JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
293
293
TAZIYQ VA ZO’RAVONLIKDAN JABRLANGAN XOTIN
QIZLARGA PSIXOLOG YORDAM KO’RSATISH
Raximova Lobar Qaxramonova
Toshkent tumani ”Inson ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi”
Annotatsiya
: Zamonaviy jamiyatda bu muammolar ko'plab ayollarning hayotiga
salbiy ta'sir ko'rsatmoqda va ularning ruhiy salomatligi, ijtimoiy hayoti va umumiy
farovonligiga daxldor. Psixologik yordam, jabrlanuvchilarga o'z muammolarini
tushunish, his-tuyg'ularini boshqarish va hayotlarini qayta tiklashda yordam berishi
mumkin.
Kalit so’zlar
: taziyq, xotin-qizlar, psixologik yordam,ruhiy salomatlik,
psixologik strategiyalar, jabrlanuvchilar, muammoli vaziyatlar.
Аннотация:
в современном обществе эти проблемы оказывают негативное
влияние на жизнь многих женщин и влияют на их психическое здоровье,
социальную жизнь и общее благополучие. Психологическая поддержка может
помочь жертвам понять свои проблемы, управлять своими эмоциями и
восстановить свою жизнь.
Ключевые слова:
угнетение, женщины, психологическая помощь,
психическое здоровье, психологические стратегии, жертвы, проблемные
ситуации.
Abstract:
In modern society, these problems negatively affect the lives of many
women and affect their mental health, social life and general well-being. Psychological
support can help victims understand their problems, manage their emotions and rebuild
their lives.
Key words:
harassment, women, psychological support, mental health,
psychological strategies, victims, problematic situations.
Oila, xotin-qizlar va keksa avlod vakillari bilan ishlash tizimini yangi darajaga
olib chiqish, mahallalarni qo’llab-quvvatlashni yanada takomillashtirish, mahallabay
ishlashga mas’ul bo’lgan shaxslar faoliyatini samarali tashkil etish va o’zaro
hamkorligini ta’minlash, xotin-qizlarning ta’lim va kasbiy ko’nikmalar olishlari,
munosib ish topishlariga har tomonlama ko’maklashish, tadbirkorligini qo’llab-
quvvatlash, iqtidorli yosh xotin-qizlarni aniqlash va ularning qobiliyatlarini to’g’ri
yo’naltirish, gender tenglikni ta’minlash siyosatini davom ettirish, xotin-qizlarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni qo’llab-quvvatlashga doir islohotlarni
amalga oshirish, hududlarda, ayniqsa, qishloqlarda xotin-qizlarga ko’rsatiladigan
tibbiy-ijtimoiy xizmatlar sifatini, ular o’rtasida sog’lom turmush tarzini ta’minlash
borasidagi ishlar samaradorligini oshirish, turar joyga muhtoj xotin-qizlarni uy-joy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
294
294
bilan ta’minlash, turmush va mehnat sharoitlariniyaxshilash, daromadlarini
ko’paytirish borasida tizimli chora-tadbirlarni belgilash, og’ir ijtimoiy ahvolga tushib
qolgan xotin-qizlarga ijtimoiy- huquqiy, psixologik yordam ko’rsatish, ularni «Ayollar
daftari» orqali manzilli qo’llab- quvvatlash, jamiyatda xotin- qizlarga tazyiq va
zo’ravonlikka nisbatan murosasizlik muhitini yaratish, xotin-qizlarninghuquq va
qonuniy manfaatlarini ta’minlash, oilaning tarbiyaviy-ta’lim salohiyatini
mustahkamlash, jamiyatda oilaviy qadriyatlarni saqlash, oilalarda ma’naviy-axloqiy
muhitni yaxshilash va ularning farovonlik darajasini oshirish Farmonning ustivor
maqsadidir. Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi — o‘ziga nisbatan tazyiq va
zo‘ravonlik sodir etilishi tahdidi ostida bo‘lgan yoki tazyiq va zo‘ravonlik natijasida
jabrlangan ayol jinsidagi shaxs.
Tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi quyidagi huquqlarga ega:
•
o‘ziga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik sodir etilganligi yoki ularni sodir etish
tahdidi to‘g‘risidagi ariza bilan tegishli vakolatli organlarga hamda tashkilotlarga
yoxud sudga murojaat etish;
•
maxsus markazlarda, shuningdek bepul telefon liniyasi orqali tekin huquqiy
maslahat, iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa yordam olish;
•
ichki ishlar organlariga himoya orderi berish to‘g‘risidagi talab bilan murojaat
qilish, himoya orderi shartlari buzilgan taqdirda esa, ularni bu haqda xabardor qilish;
•
sodir etilgan tazyiq va zo‘ravonlik natijasida o‘ziga etkazilgan moddiy zararning
o‘rni qoplanishi hamda ma’naviy ziyon kompensatsiya qilinishi to‘g‘risidagi talab
bilan sudga murojaat etish.
