JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
156
156
МУЛКНИ ҚАСДДАН НОБУД ҚИЛИШ ЁКИ УНГА ЗАРАР
ЕТКАЗИШ ЖИНОЯТНИНГ СУБЪЕКТИВ БЕЛГИЛАРИНИНГ
ЮРИДИК ТАҲЛИЛИ
ИИВ Академияси Жиноят ҳуқуқи кафедраси
ўқитувчиси, капитан
Б.Т. Раҳматов
Мирзо Улуғбек тумани Интизор 68-уй
+998 97 135 05 06
АННОТАЦИЯ:
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси Жиноят
кодексининг 173-моддасида назарда тутилган мулкни қасддан нобуд қилиш ёки
унга зарар етказиш жинояти субъектининг ҳуқуқий хусусиятлари чуқур таҳлил
қилинган. Жаҳон амалиётидаги статистик маълумотлар ва ривожланган
давлатлар қонунчилиги таҳлил қилинган ҳолда, мазкур жиноятнинг ижтимоий
хавфлилиги ва рецидивини камайтиришда жиноий жавобгарлик ёши, субъектив
аломатлар ва ҳуқуқни қўллаш амалиётига эътибор қаратилган. Хусусан, вояга
етмаган шахсларнинг бундай жиноятлардаги иштироки, уларнинг руҳий ва
ижтимоий ривожланиш даражаси, ҳамда суд амалиётида ёшни аниқлаш
масалалари
ёритиб
берилган.
Мақолада
миллий
қонунчиликни
такомиллаштириш ва жавобгарлик механизмларини янада самарали ташкил
этиш бўйича таклифлар илгари сурилган.
Калит сўзлар:
Жиноят субъекти, мулкка қасддан зарар етказиш, жиноий
жавобгарлик ёши, ақли расо шахс, жисмоний шахс, Жиноят кодекси, вояга
етмаганлар, ижтимоий хавфлилик, суд амалиёти, ҳуқуқий тизим, рецидив,
миллий қонунчилик.
АННОТАЦИЯ:
В данной статье проведён углублённый анализ правовых
характеристик субъекта преступления, предусмотренного статьёй 173
Уголовного кодекса Республики Узбекистан — умышленного уничтожения или
повреждения имущества. На основе статистических данных мировой практики и
анализа законодательства развитых стран акцентировано внимание на
социальной опасности данного преступления и мерах по снижению его рецидива
через возраст уголовной ответственности, субъективные признаки и
особенности правоприменительной практики. В частности, освещены вопросы
участия несовершеннолетних в подобных преступлениях, уровень их
психического и социального развития, а также практика установления возраста
в судебных делах. В статье предложены рекомендации по совершенствованию
национального законодательства и повышению эффективности механизмов
ответственности.
Ключевые слова:
Субъект преступления, умышленное повреждение
имущества, возраст уголовной ответственности, вменяемое лицо, физическое
лицо, Уголовный кодекс, несовершеннолетние, социальная опасность, судебная
практика, правовая система, рецидив, национальное законодательство.
ANNOTATION:
This article presents an in-depth analysis of the legal
characteristics of the perpetrator of the crime defined in Article 173 of the Criminal
Code of the Republic of Uzbekistan — intentional destruction or damage to property.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
157
157
Based on global statistical data and the legislation of developed countries, the article
focuses on the social danger of such crimes and ways to reduce recidivism through the
criminal responsibility age, subjective elements, and law enforcement practices.
Particular attention is given to the involvement of minors, their psychological and
social development levels, and how age is determined in judicial proceedings. The
article proposes recommendations for improving national legislation and enhancing the
effectiveness of accountability mechanisms.
Keywords:
Offender, intentional damage to property, age of criminal
responsibility, sane person, physical person, Criminal Code, minors, social danger,
judicial practice, legal system, recidivism, national legislation.
Дунёда мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жинояти
жамиятдаги ҳуқуқий муносабатлар билан бир қаторда, унинг иқтисодий
барқарорлиги ва ижтимоий мувозанатига ҳам жиддий салбий таъсир
кўрсатаётгани қатор мисолларда яққол намоён бўлмоқда. Хусусан, 2024 йилда
АҚШда мулкий зарарнинг умумий кўлами 18 миллиард долларни ташкил этган
бўлиб, шундан 25–30 фоиз ҳолатларда зарар мулкка қасддан етказилганлиги
қайд этилган
1
. Канадада эса ўт қўйиш ва шунга ўхшаш йўллар орқали мулкка
зарар етказиш билан боғлиқ ҳолатлар йилига ўртача 8,72 фоизга ўсмоқда
2
.
