JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
345
345
AXBOROT XAVFSIZLIGIDAGI ZAMONAVIY TAHDIDLAR:
FISHING VA IJTIMOIY MUHANDISLIK HUJUMLARI
Alayev S.R, Mahmudov Sh.T.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlarining
axborot xavfsizligiga tahdidi tahlil qilinadi. Ushbu tahdidlar texnologik vositalardan
tashqari, inson psixologiyasidan foydalanishga asoslanadi. Maqolada hujumlarning
asosiy turlari, real misollar va ularni oldini olish yo‘llari keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Fishing, ijtimoiy muhandislik, axborot xavfsizligi, kiberhujum,
psixologik tahdidlar.
Аннотация
: В данной статье анализируются угрозы информационной
безопасности, связанные с фишингом и атаками социальной инженерии. Эти
угрозы основаны не только на технических средствах, но и на использовании
человеческой психологии. Представлены основные виды атак, реальные
примеры и меры профилактики.
Ключевые слова:
Фишинг, социальная инженерия, информационная
безопасность, кибератака, психологические угрозы.
Abstract:
This article analyzes the threats to information security posed by
phishing and social engineering attacks. These threats are based not only on technical
tools but also on the manipulation of human psychology. The paper presents main types
of attacks, real-life examples, and prevention measures.
Keywords:
Phishing, social engineering, information security, cyberattack,
psychological threats.
Bugungi kunda raqamli axborot vositalari jadal rivojlanar ekan, kiberxavfsizlik
masalalari global muammoga aylanmoqda. Fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari,
ayniqsa, foydalanuvchilarning shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarini o‘g‘irlashda keng
qo‘llanilmoqda [1].
Fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari
– bu
kiberjinoyatchilar tomonidan
foydalanuvchilarni csalg‘itish orqali maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish, tizimlarga
kirish yoki zararli dasturlarni joylashtirish uchun amalga oshiriladigan hujumlar
.
Bu turdagi hujumlarning maqsadi – login va parollarni o‘g‘irlash, bank kartalari va
moliyaviy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish, davlat tizimlariga noqonuniy kirish hamda
tizimlarga zararli dasturlarni o‘rnatish.
1. Fishing hujumlari.
Fishing
hujumi – bu
firibgarlik usuli bo‘lib, hujumchilar soxta veb-saytlar,
elektron pochta yoki xabarlar orqali foydalanuvchini aldab, undan maxfiy
ma’lumotlarni olishga urinishdir
.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
346
346
Fishing hujumlarining asosiy xususiyatlari – hujum
f
oydalanuvchi haqiqiy deb
hisoblaydigan manbadan bo‘ladi, hujumchi foydalanuvchini soxta veb-saytlarga
yo‘naltirib, login va parollarni o‘g‘irlaydi hamda elektron pochta, SMS yoki ijtimoiy
tarmoqlar orqali tarqatiladi.
Fishing hujumlarining asosiy turlari
1-jadval
Fishing turi
Tavsif
Email Phishing
Soxta elektron pochta orqali
foydalanuvchini aldash
Spear Phishing
Maxsus bir shaxs yoki kompaniyaga
qaratilgan fishing hujumi
Whaling
Yuqori lavozimli rahbarlarga qaratilgan
fishing hujumi
Smishing
SMS orqali fishing xabarlari yuborish.
Vishing
Telefon qo‘ng‘iroqlari orqali fishing
hujumi.
Fishing hujumlarida hujumchi ishonchli tashkilot (masalan, bank, pochta, davlat
idorasi) nomidan soxta xat yuboradi, ushbu xat orqali foydalanuvchidan
ma’lumotlarini yangilash, parolni kiritish yoki havolaga bosish so‘raladi. Havola
foydalanuvchini soxta saytga olib boradi, u esa asl saytdan deyarli farq qilmaydi.
Foydalanuvchi ma’lumotlarini kiritgach, bu ma’lumotlar firibgarning qo‘liga tushadi.
F
ishing hujumlarining belgilari quyidagi bo‘lishi mumkin:
tanish bo‘lmagan manzildan kelgan shubhali xabarlar;
“Hisobingiz bloklandi” kabi vahima uyg‘otuvchi matnlar;
“Tezda javob bering!” – vaqt bo‘yicha bosimlar;
Soxta manzil – https://paypa1.com (aslida esa paypal.com bo‘lishi kerak).
Fishing hujumlaridan himoyalanish uchun s
ayt manziliga e’tibor berish lozim
(HTTPS bo‘lishi shart), emaildagi havolalarga darhol bosmaslik, parollarinni hech
kimga aytmaslik, ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqish hamda antifishing dasturlar
va brauzer plaginlaridan foydalanish lozim bo‘ladi.
2.
Ijtimoiy muhandislik hujumlari.
Ijtimoiy muhandislik hujumlarida texnik vositalardan ko‘ra, inson ishonchi
va psixologiyasiga urg‘u beriladi. U quyidagi usullarni o‘z ichiga oladi [2]:
Ijtimoiy muhandislik
– bu
foydalanuvchilarning psixologik xususiyatlaridan
foydalanib, ularni aldash va maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish uchun ishlatiladigan
hujum turi
.
