
avgust.
qaror:
“huquqbuzarliklar profilaktikasi va
jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”
imzolagan:
prezident shavkat mirziyoyev.
mazmuni:
mahalla, profilaktika
inspektorlari,
hokimiyat
va
fuqarolik
jamiyati
institutlarining
jinoyatchilikning oldini olishdagi vazifalari aniq belgilandi. kam
ta’minlangan oilalar e’tiborga olinadigan ijtimoiy risk guruhi sifatida
ko‘rsatildi.
2022-yil dekabr. murojaat:
oliy majlisga murojaatda shavkat
mirziyoyev “jinoyatchilik ildizi” haqida gapirdi.
asosiy fikr:
“jinoyat
ko‘pincha ishsizlik, kambag‘allik va befarqlik oqibati bo‘ladi. har bir
oilaning, ayniqsa kam ta’minlangan oilalarning bolalari nazoratda bo‘lishi
kerak.”
natija:
mahallalarda ijtimoiy yordam tarmoqlari va nazorat tizimlari
mustahkamlandi.
2023-yil iyun. qonun:
“yoshlar jinoyatchiligini oldini olish bo‘yicha
hududiy kompleks dasturlarni tasdiqlash to‘g‘risida”.
rasmiylashtirildi:
prezident farmoyishi asosida.
mazmuni:
kam ta’minlangan oilalarning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
76
76
farzandlari uchun bandlik, ta’lim va sport to‘garaklari orqali jinoyatchilik
xavfini kamaytirish mexanizmlari ishlab chiqildi.
2024-yil fevral. qonun:
“ijtimoiy himoya yagona reestri to‘g‘risida”gi
qonun kuchga kirdi.
prezident imzolagan:
shavkat mirziyoyev.
asosiy
maqsad:
kam ta’minlangan va muhtoj oilala rni aniqlash, ularning
farzandlari jinoyatga moyil muhitga tushib qolmasligi uchun tizimli yordam
ko‘rsatish.
Shuningdek, xotin-qizlar qo‘mitasi, “Mahalla” xayriya jamoat fondi, yoshlar
ittifoqi kabi tashkilotlar bilan hamkorlikda ijtimoiy xavf ostidagi oilalarning har bir
farzandi alohida nazoratga olinib, ularning maktabga qatnashi, ijtimoiy muhitga
moslashuvi, ruhiy holati bo‘yicha psixologik monitoring olib borilishi lozim.
Bunday amaliy yondashuvlar nafaqat jinoyatlarning oldini oladi, balki oilaviy
qadriyatlarni mustahkamlaydi, huquqiy madaniyatni oshiradi va jamiyatda sog‘lom
muhitni shakllantiradi.
Kam ta’minlangan oilalarda jinoyatchilikka qarshi kurash
bo‘yicha amaliy misollar (jadval shaklida)
Amaliy holat
Qonuniy asos
Amaliy choralar
Mahalladagi ishsiz yoshlar
jinoyatga qo‘l urmasligi uchun
ularga kasb-hunar o‘rgatish
markazi orqali bepul ta’lim
berish
“Yoshlar bilan ishlash tizimini
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
Prezident qarori
Mahalladagi kam ta’minlangan
oila farzandlari tikuvchilik,
santexnika, duradgorlik kabi
kurslarga jalb qilinadi
Oilaviy muhit notinch bo‘lgan
uyda bolalar nazoratsiz qolib,
mayda jinoyatlarga
aralashmoqda
O‘zbekiston Respublikasi
Oilaviy kodeksi, 24-moddasi
(ota-onaning burchi)
Ijtimoiy xodim va pedagoglar
uyga borib, farzandlarning
holatini o‘rganadi, ota-onalarga
psixologik yordam ko‘rsatiladi
Mahallada voyaga yetmagan
bola do‘kondan o‘g‘irlik qilgan
– oila kam ta’minlangan,
nazorat sust
“Voyaga yetmaganlar orasida
jinoyatchilikning oldini olish
to‘g‘risida”gi Vazirlar
Mahkamasining qarori
Mahalla, maktab va IIB
hamkorligida bola maxsus
profilaktika ro‘yxatiga olinadi,
psixolog bilan ishlanadi
Ko‘p farzandli onalarga
bandlik markazi orqali uydan
turib daromad topish