Шунингдек,
2024 йил ҳисоботига кўра, Англия ва Уэлсда полиция органлари томонидан
тахминан 496 736 та мулкий зарар жинояти қайд этилган
3
. Ушбу рақамлар глобал
миқёсда мулкка қасддан зарар етказиш билан боғлиқ жиноятларга қарши
самарали
жиноят-ҳуқуқий
чораларни
ишлаб
чиқиш,
жавобгарлик
механизмларини такомиллаштириш ҳамда ушбу турдаги жиноятлар рецидивини
камайтириш заруратини яққол намоён этмоқда.
Жаҳонда мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жиноятига
қарши самарали курашиш, мулк ва унга бўлган ҳуқуқларни бундай жиноий
тажовузлардан муҳофаза қилишда давлатларнинг жиноят-ҳуқуқий сиёсатини
ўрганиш, тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолияти
самарадорлигини ошириш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Шунингдек, мазкур
жиноятнинг ҳуқуқий-ижтимоий табиати ва амалий хусусиятларини чуқур
таҳлил қилиш, унинг олдини олишга доир механизмларни мустаҳкамлаш,
жиноий жавобгарлик белгиланган қонун нормаларини замонавий талаблар
асосида такомиллаштириш, шу жумладан, хорижий давлатлар тажрибаси ва
халқаро стандартлар имплементациясини кучайтириш зарурдир. Бундан
ташқари, мулкка қасддан етказилаётган зарарга қарши курашда қонунни
қўллаш амалиётини яхшилаш ва унинг ҳуқуқий асосларини тизимли таҳлил
этиш устувор вазифалардан бири сифатида намоён бўлмоқда.
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 173-
1
О ситуатсии с правами человека в Соединенных Штатах Америки (доклад Министерства иностранных дел
Российской Федератсии). ҳттпс://www.мид.ру/ру/фореигн_полиcй/докладй/1946097/
2
Репортед арсон рате ин Cанада фром 2002 то 2023. ҳттпс://www.статиста.cом/статистиcс/524941/cанада-рате-
оф-арсонс/
3
Нумбер оф полиcе реcордед cриминал дамаге анд арсон оффенcес ин Енгланд анд Wалес фром 2002/03 то
2023/24.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
158
158
моддасида назарда тутилган жиноятнинг субъект тоифаси, унинг ҳуқуқий
хусусиятлари ва амалиётда учрайдиган муаммоли ҳолатлар таҳлил қилинади.
Жиноят кодексида қуйидаги учта белгилар мавжуд бўлганида шахсни
жиноят субъекти деб топиш мумкинлиги қатъий белгиланган;
биринчидан, жисмоний шахс бўлиши лозим, яъни Ўзбекистон
Республикаси Жиноят кодексида фақат жисмоний шахслар учун жавобгарлик
белгиланган. Жисмоний шахс деганда, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
кодексининг 16-моддасида белгиланган бўлиб, Ўзбекистон Республикаси
фуқаролари, бошқа давлатларнинг фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар
тушунилади
4
;
иккинчидан, жисмоний шахс ақли расо бўлиши лозим. Жиноят Кодексининг
18-моддасига мувофиқ, жиноят содир этиш вақтида ўз ҳаракатлари (ёки
ҳаракатсизлиги)нинг ижтимоий хавфли хусусиятини англай олган ва уларни
бошқара олган шахс ақли расо ҳисобланади. Жиноят содир этиш вақтида руҳий
ҳолати бузилганлиги сабабли ўз ҳаракатларининг аҳамиятини тўлиқ англай
олмаган ёки уларни бошқара олмаган шахс эса ақли расо деб тан олинмайди ва
жавобгарликка тортилади. Шуни ҳам қайд этиш лозимки, ЖКнинг 19-моддасига
мувофиқ, мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари,
психотроп моддалар ёки ақл-иродага таъсир этувчи бошқа моддалар таъсирида
жиноят содир этган шахс ҳам жавобгарликка тортилади.