Ijtimoiy muhandislik
hujumlarining asosiy xususiyatlari shundaki,
hujumchi foydalanuvchilarni maxfiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritishni ishonchni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
347
347
qozonish, manipulyatsiya qilish, hamda elektron pochta, qo‘ng‘iroqlar, shaxsiy
uchrashuvlar yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshiradi.
Ijtimoiy muhandislik hujumlarni amalga oshirish uchun hujumchi tanlangan
shaxs haqida ma’lumot to‘playdi (ismi, lavozimi, tashkilot, qiziqishlari) va unga
ishonchli ko‘rinadigan muloqot yaratadi (masalan, tashkilot xavfsizlik bo‘limidanman
deydi), hamda jabrlanuvchidan parol, login, yoki fayl yuborishni so‘raydi. Bunda
jabrlanuvchi hech narsadan shubhalanmay harakat qiladi va hujum muvaffaqiyatli
amalga oshadi [4].
Ijtimoiy muhandislik
hujumlarining asosiy turlari
2-jadval
Hujum turi
Tavsif
Pretexting
O‘zini rasmiy shaxs sifatida ko‘rsatib, ma’lumot
so‘rash
Baiting
Qiziqarli narsa (fleshka, sovg‘a, link) orqali
foydalanuvchilarni zararli fayllarni yuklashga
undash
Tailgating
Jismoniy xavfsizlikni buzib, ob’ektga ruxsatsiz
kirish
Quid Pro Quo
Foydalanuvchiga soxta yordam (sovrinlar,
lotereyalar) taklif qilish va ma’lumot olish
Misol: Telefon orqali bank xodimi sifatida qo‘ng‘iroq qilib, foydalanuvchidan
parolni so‘raydi,
yoki
hujumchi kompaniya hisobchisi nomidan soxta xabar yuboradi:
“Yangi yetkazib beruvchi uchun to‘lov qilish zarur. Quyidagi hisob raqamga pul
o‘tkazing”. Shunda tashkilot hisobchisi xabarga ishonadi va mablag‘ni jinoyatchining
hisobiga o‘tkazadi.
Ijtimoiy muhandislik hujumlaridan himoyalanish uchun shaxsiy ma’lumotlarni
noma’lum shaxslarga bermaslik, qo‘ng‘iroqlar yoki elektron xabarlarda shubhali
so‘rovlarni e’tiborsiz qoldirish, tizimga kirish huquqiga ega bo‘lgan xodimlarga
xavfsizlik treninglari o‘tkazish hamda parollarni muntazam o‘zgartirish va xavfsiz
saqlash lozim.
Real hayotdagi fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari [4]
3-jadval.
Yil
Hodisa
Jabrlangan
tashkilot
O‘g‘irlangan
ma’lumotlar
2020
Kredit karta
ma’lumotlari
o‘g‘irlandi
Target
40 million kredit karta
ma’lumotlari
o‘g‘irlangan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
348
348
2022
Mashhur
akkauntlar fishing
qurboni bo‘ldi
Bir nechta mashhur
akkauntlar buzilgan
2023-2024
Muvaffaqiyatli
fishing hujumi
Google &
$100 million
yo‘qotgan
Tashkilotlarda ijtimoiy muhandislik hujumlaridan h
imoyalanish uchun h
ar
qanday shubhali so‘rovga
javob bermaslik, x
odimlar bilan muntazam ravishda
kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar o‘tkazish
, har bir xodimning
vazifasiga doir
doiraviy huquqlarni belgilash
va tashqi manba yoki shaxsdan kelgan har qanday
talabni
tasdiqlash mexanizmini
ishlab chiqish tavsiya etiladi [5].
Ijtimoiy muhandislik hujumlaridan himoyalanish uchun kiberxavfsizlik bo‘yicha
xodimlarni muntazam o‘qitish, ikki bosqichli autentifikatsiyadan va fishinglarni
aniqlovchi tizimlardan foydalanish, hamda tashkilotning axborot xavfsizligi siyosatiga
qat’iy rioya qilish kerak.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, f
ishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari
– zamonaviy kiberxavfsizlik muammolarining markazida turadi. Bunday hujumlar
texnologik emas, balki inson psixologiyasi orqali amalga oshiriladigan kiberxavflardir.
Bunday tahdidlarga qarshi kurashda texnologik choralar bilan bir qatorda,
foydalanuvchilarni o‘qitish va ogohlik darajasini oshirish zarur [6].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Hadnagy, C. (2018). Social Engineering: The Science of Human Hacking. Wiley.
2.
Mitnick, K. D., & Simon, W. L. (2002). The Art of Deception: Controlling the
Human Element of Security. Wiley.
3.
Symantec. (2021). Internet Security Threat Report.
4.
FBI. (2017). Lithuanian Man Charged with Theft of Over $100 Million.
https://www.fbi.gov
5.
ENISA. (2022). Cybersecurity Threat Landscape Report.
6.
Alayev S.R. Axborot xavfsizligi asoslari. Darslik. Aloqa nashriyoti, Toshkent 2025
y.
