JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
203
203
KUTUBXONALARDA FONDLARINI SAQLASH
ISHLARINI TASHKIL QILISH.
Xudoyqulova Nodira Murodovna
Samarqand viloyati pedagogik mahorat markazi ijtimoiy va
amaliy fanlarni o’qitish metodikasi kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada axborot-kutubxona fondlari va ularni
saqlash,shart-sharoitlari va saqlash gigiyenasi talablari haqida so’z boradi
Kalit so’zlar
: kutubxona, kitob, fond, asrash, ishlov berish,harorat, namlik,
yorug’lik
Maʼlumki, kutubxonalar qadim-qadimdan insonlar uchun maʼnaviyat va maʼrifat
o‘chog‘i bo‘lib xizmat qilgan
.
Kitob insoniyat tarixida eng muhim ma’naviyat va bilim
manbalaridan biri hisoblanadi. U insonni ma'naviy boyitadi, tafakkurini o‘stiradi va
dunyoqarashini kengaytiradi. Kitobga bo‘lgan ehtirom har bir kitobxonning burchidir.
Kitob – insoniyatning eng buyuk ixtirolaridan biri bo‘lib, u bizga bilim, tajriba va
ilhom bag‘ishlaydi. Kitob o‘qish madaniyatini rivojlantirish va uni avaylab-asrash
bizning burchimizdir. Har bir inson kitobni qadrlashi, undan to‘g‘ri foydalanishi va
keyingi avlodga yetkazishi kerak. Shuning uchun ma’naviy boyligimiz boldan kitobni
asrash avaylashdek ma’suliyatli vazifa kutubxona sohasi xodimlarini asosiy vazifasi
hisoblanadi.Axborot-kutubxona sohasida faoliyat yurituvchi har bir mutaxassis
kutubxona fondini shakllantirish, kutubxona fondini joylash va saqlashni
meyyorlarini bilish va bu meyyorlarga amal qilishi lozim.
Kutubxona fondlari nodir ma’naviy-moddiy boyliklar saqlanadigan muassasa
hisoblanadi. Shuning uchun ham fondni saqlash kutubxona xodimning asosiy
vazifalaridan biri hisoblanadi. Ajdodlarimiz tomonidan asrlar davomida to‘plangan
kitob kitob boyliklarini uzoq vaqt asl holida saqlab, avlodlarga yetkazish soha
xodimlarini
ma’suliyatli
vazifasi
hisoblanadi.
Kitob boyligini saqlash jahonning barcha xalqlari uchun katta ijtimoiy-madaniy
ahamiyatga ega. 1954-yilda YUNESKO tashabbusi bilan Gaaga shahrida chaqirilgan
hukumatlararo konferensiyada madaniy boylikni asrash bo‘yicha konvensiya qabul
qildi. Ana shu konvensiyaga muvofiq boshqa madaniy boyliklar qatori kutubxona
fondlari ham ularni yo‘qotib yuborish yoki biron-bir shaklda qonunsiz o‘zlashtirish
xavfi tug‘ilgan hollarda xalqaro himoyaga olinadi. Fondlarning to‘kisligiga ularni
asrash, to‘gri saqlash hamda shikastlanish omillarini bartaraf qilish orqali erishiladi.
Fondni asrash
deganda, kutubxona fondlari profilaktikasi hamda uning
to‘kisligini muhofazalashga oid tadbirlar majmui tushuniladi.
To‘g‘ri saqlash –
bu fondni qulay fizikaviy-ximiyaviy sharoitlar va biologik
rejimda maxsus jihozlangan binoda asrash demakdir. 1962-yilda barcha kutubxonalar
uchun majburiy bo‘lgan “Kitob fondlarining saqlanishi to‘g‘risida yo‘riqnoma” qabul
qilindi.
Fondlarni saqlashga ta’sir qiladigan omillar.
Kutubxonalar fondini uzoq vaqt asrash
ayni paytda kitob va boshqa hujjatlar tayyorlanadigan materiallarning mexanik
jihatidan mustahkam va biologik barqaror bo‘lishini hamda ularni o‘g‘irlanish va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
204
204
nobud bo‘lishdan saqlashni nazarda tutadi.
Quyida kutubxonada fondlarini saqlashning bir qancha omillari mavjud :
1.Ijtimoiy
omillar.