учинчидан, шахсни жиноят кодекси 17-моддасида жиноят учун белгиланган
жавобгарликка тортиш ёшига етган бўлиши лозим
5
. Жиноий жавобгарликка
тортишнинг умумий ёши ўн олти ёш этиб белгиланган бўлиб, содир этилган
жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражаси ва хусусиятига кўра жиноий
жавобгарлик 14 ва 18 ёшдан ҳам бошланиши мумкин. Ш.Ё. Абдуқодиров тўғри
таъкидлаганидек, “Жиноий жавобгарлик ёши қонун чиқарувчи томонидан
ихтиёрий равишда белгиланмайди, балки шахснинг руҳий-физиологик,
ижтимоий-руҳий ўсиш даражасини, шунингдек, криминологик мезонларини
эътиборга олган ҳолда қабул қилинади. Мазкур хусусиятларнинг йиғиндиси
инсоннинг ЖКда белгиланган ёшга етиши, унинг мазкур ёшдан бошлаб ЖКда
жиноий қилмиш каби тақиқланган хатти-ҳаракатларнинг ижтимоий
хавфлилигини тушуна олишидан далолат беради”
6
.
Юқорида санаб ўтилган белгилар жиноят кодексидаги барча жиноятларга
умумий ҳисобланади. Жиноят кодекси билан мулкни қасддан нобуд қилиш ёки
унга зарар етказиш жиноятининг субъекти қуйидагича белгиланади;
биринчи қисмда назарда тутилган жиноятнинг субъекти жиноий
жавобгарликка тортиш ёшига етган (16 ёш), ақли расо, жисмоний шахс;
иккинчи ва учинчи қисмларида назарда тутилган жиноятнинг субъекти
жиноий жавобгарликка тортиш ёшига етган (14 ёш), ақли расо, жисмоний шахс.
Бироқ, адабиётларда 14 ёшга тўлган ҳар қандай жисмоний шахс мулкни
қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жиноятининг субъекти бўлиши
мумкинлиги ҳақидаги фикрларга дуч келамиз. Шу билан бирга, мулкни қасддан
4
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси:
5
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. УРЛ: ҳттпс://www.лех.уз/доcс/111453.
6
Абдуқодиров Ш.Ё. Қонунга хилоф тадбиркорлик билан боғлиқ жиноятлар учун жавобгарлик муаммолари
(жиноят-ҳуқуқий и криминологик жиҳатлари). Юрид.фан.ном. дисс. – Тошкент: ТДЮИ, 2006. – Б. 79.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
159
159
нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш субъектига таъриф бериш жараёнида айрим
муаллифлар жиноят субъекти ҳар қандай жисмоний шахс эмас, балки ақли расо
жисмоний шахс бўлиши кераклигини эътибордан четда қолдирган кўринади.
Жиноят қонунчилигига мувофиқ, фақат ақли расо, жиноий жавобгарлик
ёшига етган жисмоний шахсларгина жавобгарликка тортилиши мумкин. Бу
қоида инсонпарварлик ва одиллик тамойилларининг ёрқин ифодаси бўлиб,
жиноят қонунчилигининг асосий мақсадларидан бири сифатида намоён бўлади.
Мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш жиноят таркиби
бўйича моддий таркибли жиноят ҳисобланади. Моддий таркибли жиноятлар
натижасида бирон-бир моддий оқибат келиб чиққани ёки келиб чиқиши мумкин.
Масалан, мулкка қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш натижасида анча
миқдорда зарар етказилса, жиноят тугалланган деб ҳисобланади. Шу сабабли,
бундай ҳолатларда зарарнинг миқдорини аниқлаш муҳим аҳамиятга эга.
Масалан, агар А. исмли шахс ўзганинг мулкини қасддан ёқиб юборса, етказилган
зарар анча миқдорга етмаган тақдирда, жиноий оқибат юзага келмайди.
