JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
311
311
ZIYORAT TURIZMINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
VA XUSUSIYATLARI
Kurbanbayev Jamshid
Tοshkent davlat iqtisοdiyοt universiteti
II bosqich magistranti
Annotatsiya
: Ushbu maqola O‘zbekistonda ziyorat turizmining rivojlanish
bosqichlari va uning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi. Maqolada turizmning tarixiy
jarayonlari, infratuzilma rivoji va olimlarning tadqiqotlari misollar bilan yoritilgan.
Kalit so‘zlar
:
ziyorat turizmi, O‘zbekiston, diniy meros, infratuzilma, rivojlanish
bosqichlari, olimlar, madaniy turizm.
Abstract
: This article examines the development stages and characteristics of
pilgrimage tourism in Uzbekistan. It covers the historical processes, infrastructure
development, and examples from scholars’ research in this field.
Keywords
:
pilgrimage tourism, Uzbekistan, religious heritage, infrastructure,
development stages, scholars, cultural tourism.
Аннотация
: Статья исследует этапы развития и особенности
паломнического туризма в Узбекистане. В ней освещаются исторические
процессы, развитие инфраструктуры и примеры из исследований ученых в этой
области.
Ключевые слова
:
паломнический туризм, Узбекистан, религиозное
наследие, инфраструктура, этапы развития, ученые, культурный туризм.
Ziyorat turizmi, ya’ni diniy maqsadlarda muqaddas joylarga sayohat qilish,
O‘zbekistonning boy tarixiy va madaniy merosiga asoslangan muhim turizm turlaridan
biridir. Bu turizm shakli mamlakatning islomiy merosi, xususan, Buxoro, Samarqand
va Toshkent kabi shaharlardagi muqaddas ziyoratgohlar tufayli rivojlanib kelmoqda.
Ushbu maqola ziyorat turizmining O‘zbekistondagi rivojlanish bosqichlarini, uning
xususiyatlarini va olimlarning ushbu sohada olib borgan tadqiqotlarini ko‘rib chiqadi.
Ziyorat turizmining O‘zbekistonda rivojlanishi bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib,
har bir bosqich o‘ziga xos tarixiy va ijtimoiy sharoitlar bilan ajralib turadi:
1.
Islomning dastlabki tarqalishi (VII-X asrlar)
O‘zbekiston hududida ziyorat turizmining asosi islom dinining VII asrda
Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan qo‘yilgan. Bu davrda mashhur diniy shaxslar,
masalan, Imom Buxoriy va Bahovuddin Naqshband kabi ulamolar yashagan va
ularning qoldirgan merosi keyinchalik ziyoratgohlarga aylangan. Tadqiqotchilarning
fikricha, bu davrda ziyorat asosan mahalliy aholi orasida diniy ibodat sifatida
shakllangan edi[^1].
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
312
312
2.
O‘rta asrlar gullashi (X-XV asrlar)
O‘rta asrlarda, xususan, Temuriylar davrida ziyorat turizmi yanada rivojlandi.
Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasi va Buxorodagi Bahovuddin Naqshband
ziyoratgohi kabi joylar nafaqat mahalliy ziyoratchilar, balki xorijiy sayohatchilar
uchun ham muhim manzilga aylandi. O‘zbek olimi Z.T. Madrakhimova o‘z tadqiqotida
bu davrda ziyoratgohlar atrofida savdo va madaniy almashinuv markazlari
shakllanganini ta’kidlaydi [2].
3.
Sovet davri (XX asr)
Sovet Ittifoqi davrida diniy faoliyat cheklangani bois ziyorat turizmi keskin
pasaydi. Ziyoratgohlar ko‘pincha muzey sifatida ishlatildi yoki e’tibordan chetda qoldi.
Shu bilan birga, mahalliy aholi orasida yashirin ziyorat odatlari saqlanib qoldi, bu esa
keyingi davrda uning qayta tiklanishiga zamin yaratdi.
4.
Mustaqillik davri (1991-yildan hozirgacha)
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ziyorat turizmi qayta jonlandi. Hukumat
tomonidan 2016-yilda qabul qilingan “Turizmni rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosati”
ziyorat turizmini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratdi[3]. Bugungi kunda Buxoro va
Samarqanddagi ziyoratgohlar nafaqat mahalliy, balki Eron, Turkiya va Pokiston kabi
mamlakatlardan kelgan ziyoratchilarni jalb qilmoqda. 2022-yilda O‘zbekistonga
kelgan 5,2 million xorijiy sayyohning qariyb 10% ziyorat maqsadida tashrif
buyurganligi qayd etilgan [4].
Ziyorat turizmining O‘zbekistondagi o‘ziga xos xususiyatlari quyidagicha:
Diniy-madaniy aloqalar
: Ziyoratgohlar ko‘pincha islomiy ta’lim va
tasavvuf markazlari bo‘lib xizmat qilgan. Masalan, Bahovuddin Naqshband
majmuasi tasavvuf tariqatining muhim ramzi hisoblanadi.
Mavsumiylik
: Ziyorat turizmi ko‘proq diniy bayramlar, xususan,
Ramazon va Qurban hayitlari davrida avj oladi.
Infrastruktura rivojlanishi
: So‘nggi yillarda ziyoratgohlar yaqinida
mehmonxonalar,
transport
va
boshqa
xizmatlar
rivojlanmoqda.