-
Kutubxonachi
va
kitobxonlarda
kutubxona
fondining
saqlanishi
uchun
javobgarlik hissini
-
Asrashning
to‘g‘ri,
mikromuhit
rejimini
yaratish;
-
Adabiyotlarni qabul
ularni
berish
va
nazorat
qilish;
-
Injenerlik-texnikaviy uskunalar (elektr qurilmalar, shamollatgich, suv, quvur,
kanalizatsiya tizimlari va boshqalar) ning to‘g‘ri ishlatilishini hamda yong‘in
xavfsizligi ustidan doimiy nazorat;
-
Fondni hasharotlar, kemiruvchilar va boshqa kitob zararkunandalaridan
biologik himoya qilish.
Hujjatlarni saqlash tartibi
1. Hujjatlarni saqlash tartibi yorug’lik, harorat-namlik va sanitariya-gigiyena
tartiblarining
normative
parametrlarini
saqlashni
taminlaydi.
2.
Yorug’likda
saqlash
tartibi
3. Hujjatlar qrong’ulikda yoki tarqoq yorug’lik bilan yoritilgan holda saqlanadi.
Hujjatlarni quyoshning tik nurlari bilan yoritilishuga yo’l qo’yilmaydi.
4. Saqlash chog’ida hujjatlar yuzasida yoritilganlik normasi 75 lk dan, ko’rgazmaga
qo’yilganda
ko’rik
paytida
150
lk
dan
ko’p
bo’lmaydi.
5. Yorug’lik manbalari to’lqin uzunligi 400 hm dank nm bo’lmagan va 760 nm dan
ko’p
bo’lmagan
optik
nurlanishni
taminlashi
kerak.
6. 2-5 bo’yicha normalarga rioya etish yopiq holda ishlangan yoritgichlardan
foydalanish va har xil turdagi yorug’likdan himoyalovchi qurilmalarni qo’llash
orqali taminlanadi
7. Yoritish uchun ultrabinafsha nurlanishdan himoyalovchi va issiqlik yutuvchi filtrli
lampalar
yoki
optik-tolali
yoritish
tizimlaridan
foydalanish
kerak.
8. Yoritgichlardan hujjat yuzasigacha bo’lgan masofa 0.5 m dan kam bo’lmaydi.
9. Yoritkichlarning konstruksiyasi yong’in jihatidan xavfsiz bo’lishi va lampaning
tushib
ketishi
va
mexanik
shikastlanishdan
saqlashi
kerak.
10.Ko’rgazmaga qo’yilgan vaqtda yorug’lik asboblarini vitrina ichiga o’rnatishga yo’l
qo’yilmaydi. Keluvchilar yo’qligida vitrinalari yorug’li o’tkazmaydigan pardalar bilan
yopiladi.Ikkita yonma-yon standart kitob javonlarini yoritish uchun alohida uzgich
o’rnatiladi.
11.Hujjatlar saqlanadigan xonaga kirishdan oldin barcha yoritish manbalari va elektr
uskunalari
o’chirilganligini
ko’rsatuvchi
indikatorli
uzgich
o’rnatiladi.
12.Harorat-namlik tarkibi Saqlanadigan joyda havo erkin aylanishi, havo oqimi to’xtab
qoladigan
zonalarning
yuzaga
kelishiga
yo’l
qo’ymaslik
kerak.
13.Hujjatlar saqlanadigan xonalarda havo harorati 18°C,nisbiy namlik 55 foiz,
pergament va teriga yozilgan hujjatlar uchun havoning nisbiy namligi 60 foiz.
8
14.Harorat-namlik tartibi havoni konditsiyalash tizimi yoki isitish-shamollatish
vositalari yordamida tartibga solinadi. Bir soatda havoni almashtirish karraliligi: oqim-
1,0,
havoni
tortib
chiqarish-1,0.
15.Havoni konditsiyalash va kiruvchi chiquvchi shamollatish tizimlari bilan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
205
205
jihozlanmagan, omborxona uchun mo’ljallangan xonalarda havo harorati va namligi
ratsional
ravishda
shamollatish,
isitish
va
nazorat-o’lchov
asboblarining
ko’rsatkichlariga amal qilinib, texnik vositalarni qo’llagan holda normaga keltiriladi.
16.Havoning harorati va anmligi haftada ikki-uch martta kecha kunduzning bir vaqtida,
tartib
buzilgan
hollarda
–har kuni nazorat qilinadi va qayd etiladi.
17.O’lchov asboblari har bir xonaning asosiy yo’lagida joylashtiriladi.va har bir
tarafida isitish va shamollatish tizimlaridan uzoqda, poldan (1,4±0,1) m masofada
joylashtiriladi.