Шунингдек, бундай вазиятларда жиноят субъектининг ёшини аниқлаш ҳам
муҳим саналади. Мақоланинг хусусиятларини аниқроқ тушуниш учун суд
талқини муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон Республикаси Олий суд Пленумининг
2000 йил 15 сентябрдаги 21-сонли “Вояга етмаганларнинг жиноятлари ҳақидаги
ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарорида, хусусан 5-бандида,
7
Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 548-моддасига мувофиқ, вояга
етмаганларнинг жиноятлари ҳақидаги ишлар бўйича исботланиши лозим бўлган
ҳолатлар қаторига шахснинг ёши ва шахсиятини аниқлаш ҳам кириши
таъкидланган
8
. Шу билан бирга, шахснинг жиноий жавобгарлик ёши туғилган
кунидан бошлаб эмас, балки туғилган куни ўтгандан кейин, яъни эртаси куннинг
ноль соатидан бошлаб бошланиши қайд этилган.
Жиноят содир этган шахснинг туғилиш гувоҳномаси ёки паспортидан
фотонусха мавжудлигига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Агар ишда бундай
ҳужжатлар йўқ бўлса, суд бу камчиликни бартараф этиш чораларини кўриши
лозим. Шунингдек, агар судланувчининг ёши суд-тиббиёт экспертизаси
томонидан аниқланса, унинг туғилган куни, экспертлар томонидан аниқланган
йилнинг охирги куни сифатида қабул қилиниши белгиланган. Ёш энг кам ва энг
кўп муддатлар билан аниқланганда, суд экспертлар кўрсатган энг кам ёшдан
келиб чиқиши керак.
Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, мазкур жиноят ўсмирлар ўртасида
кўпайиб бормоқда. Масалан, ижтимоий тармоқларда мактаб ўқувчилари
ўртасида машҳурликка эришиш мақсадида бошқа шахсларнинг автомобилларига
қасддан зарар етказишни ўз ичига олган янги тенденция кенг тарқалгани
кузатилмоқда
9
.
7
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2000 йил 15 сентябрдаги « Вояга етмаганларнинг
жиноятлари ҳақидаги ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида » ги 21-сон қарори //
ҳттпс://лех.уз/уз/доcс/1449720.
8
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси. УРЛ: ҳттпс://www.лех.уз/доcс/111460.
9
ўсмирлар
ТикТок-да
ёқтириш
учун
машина
ойналарини
синдиришди
//
[сайт].
УРЛ:ҳттпс://cар.ру/неwс/автомобили/127556-новйий-тренд-подростки-бют-стекла-машин-ради-лайков-в-
тикток(кириш санаси: 27.03.2022).
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
160
160
Биз ишонамизки, 14 ёшдаги инсон ўзганинг мулкини қасддан йўқ қилиш ёки
унга зарар етказишнинг ижтимоий хавфлилигини англаб етиши мумкин. Бироқ,
шунга қарамай, вояга етмаган шахсларнинг хатти-ҳаракатлари ҳар доим ҳам
худбинлик ёки безорилик ниятларига асосланмайди. Улар кўпинча ҳазилкашлик,
қизиқувчанлик ёки шахсий манфаатлар билан боғлиқ бўлмаган бошқа
мақсадларда ҳаракат қилишлари мумкин. Масалан, бундай шахслар орасида
футбол мухлислари ёки ижтимоий тармоқларда машҳурликка интилганлар
бўлиши мумкин. Шу билан бирга, баъзи ҳолатларда ўсмирлар мулкка қасддан
нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш орқали бошқа жиноятларни яширишга
уринишади. Бундай хатти-ҳаракатлар жиноий жавобгарликни белгилашда
эътиборга олиниши зарур.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида жиноий жавобгарлик ёши
жиноят турига қараб турлича белгиланган. Хусусан, 277-модда (Безорилик)нинг
биринчи қисми бўйича жавобгарлик 16 ёшдан бошланади, иккинчи ва учинчи
қисмлари бўйича эса 14 ёшдан жиноий жавобгарлик белгиланган
10
. Шунингдек,
173-модда (Мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга зарар етказиш) бўйича ҳам
жавобгарлик 14 ёшдан бошланади. Бу ҳолат жиноятни содир этувчи шахснинг ўз
қилмиши натижасида келиб чиқадиган ижтимоий хавфлиликни англаш
қобилиятига эга бўлиши лозимлигини кўрсатади
11
.
Шу нуқтаи назардан, жиноий жавобгарликни белгилашда шахснинг ёшидан
ташқари унинг психологик ҳолати, содир этилган ҳаракатнинг англанганлик
даражаси, ниятнинг хусусияти (худбинлик, ғаразлилик ёки бошқа мақсадлар) ва
ҳаракат оқибатлари каби омилларни ҳам эътиборга олиш мақсадга мувофиқдир.