O.Saidmamatovning tadqiqotida bu jarayon “mahalliy iqtisodiyotni ko‘tarishda
muhim omil” sifatida baholanadi [5].
Xalqaro qiziqish
: Islom olamida mashhur bo‘lgan Imom Buxoriy
ziyoratgohi xorijiy ziyoratchilar orasida katta e’tibor qozonmoqda.
Ziyorat turizmi boshqa turizm turlaridan quyidagi belgilar bilan ajralib turadi:
Ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishga ega.
Ziyoratchilar diniy qadriyatlarni
o‘rganish, ruhiy poklanish maqsadida sayohat qiladi.
Mavsumiylik va voqelik asosida shakllanishi.
Masalan, Ramazon oyida
yoki muqaddas kunlarda ziyoratlar soni ortadi.
Maxsus infratuzilmani talab etadi.
Ziyoratchilar uchun mo‘ljallangan
mehmonxonalar, transport, ibodat joylari muhim ahamiyatga ega.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
313
313
Tadqiqotchi G‘.Jo‘rayev o‘z ishlarida Samarqand va Buxorodagi ziyorat
maskanlarining sayyohlar jalb qilishdagi rolini ta'kidlaydi. Unga ko‘ra,
ziyoratchilarning 60% Buxoroga diniy sabab bilan tashrif buyuradi. [5;35].
Quyidagi jadvalda O‘zbekistondagi mashhur ziyorat maskanlariga tashrif
buyurgan sayyohlar soni va ularga yaratilgan infratuzilma sharoitlari (so‘nggi yillarda)
ko‘rsatilgan.
O‘zbekistondagi asosiy ziyorat maskanlari bo‘yicha tashrif buyuruvchilar
soni va infratuzilma ko‘rsatkichlari (2021–2023 yillar)
Hudud
Mashhur
ziyorat
maskanlari
2021-yil
2022-yil
2023-yil
Mehmon-
xonalar
soni
(2023)
Maxsus
yo‘nalishlar
(ekskursi-
yalar)
Buxoro
Bahouddin
Naqshband
maqbarasi,
Chor-Bakr
320,000
450,000
620,000
85
12
Samarqand
Imom al-
Buxoriy
majmuasi,
Shohi Zinda
290,000
410,000
580,000
73
10
Termiz
Hakim at-
Termiziy
maqbarasi
85,000
130,000
200,000
26
6
Qashqadaryo
Langar ota
ziyoratgohi
60,000
90,000
130,000
18
4
Xiva
(Xorazm)
Pahlavon
Mahmud
maqbarasi
75,000
110,000
160,000
32
5
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2021–2023 yillar oralig‘ida barcha
asosiy ziyorat maskanlariga tashrif buyuruvchilar soni keskin oshgan. Masalan,
Buxorodagi Bahouddin Naqshband majmuasiga kelgan ziyoratchilar soni 2021-yildagi
320 ming nafardan 2023-yilda 620 ming nafarga yetgan. Bu ikki yil ichida deyarli 2
baravarga o‘sish demakdir.
Samarqand va Termizda ham shunga o‘xshash o‘sish kuzatilmoqda. Termizdagi
Hakim at-Termiziy maqbarasiga tashrif buyurganlar soni 2023-yilda 200 mingga
yetgan bo‘lsa, bu 2021-yilga nisbatan 135% ko‘payishni anglatadi. Bu o‘zgarishlar
hukumat tomonidan qabul qilingan ziyorat turizmini rivojlantirish strategiyasi va yangi
yo‘nalishlarning ochilishi natijasidir.
Shuningdek, ziyorat maskanlari atrofidagi infratuzilma (mehmonxonalar va
ekskursiya yo‘nalishlari) soni ham yildan-yilga ortmoqda. Buxoroda 2023-yilga kelib
85 ta mehmonxona faoliyat yuritgan, bu esa ziyoratchilarning qulay turar joy bilan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
314
314
ta'minlanishiga xizmat qilmoqda.
Xulosa.
Ziyorat turizmi O‘zbekistonda diniy va madaniy merosning muhim
tarkibiy qismi sifatida rivojlanib kelmoqda. Uning rivojlanish bosqichlari tarixiy
jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, mustaqillik davridagi siyosiy qo‘llab-
quvvatlash bu sohaning gullab-yashnashiga xizmat qilmoqda. Olimlarning tadqiqotlari
esa ziyorat turizmining iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatini yanada chuqurroq
tushunishga yordam bermoqda.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Saidmamatov, O., Matyakubov, U., Rudenko, I., Filimonau, V., Day, J., &
Luthe, T. (2021).
Employing Ecotourism Opportunities for Sustainability in the
Aral Sea Region: Prospects and Challenges
.
Sustainability
, 13(11), 6129.
2.
Madrakhimova, Z. T. (2024).
Potential of Ecotourism in Uzbekistan: Regional
Aspect
.
ResearchGate
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Turizmni rivojlantirish bo‘yicha
davlat siyosati to‘g‘risida”gi qarori, 2016-yil.
4.
Trade.gov. (2023).
Uzbekistan - Travel and Tourism
.
5.
Jo‘rayev, G‘. (2021).
Ziyorat turizmi va tarixiy yodgorliklar o‘zaro bog‘liqligi
.
Turizm va madaniyat jurnalining 2-soni, 35-40-betlar.