Oʻzbekiston Respublikasida istiqomat qiluvchi har qanday ayol jinsiga mansub
shaxsga nisbatan ruhiy, jismoniy, jinsiy va boshqa koʻrinishlarda amalga oshiriluvchi
jinoyatlar toʻplami. Bu kabi jinoiy hodisalar, asosan, erkak jinsiga mansub shaxs
tomonidan ayol jinsiga taalluqli sherigiga nisbatan amalga oshirilgan zoʻravonlik
holatlari, jumladan, kaltaklash, psixologik zo‘ravonlik, oilaviy zo‘rlash, qotillik, jinsiy
tajovuz va taʼqiblar, shuningdek, zoʻrlash, zo‘ravonlik bilan jinsiy aloqada bo‘lish,
istalmagan jinsiy oqibatlar, bolalarga nisbatan jinsiy zoʻravonlik, majburiy nikoh,
koʻcha bezoriligi, taʼqib qilish, cyberbullying kabi tazyiqlar taʼsirida xotin-qizlar
huquqlarining poymol qilinishi orqali namoyon boʻladi.
Psixologik yordamning ahamiyati va asosiy maqsadlari
Zo'ravonlikka uchragan ayollar uchun psixologik yordam ularga ruhiy
jarohatlardan tiklanishga, o‘zini qaytadan anglashga va hayotida barqarorlikni
tiklashga yordam beradi.
Psixologik yordamning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
•
O'ziga ishonchni qaytarish: Zo'ravonlik qurboni bo'lgan xotin-qizlar ko‘pincha
o‘ziga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
295
295
•
ishonchsizlikka duch keladi. Psixologik yordam ularning o‘ziga ishonchini qayta
tiklashga yordam beradi.
•
Hissiy barqarorlikni tiklash: Zo'ravonlik tufayli ayollarda hissiy muvozanat
buziladi. Ular o‘zini aybdor his qilishlari, qayg‘u va g‘azab hissiyotlarini boshdan
kechirishi
•
mumkin. Psixologik yordam ushbu hissiy holatni boshqarishda yordam beradi.
•
Travma bilan ishlash: O'tmishda zo'ravonlik tufayli olingan ruhiy jarohatlarni
davolash
•
va ularning kelajakda qayta tiklanishining oldini olish muhimdir.
•
Psixologik yordam usullari
•
Psixologlar va ijtimoiy ishchilar tomonidan zo'ravonlikka uchragan ayollarga
ko‘rsatiladigan yordam bir necha turli yondashuvlarni o‘z ichiga oladi:
•
•Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KHT): Bu terapiya usuli orqali qurbonlarning
zo'ravonlikka bo‘lgan munosabatlari, hissiy javoblari va ichki tajribalari qayta
shakllantiriladi.
•
Ular salbiy o‘y-fikrlar o‘rniga, ijobiy va konstruktiv yondashuvlarni
o‘rganadilar.
•
•Travmatik terapiya: Bu jarayonda psixoterapevtlar travma bilan ishlash orqali
zo'ravonlikning og‘riqli xotiralarini qayta ishlaydi va qurbonlarni bu jarayonni
boshqarishga o‘rgatadi.
•
Ko‘ngilli yoki ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: Zo'ravonlik qurbonlari uchun
maxsus tashkil etilgan qo‘llab-quvvatlash guruhlari ularga ruhiy yordam berish va
o‘zaro tajriba almashish imkonini yaratadi. Bu guruhlar ayollarga psixologik yordam
olishda ulkan turtki bo‘lib xizmat qiladi.
Psixologik yordam samaradorligini oshirish yo‘llari
Psixologik yordamning samaradorligini oshirish uchun bir qancha chora-tadbirlar
ko‘rilishi kerak:
• Ta'lim va ma'lumot yetkazish: Zo'ravonlikning oqibatlari va uning salbiy ta'siri
haqida jamiyatda keng qamrovli ma'lumot tarqatish, zo'ravonlik qurbonlari uchun
yordam dasturlari haqida xabardorlikni oshirish lozim.
• Qonuniy himoya vositalarini kuchaytirish: Zo'ravonlikka qarshi qonunlar va
ularning amalga oshirilishini ta’minlash, ayollarning xavfsizligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega.
• Ruhiy salomatlik xizmatlarini kengaytirish: Psixologik yordam olishni
osonlashtirish, ayollarga o‘z muammolarini hal qilish uchun davlat va nodavlat
tashkilotlar tomonidan keng qamrovli ruhiy va ijtimoiy yordam dasturlarini yo‘lga
qo‘yish zarur.
Taziyq va zuravonlikka uchragan xotin-qizlarga psixologik yordam ko'rsatish
jamiyatning muhim vazifalaridan biridir. Ularning ruhiy salomatligini tiklash, qo'llab-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
296
296
quvvatlash va taziyqdan qutqarish har birimizning burchimizdir. Jamiyatda bu
masalalarga e'tibor qaratish, xotin-qizlarga yanada qulay shart-sharoitlar yaratishga
olib keladi.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar
1.
Aptikieva L.R., Aptikiev A.X., Bursakova M.S. Zo'ravonlikdan omon qolgan
o'smirlar bilan psixologik-pedagogik ishlarni tashkil etish // Orenburg davlat
universitetining axborotnomasi No 9 (170), 2014. P.4-9.
2.
Malkina-Pykh IG Inqirozli vaziyatlarda psixologik yordam - Moskva: Eksmo
nashriyoti, 2005. - 960 p.
3.
Kring, A. M., Johnson, S. L., Davison, G. C., & Neale, J. M. (2014). Abnormal
Psychology.13th edition. John Wiley & Sons.
4.
Tajibaev, R., & Nurmuhamedova, S. (2022). Ayollar huquqlarini himoya qilish va
psixologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha milliy tajribalar. O‘zbekiston Psixologiyasi
Jurnali, 1(4), 45-58.