Шунингдек, 14 ёшга тўлган шахслар томонидан содир этиладиган мулкий
жиноятларда
тарбиявий
таъсир
чораларини
жиноий
жазо
билан
уйғунлаштиришни назарда тутувчи ёндашувларни жорий этиш таклиф этилади.
Бу нафақат жавобгарликни таъминлайди, балки вояга етмаган шахсларнинг
қайта ижтимоийлашувига кўмаклашади.
Мазкур таклиф – жиноий жавобгарлик ёшини қайта кўриб чиқиш ташаббуси
– ҳуқуқий жиҳатдан муҳим ва илмий асосланган бўлиб, уни қонунчилик
ташаббуси сифатида расмийлаштириш бир қатор омиллар билан изоҳланади:
Биринчидан, амалдаги Жиноят кодексида жавобгарлик ёши умумий
тартибда 16 ёш этиб белгиланган бўлса-да, айрим оғир жиноятлар учун 14 ёшдан
жавобгарликка тортиш назарда тутилган. Хусусан, 173-модда (мулкни қасддан
нобуд қилиш ёки зарар етказиш) бўйича 14 ёшдан жавобгарлик белгиланган. Бу
эса вояга етмаганларнинг мулкий муносабатларга таъсир этувчи ҳаракатлари
учун жавобгарлик масаласини янада пухта тарзда қайта кўриб чиқиш заруратини
10
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. URL: https://www.lex.uz/docs/111453.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
161
161
туғдиради.
Иккинчидан, замонавий ижтимоий шароитда ўсмирлар томонидан содир
этилаётган мулкий жиноятлар характери ўзгармоқда. Уларда ҳазил, қизиқиш,
виртуал танилиш ва оммавий кўриниш мақсадида содир этилаётган ҳолатлар
кўпаймоқда. Бу эса жавобгарлик ёшини белгилашда нафақат ёшга, балки
ижтимоий хавфлиликни англаб етиш қобилиятига ҳам аҳамият бериш
лозимлигини кўрсатади.
Учинчидан, жиноятлар профилактикаси бўйича самарали тизим яратиш
учун жавобгарлик ёшини белгилаш борасида ҳуқуқий аниқлик бўлиши зарур.
Айниқса, муайян турдаги жиноятлар – жамоат транспорти, ижтимоий
инфратузилма объектларига етказилаётган зарарлар бўйича ҳуқуқий чораларни
белгиловчи нормалар қайта кўриб чиқилиши лозим.
Жиноий жавобгарлик ёшини қайта кўриб чиқиш масаласи ҳуқуқий,
ижтимоий ва илмий нуқтаи назардан долзарб ҳисобланади. Амалдаги Жиноят
кодексига кўра, умумий ҳолатда жиноий жавобгарлик 16 ёшдан бошланади,
замонавий шароитда ўсмирлар иштирокидаги ҳуқуқбузарликлар турли омиллар
билан боғлиқ. Уларнинг хатти-ҳаракатлари кўпинча ижтимоий тармоқлардаги
таъсир, тенгдошлар босими ёки шахсий танилишига интилиш орқали юзага
чиқмоқда. Шу билан бирга, мулкий жиноятлар орқали бошқа оғир жиноятларни
яшириш ҳолатлари ҳам кузатилмоқда. Бу эса ўсмирларнинг ақлий етуклиги ва
ниятларни англаб етиш қобилиятини инобатга олган ҳолда ҳуқуқий ёндашувни
қайта кўриб чиқиш заруратини туғдиради.
Юқорида келтирилган ҳуқуқий асослар, ижтимоий зарурат ва халқаро
тажриба асосида таклиф этилади:
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 173-моддаси доирасида
жавобгарлик ёшини аниқ белгилаш ва умумий ҳолатлардаги жавобгарлик
ёши (16 ёш) ни 14 ёшга тушириш мақсадга мувофиқдир.
Бу, жиноий
ҳаракатларнинг олдини олиш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятини
такомиллаштириш ва ҳуқуқий барқарорликни таъминлашда муҳим аҳамиятга
эга бўлади.