imkoniyati yaratildi
“Mehnat kodeksi”, “Aholining
bandligi to‘g‘risida”gi Qonun
Tikuv mashinasi, mahsulot
sotish uchun mini-grant ajratildi,
oila daromadi barqarorlashdi,
bolalar nazorat ostida
Mahalladagi jinoyat sodir
etgan yosh bilan sobiq
jinoyatchi mentor sifatida
ishlaydi
“Jinoyatchilik profilaktikasi
to‘g‘risida”gi Qonun
Tajribali mentor yoshga hayotiy
maslahatlar beradi, uni sport
to‘garaklariga jalb qiladi,
nazoratda bo‘ladi
Aynan yuqoridagi amaliy holatlar quyidagi qonunchilik hujjatlari asosida amalga
oshiriladi:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
77
77
-
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
-
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi
-
“Jinoyatchilik profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonun
-
“Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi Qonun
-
Prezidentning 2021-yil 13-iyuldagi PQ–5177-sonli qarori (mahallalarda ijtimoiy
muhitni yaxshilash bo‘yicha)
-
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 7-noyabrdagi 900-sonli qarori (profilaktika
inspektorlari faoliyatini tartibga solish)
XULOSA
Kam ta’minlangan oilalarda jinoyatchilikning yuqori darajada uchrashi, ko‘p
jihatdan ijtimoiy-iqtisodiy muammolar, ta’lim yetishmovchiligi, ish bilan bandlik
darajasining pastligi hamda oilaviy tarbiyaning yetarli bo‘lmasligi bilan bog‘liq.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, jinoyat sodir etishga moyillik ko‘pincha ishsizlik,
ma’naviy bo‘shliq, ijtimoiy yordamning sustligi va muqobil faoliyatlarning
yetishmasligi oqibatida yuzaga keladi.
Amaliy misollar orqali ko‘rsatildiki, jinoyatchilikni kamaytirish uchun faqat
jazolash bilan cheklanmasdan, balki ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, tarbiyaviy dasturlar,
kasb-hunar o‘rgatish va mahalla hamjamiyatlari bilan hamkorlikda keng qamrovli
profilaktik ishlarni olib borish zarur. Ayniqsa, jinoyat sodir etishga moyil yoshlarni
erta aniqlash va ularga psixologik, ma’naviy hamda moddiy ko‘mak berish orqali
ularni sog‘lom jamiyat a’zolariga aylantirish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi,
“Profilaktika to‘g‘risida”gi qonun hamda Oliy sud Plenumining tegishli qarorlari
jinoyatchilikning oldini olish, unga qarshi kurashish va jamiyatni himoya qilishda
muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shunday ekan, kam ta’minlangan oilalarda jinoyatchilikni kamaytirish uchun
hukumat, fuqarolik jamiyati institutlari va har bir fuqaroning faol ishtiroki zarur. Bu
esa, jinoyatsiz va barqaror jamiyat sari ishonchli qadam bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi – Toshkent: Adolat, 2023-yil nashri.
2.
O‘zbekiston Respublikasi "Jinoyat-protsessual kodeksi" – Toshkent: Huquq, 2022.
3.
Soliyev, A., & Qodirov, I. (2021). Jinoyatchilik va unga qarshi kurashning ijtimoiy-
huquqiy asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi.
4.
Xudoyberganov, T. (2020). Huquqbuzarliklar profilaktikasi asoslari. – Toshkent:
Iqtisod-Moliya.
5.
Karimova, N. (2021). Ijtimoiy xavfli holatlarda voyaga yetmaganlarning huquqiy
himoyasi. – Toshkent: Innovatsiya.