18.Hujjatlar saqlanadigan yopiq javonlar va seyflar haftada kamida bir martta
shamollatiladi.
19.Bir xonadan harorat va namlik parametrlar bilan farqlanadigan boshqa xonaga
joylashtiriladigan
hujjatlar
iqlimga
moslashtiriladi
20.O’lchov asboblari ularda qo’yiladigan texnik talablarga muvofiq qiyoslanadi.
21.Sanitariya
gigiyena
tartibi..
22.Hujjatlar saqlanadigan xonadagi havoning sifati muntazam ravishda tekshiriladi.
hujjatlar saqlanadigan xonaning havosi tarkibida zararli aralashmalar miqdorini
baholash metodlari ГОСТ 12.1.014ga muvofiq.
23.Hujjatlar saqlanadigan xonalarga hujjatlar bilan ishlashga taalluqli bo’lmagan
predmetlarning bo’lishiga yo’l qo’yilmaydi.
24.Yangi kelib tushgan hujjatlar tekshiriladi va zarur bo’lsa gigiyenik va (yoki)
dezinfeksiya ishlovi beriladi.
25.Shikastlangan hujjatlar izolyatsiya qilingan xonada tekshiruvdan o’tkaziladi,
tozalanadi va vaqtincha saqlanadi.
26.Bir-ikki yilda kamida bir martta gigiyenik ishlov beriladi.
27.Mikrologik va entomologik nazorat fondlarni bir yilda ikki martta, zarurat
bo’lsa tez-tez tekshiruvdan o’tkazish orqali amalga oshiriladi.
28.Shikastlangan hujjatlar izolyatsiya qilinadi, maxsus xonada dezinfeksiya va
(yoki) dezinfeksiyasi o’tkaziladi.
29.Fondning dezinfeksiyasi va (yoki) dezinfeksiyasi hujjatlarning ommaviy
biologic zararlanganda va (yoki) interyer predmetlari va xonaning konstruksiya
elementlari shikastlanganda o’tkaziladi.
Hujjatlarni dezinfeksiya qilish Qog’ozdagi hujjatlarni dezinfeksiya qilish
quyidagicha amalgam oshiriladi:
-foydalanishga
ruxsat
etilgan
biotsidlar
bilan
germetizatsiya
qilingan kamerada fumigatsiya yordamida;
-yuqori chastotali toklar bilan elektromagnit maydonga ishlov berish;
-GT metatinning, PSПC -82 asimasaydning, poligeksametilenguanidin
hosilalarining suvdagi eritmalari bilan qo’lda ishlov berish. Teridagi hujjatlarni
dezinfeksiya qilish GT metatinning suvdagi eritmasi yoki timolning spirtli
eritmasi bilan; pergamentdagi hujjatlarni dezinfeksiya qilish
–timolning spirtli eritmasi bilan qo’lda amalgam oshiriladi. Xonalar va
kutubxona jihozlarini dezinfeksiya qilish poligeksametilenguanidin yoki katamin
hosilalarining suvdagi eritmalari bilan bajariladi.
Kutubxona fondlarini saqlash – bu ilm-fan, madaniyat va ma'naviyat
merosini kelajak avlodga yetkazish muhim shartidir. Kitoblarni to'g'ri sharoitda
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
206
206
1.
Axborot-kutubxona faoliyati to’g’risida O’zbekiston Respublikasi qonuni //Xalq so’zi-
2011.14 aprel.
2.
G‘anieva B.I. Axborot kutubxona katalogi va fondi: o‘quv qo‘llanma.- T.:
O‘zbekiston
, 2017.-212 b
3.
О. Alimova. Kutubxonashunoslik. 3 jildli. Т., «ILM ZIYO», 2007.
4.
E. Yo’Idoshev. Kutubxona va yosh kitobxon. Т., 2003.
5.
Kutubxona ishi bo'yicha xalqaro standartlar
– IFLA (International
Federation of Library Associations and Institutions)
rasmiy hujjatlar.
6.
O'zbekiston Milliy kutubxonasi rasmiy sayti
saqlash, ulardan zararlardan himoya qilish va muntazam ravishda nazorat ishlarini
olib borish kutubxonaning asosiy vazifalaridan biridir. Faqat shundagina
kutubxona fondlari uzoq yillar davomida insonlarga xizmat qiladi va bilim manbai
sifatida o'z ahamiyatini saqlab qoladi.
Adabiyotlar:
