JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
150
150
БЕЗОРИЛИК ЖИНОЯТИНИ МУЛКНИ ҚАСДДАН НОБУД ҚИЛИШ
ЁКИ УНГА ЗАРАР ЕТКАЗИШ ЖИНОЯТИНИДАН ФАРҚЛАШГА
ОИД АЙРИМ МУЛОҲАЗАЛАР
ИИВ Академияси Жиноят ҳуқуқи кафедраси
ўқитувчиси, капитан
Б.Т. Раҳматов
Мирзо Улуғбек тумани Интизор 68-уй
+998 97 135 05 06
Аннотация:
Мақолада Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида
мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш ва безорилик жиноятлари
учун жавобгарлик белгиланган нормаларни фарқлашга оид мулоҳаза қилинган,
мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш учун белгиланган жиноий
жавобгарликнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатларига эътибор қаратилган, таҳлиллар
натижасида Жиноят қонунчилигидаги асосий фарқлар ёритилган.
Калит сўзлар:
мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш,
жиноятнинг кўп қиррали хусусияти, жиноят қонунчилиги, квалификация
белгиси, умумий хавфли усул, оғир оқибатлар.
Аннотация:
В статье рассматривается разграничение норм Уголовного
кодекса Республики Узбекистан, устанавливающих ответственность за
умышленное уничтожение или повреждение имущества и хулиганство,
обращается внимание на сходства и различия уголовной ответственности за
умышленное уничтожение или повреждение имущества, в результате анализа
освещаются
основные
различия
в Уголовном законодательстве.
Ключевые слова:
умышленное уничтожение или повреждение
имущества, многогранный характер преступления, уголовное законодательство,
квалификационный признак, общеопасный способ, тяжкие последствия.
Annotation:
The article discusses the distinction between the norms of the
Criminal Code of the Republic of Uzbekistan, which establish liability for intentional
destruction or damage to property and hooliganism, draws attention to the similarities
and differences of criminal liability for intentional destruction or damage to property,
and as a result of the analysis, the main differences in criminal legislation are
highlighted.
Keywords:
intentional destruction or damage of property, multifaceted nature of
the crime, criminal legislation, qualification criterion, generally dangerous method,
grave consequences.
Айрим жиноятлар учун жавобгарликни фарқлаш масаласи Ўзбекистон
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
151
151
Республикаси Жиноят кодексининг умумий ва махсус қисмларида турли
воситалар орқали қонунчилик даражасида тартибга солинади. Хусусан, ўзганинг
мулкини нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жинояти жиноят-ҳуқуқий
муҳофаза остидаги мулкий муносабатларга зиён етказади. Бундан ташқари,
жабрланувчи мулк ёки мулкий ҳуқуқдан, шунингдек, мулкни тасарруф этиш
имкониятидан маҳрум бўлиши мумкин.
Амалиёт шуни кўрсатадики, суд-тергов жараёнида ушбу жиноятни тўғри
квалификация қилиш билан боғлиқ муаммолар тез-тез учраб туради. Суд-тергов
амалиёти таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар
ходимлари мазкур жиноят ишини қўзғатиш учун зарур белгиларни аниқлаш,
шунингдек, уни ўхшаш таркибли бошқа жиноятлардан фарқлашда муайян
қийинчиликларга дуч келмоқда. Бу эса ҳуқуқни қўллаш амалиётида ягона
ёндашувни ишлаб чиқиш заруратини келтириб чиқаради.
Амалиётчилар олдида қийин вазифалар турибди – жиноятларни
квалификация қилишда уларнинг фарқли жиҳатларини аниқлаш ва содир
этилган қилмишларга аниқ баҳо бериш муҳим ҳисобланади. Шу билан бирга,
ҳуқуқни қўллашда ягона ёндашувни шакллантириш, ҳуқуқий нормаларни изчил
ва тўғри талқин қилиш ҳам долзарб аҳамият касб этади. Бу эса жиноятларнинг
тўғри квалификация қилиниши ва адолатли қарорлар қабул қилинишига хизмат
қилади.
Ўзганинг мулкини қасдан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жинояти
бошқа жиноятлардан бир неча мезонлар бўйича фарқланиши лозим:
Биринчидан, у жиноят таркибининг асосий элементларидан бири бўлган
объектига кўра ажралиб туради
1
;
Иккинчидан, мазкур жиноятнинг қўшимча белгилари сифатида предметга
хос хусусиятлар ҳам аҳамият касб этади. Хусусан, мулкни қасддан нобуд қилиш
ёки унга зарар етказиш жиноятининг объекти ўзганинг мулки бўлиб, бу нафақат
бино ва иншоотларни, балки жамоат транспорти ёки бошқа жамоат жойларидаги
мулкни ҳам ўз ичига олади.
Шунингдек, мазкур жиноятни бошқа мулкий жиноятлардан ажратиб
турувчи муҳим жиҳат – уни содир этиш усули ва айбдорнинг мақсадидир. Баъзи
ҳолларда мулкка қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш шахснинг шахсий
адовати, интиқоми ёки бошқа ғаразли сабабларга асосланган бўлиши мумкин, бу
эса уни безорилик ёки бошқа мулкий жиноятлардан фарқ қилади. Шу боис,
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ушбу жиноятни квалификация қилишда
нафақат моддий зарар, балки жиноят субъектининг мақсад ва ниятларини ҳам
инобатга олиши лозим.
1
А.А.Отажонов ва бошқ. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқм махсус қисм дарслик.
Тўлдирилган ва қайта ишланган иккинчи нашр – Т.:, 2021. – Б. 763
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
152
152
Т.А. Лесневский-Костаревнинг фикрига кўра, жиноят предмети жамоат
эҳтиёжлари учун мўлжалланган мулкни ҳам ўз ичига олади. Масалан, уйлар ва
муассасалардаги лифтлар, боғларда ўрнатилган аттракционлар ва бошқа
умумфойдаланишдаги объектлар шулар жумласидандир.
2
Мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жиноятининг
объектив томони муқобил ҳаракатлардан иборат бўлиб, бу бино
ва иншоотларни бузиш, жамоат транспортида ёки бошқа жамоат жойларида
мулкка зарар етказиш каби хатти-ҳаракатларни ўз ичига олади.
Шу тариқа, мазкур жиноят таркибини тавсифлашда турли ҳуқуқий
атамалардан фойдаланилаётганини кўриш мумкин. Ўзбекистон Республикаси
Жиноят кодексининг 173-моддасида ҳам мулкка қасддан нобуд қилиш ёки унга
зарар етказиш жинояти аниқ тарзда белгиланган бўлиб, унинг аниқ
квалификация қилиниши ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун муҳим
вазифалардан бири ҳисобланади.
Мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жиноятини нафақат
иқтисодий жиноятлардан, балки жамоат тартибига қарши жиноятлардан ҳам
ажратиш лозим. Чунки мазкур жиноят мулкий муносабатларга таъсир этиш
баробарида, жамоат тартиби ва хавфсизлигига ҳам зиён етказиши мумкин.
Мазкур жиноят объектив белгиларига кўра, Ўзбекистон Республикаси
Жиноят кодексининг 277-моддасида назарда тутилган мулкка қасддан шикаст
етказиш ёки уни нобуд қилиш жиноятига ўхшаш хусусиятларга эга. Бироқ 277-
модда доирасидаги жиноятлар, одатда, безорилик ҳаракатлари билан боғлиқ
ҳолда содир этилади ва жамоат тартибини бузиш мақсадини кўзлайди.
Шунингдек, 277-моддада назарда тутилган мулкка шикаст етказиш ёки уни
нобуд қилиш объектив томондан анча миқдорда зарар етказиш орқали содир
этилади. Бу эса жиноятни квалификация қилишда унинг сабаблари, содир
этилиш тарзи ва келтирилган зарар миқдорини аниқ таҳлил қилиш зарурлигини
кўрсатади. Демак, мазкур қилмиш икки шаклда – мулкни нобуд қилиш ёки унга
шикаст етказиш жиноятида анча миқдорда зарар етказиш шаклларини
кўришимиз мумкин. Шу боис, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ушбу
жиноятларнинг ўзаро фарқларини аниқ белгилаши, ҳар бир ҳолатда унинг
юридик табиатини тўғри баҳолаши муҳим аҳамият касб этади.
Юқоридаги икки жиноят ўртасидаги асосий фарқ – уларнинг объектидадир.
Ўзганинг мулкини нобуд қилиш жиноятида асосий объект мулкий ҳуқуқлар
ҳисобланса, безорилик жиноятида жамоат тартиби аҳамият касб этади. Шу билан
бирга, безорилик жиноятида мулкий ҳуқуқлар қўшимча бевосита объект
2
Iqtibos Muallif: Pashutina O.S. Vandalizm mavzusi: qonunchilik ta'rifining kontseptsiyasi va
muammolari // Huquqiy biznes. 2008 yil. No 2. 123-bet
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
153
153
сифатида намоён бўлади
3
.
Бундан ташқари, ушбу жиноятлар ўзаро мотивлари билан ҳам фарқ қилади.
Хусусан, ўзганинг мулкини қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш
жинояти кўпинча рашқ, ўч олиш, ёқтирмаслик, кўролмаслик ва шу каби шахсий
адоватга асосланган сабаблар туфайли содир этилади. Бундай ҳолларда жиноий
қасд аниқ бир шахс ёки муайян шахслар доирасига мулкий зарар етказишга
қаратилган бўлади.
Безорилик жинояти эса, юқорида таъкидланганидек, безорилик мотивидан
келиб чиқади ва асосан жамоат тартиби ҳамда ахлоқ нормаларини бузишга
йўналтирилган бўлади. Шу боис, бундай жиноий қасд аниқ бир шахсга, муайян
шахслар доирасига ёки ҳатто жиноятчи учун номаълум бўлган шахсларга
нисбатан мулкий зарар етказиш кўринишида ҳам намоён бўлиши мумкин.
Шунинг учун ҳам ушбу жиноятларни квалификация қилишда уларнинг асосий
ва қўшимча белгиларига тўғри баҳо бериш жуда муҳим ҳисобланади.
Олимлар ўртасида ҳар икки жиноятни жиноятлар жами тарзида
квалификация қилиш борасида ягона фикр мавжуд эмас. Айрим олимлар
ўзганинг мулкини қасдан нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш орқали содир
этилган безорилик ҳаракатлари жабрланувчига жиддий даражада моддий зарар
етказмаган ҳолда, бу қилмишни Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг
173-моддасига асосан квалификация қилиш лозимлигини таъкидлайдилар
4
. Бу
фикрга кўра, агар жабрланувчига келтирилган зарар моддий жиҳатдан кичик
бўлса, жиноятни моддий зарарнинг кўламига эмас, балки унинг жамоат
тартибини бузишга қаратилган табиатига кўра квалификация қилиш керак
бўлади.
Шу билан бирга, бошқа олимлар бу жиноятни жиноят таркиби ва унинг
мақсадига қараб фарқлаш ва жиноятни квалификация қилишда жамоат
тартибига таъсир қилиш ҳужжатлари ва таъсирининг нақадар муҳимлигини
ҳисобга олиш лозимлигини таъкидлайдилар. Улар бундай ҳолда, қасддан мулкка
зарар етказишни аниқ бир шахс ёки шахслар учун қасддан зарар етказиш
мақсадида содир этилган деб ҳисоблайди.
Аммо, Ўзбекистон Республикаси Жиноят Кодексининг 277-моддаси
диспозициясига кўра, безорилик ҳаракатлари туфайли етказиладиган зарар
миқдори, яъни анча миқдорда жиноятнинг зарурий белгиларидан бири сифатида
белгиланган. Шунинг учун, бундай қилмиш Ўзбекистон Республикаси Жиноят
3
Абдуқодиров Ш.Ё., Мирзаев У.М. Ўзгалар мулкини талон-тарож қилиш, ўқув қўланма,
Тошкент – ТДЮИ, 2011. – Б.56
4
Боровиков В.Б. Преступления профтив обўественной безопасности. – С. 240-241; Аистова
Л.С. Калификация хулиганнство – С 21.; Векленко С.В. Уголовно-прововқе мерқ юорьбқ с
хулигансчтвом. – С 38
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
154
154
Кодексининг 173-моддаси билан квалификация қилиниши талаб этилмайди.
5
277-моддада мулкка қасддан зарар етказиш ёки уни нобуд қилиш, қасддан амалга
ошириладиган безорилик ҳаракатлари билан боғлиқ ҳолларда, зарар миқдори
асосий фактор бўлиб, бу жиноятни алоҳида квалификация қилишни тақозо этади.
Бу ҳолатда, жиноятнинг ҳақиқий сабаблари ва аниқ мақсадига қараб,
қонунчилик ҳар бир жиноятни ўз тури ва хусусиятига мувофиқ равишда
квалификация қилишни назарда тутади
Л.С. Аистова ўз фикрида таъкидлаганидек, агар ўзганинг мулкини нобуд
қилиш ёки унга зарар етказиш билан боғлиқ бўлган безорилик ҳаракатлари
Ўзбекистон
Республикаси
Жиноят
кодексининг
173-моддасида
назарда тутиладиган жавобгарликнинг оғирлаштирувчи
белгиларига эга бўлса, бундай қилмиш жиноятлар жами тарзида квалификация
қилинади
6
. Бу эса жиноятнинг объектив белгиларини ҳисобга олган ҳолда, унинг
ижтимоий хавфини ва ҳуқуқий натижаларини тўғри баҳолаш зарурлигини
англатади.
В.М. Шинкарук эса ўз таърифида, агар безорилик ўзганинг мулкини ўт
қўйиш ёки кўпчилик учун хавфли бўлган бошқа усуллар орқали содир этилса,
бундай қилмишларни Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 277- ва
173-моддасининг 2-қисми билан квалификация қилиш керак, деб ҳисоблайди.
Унинг фикрича, бундай қилмишларнинг ижтимоий хавфи уларнинг содир этиш
усули билан боғлиқ бўлиб, мулкий зарар миқдорига қарамасдан, жамоат
тартибига хавф солувчи жиноят сифатида баҳоланиши лозим
7
.
Юқоридаги фикрлар асосли бўлса ҳам, бу икки жиноят ҳам доим ҳам
жиноятлар мажмуи сифатида баҳоланмаслиги керак. Чунки, Ўзбекистон
Республикаси Жиноят кодексининг 173- ва 277-моддаларида назарда тутилган
қилмишлар ижтимоий хавфлилик даражасига кўра бир хил бўлиб, уларнинг ҳар
бири ўз ҳолатларида алоҳида квалификация қилиниши лозим.
Шунингдек, ҳар қандай жиноятни квалификация қилишда, унинг ижтимоий
хавфини ва амалга оширилган ҳаракатларнинг аниқ хусусиятларини ҳисобга
олиш зарур. Масалан, агар мулкка зарар етказиш ҳаракатлари жамоат жойларида
ёки кўп одамларга тегишли бўлган объектларда содир этилса, бундай ҳолатларда
жиноятнинг ижтимоий хавфини юқори баҳолаш ва жиноятнинг ҳақиқий
сабабларига аниқ эътибор қаратилган бўлиши керак.
5
М.Х.Рустамбаев. Жиноят кодексига шарх махсус қисм / М.Рустамбоев. – Тошкент:
«Адолат», 2021. – Б. 335.
6
А.Истова Л.С. Квалификация хулиганства; учебнова-практическое пособие – СПб, 1998 – С
21
7
Шинкурук В.М. Ответственность за хулиганство в российском уголовном праве: Дис...
канд.юр.наук – Волгоград ВА МВД Россия, 2002 –С.153
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
155
155
Ўзганинг мулкини қасдан нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш билан
боғлиқ безорилик ҳаракатларида жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатлар
мавжуд бўлганида, уларнинг ижтимоий хавфи ва зарарнинг миқдори асосида
жавобгарликни белгилаш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бундай ҳолатларда
жиноятчиларнинг шахсини ва уларнинг жиноий мотивларини ўрганиш, уларга
нисбатан қонунга мувофиқ зарур чоралар кўриш учун зарур бўлади.
Юқоридаги фикрлар келиб чиққан холда, бу икки жиноят жавобгарликни
оғирлаштирувчи белгилари:
Биринчидан, Ўзганинг мулкини қасдан нобуд қилиш ёки унга шикаст
етказиш билан боғлиқ безорилик ҳаракатларида (ЖКнинг 277-моддаси
1-қисми) ЖКниг 173-моддаси 2-, 3- қисмларида назарда тутилган жавобгарликни
оғирлаштирувчи ҳолатлари мавжуд бўлса;
Иккинчидан,
Ўзганинг мулкини нобуд қилиш ёки унга шикаст
етказиш
билан
боғлиқ
бўлган
безорилик
ҳаракатларида
ЖКнинг
277-моддаси 2-қисми ва ЖКнинг 173-моддаси 3-қисмида назарда тутилган
жавобгарликни оғирлаштирувчи ҳолатлар мавжуд бўлса, қилмиш жиноятлар
идеал жами тарзида квалификация қилинади.
Агар содир этилган жиноят белгилари ЖКнинг 277-моддаси муайян қисми
ЖКнинг 173-моддаси муяйн қисмига мос келса судлар томонидан жазо
тайинлашда ЖКнинг 5-моддасига кўра жазони оғирлаштирувчи ҳолат сифатида
ҳисобга олиниши керак
8
.
8
Каракетова Д.Ю. Безорилик жиноят-ҳуқуқий ва криминологик жихатлари монография/
Д.Ю. Каракетова – Т.: Lesson press нашриёти, 2021.236 бет
