JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
54
54
KARTEL KELISHUVI VA BOSHQA RAQOBATGA
QARSHI KELISHUVLAR
CARTEL AGREEMENT AND OTHER ANTI-COMPETITIVE
AGREEMENTS
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xususiy huquqi fakulteti talabasi
Ziyoxujayev Diyorbek Ziyoxuja o’gli
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kartel kelishuvlari va boshqa raqobatga qarshi
kelishuvlarning iqtisodiy ta’siri, ularning turlari va tartibga solish mexanizmlari
yoritilgan. Kartel kelishuvlari narxlarning oshishiga, raqobatning kamayishiga va
bozor samaradorligining pasayishiga olib keladi. Xalqaro va O‘zbekiston
qonunchiligidagi kartelga qarshi choralar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda
yuz bergan real misollar orqali kartel kelishuvlarining bozorlarga ta’siri tahlil qilinadi.
Maqola oxirida kartellarga qarshi kurashni kuchaytirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar:
kartel kelishuvi, raqobatga qarshi kelishuv, monopoliyaga qarshi
kurash, bozor samaradorligi, iqtisodiy ta’sir, narx kelishuvlari, bozorni taqsimlash,
xalqaro kartellar, yashirin kartellar, per se illegal, hard-core kartel, axborot
asimmetriyasi.
Abstract
: This article explores the economic impact of cartel agreements and
other anti-competitive agreements, their types, and regulatory mechanisms. Cartel
agreements lead to price increases, reduced competition, and decreased market
efficiency. Measures against cartels in international and Uzbek legislation are
examined. Additionally, the impact of cartel agreements on markets is analyzed
through real examples from Uzbekistan. At the end of the article, recommendations are
provided to strengthen the fight against cartels.
Key words: Cartel agreement, anti-competitive agreement, antitrust enforcement,
market efficiency, economic impact, price-fixing agreements, market allocation,
international cartels, secret cartels, per se illegal, hard-core cartel, information
asymmetry.
Kirish:
Bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillaridan biri erkin va adolatli
raqobatdir. Raqobat mahsulot va xizmatlar sifatini oshirishga, narxlarni
barqarorlashtirishga va innovatsiyalarni rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli,
har qanday raqobatga zid harakatlar, jumladan, narxlarni kelishib olish, bozorni
taqsimlash va yetkazib berishni sun’iy cheklash, bozorda beqarorlik keltirib chiqaradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
55
55
Ushbu harakatlar nafaqat iste’molchilar manfaatlariga ziyon yetkazadi, balki umumiy
iqtisodiy rivojlanishga ham salbiy ta’sir qiladi.
Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlarda raqobatga qarshi kelishuvlar va kartel
kelishuvlari kuzatilmoqda. Bunday holatlar, odatda, yirik kompaniyalar va
korporatsiyalar tomonidan amalga oshiriladi, chunki ular bozordagi o‘z hukmron
mavqeyini saqlab qolish va daromadlarini maksimal oshirishga intiladilar. Kartel
kelishuvlari va monopolistik harakatlar raqobat muhitini buzib, kichik va o‘rta biznes
subyektlari uchun to‘siqlar yaratadi. Natijada, iste’molchilar sifatli va arzon
mahsulotlardan mahrum bo‘ladilar.
Kartel kelishuvi tushunchasi va uning shakllanishi
Kartel kelishuvi – bu mustaqil kompaniyalarning o‘zaro kelishib, BOZORDA
raqobatni cheklash yoki yo‘q qilishga qaratilgan harakatlari majmui hisoblanadi.
Bunday kelishuvlar narxlarni boshqarish, ishlab chiqarish hajmini sun’iy cheklash yoki
bozor segmentlarini bo‘lib olish orqali amalga oshiriladi.
Kartel kelishuvlari bozor iqtisodiyotida uzoq tarixga ega bo‘lib, ular dastlab 19-
asr oxirlarida sanoat inqilobi natijasida shakllana boshlagan. Ushbu kelishuvlarning
kelib chiqishiga asosiy sabab sanoat korxonalari va yirik ishlab chiqaruvchilar
tomonidan bozorni nazorat qilish va o‘z monopoliyasini mustahkamlashga bo‘lgan
intilish edi.
Kartel so‘zi birinchi marta 1880-yillarda Germaniyada ishlatilgan bo‘lib, u
"Kartell" (nemischa) so‘zidan kelib chiqqan. Bu atama dastlab sanoat korxonalari
o‘rtasidagi kelishuvlarni ifodalash uchun qo‘llanilgan. Keyinchalik, iqtisodchilar kartel
kelishuvlarini bozor iqtisodiyotiga ta’siri jihatidan tahlil qila boshlaganlar. Mashhur
iqtisodchi
Adam Smit
(1723–1790) o‘zining "Millatlar boyligi"(“The Wealth of
Nations”) (1776) asarida monopoliyalar va yashirin kelishuvlar bozor raqobatini
cheklashini ta’kidlab, bunday kelishuvlarning iste’molchilarga zarar yetkazishini ilgari
surgan. Uning fikrlari kartel kelishuvlarining asosiy xavfini yoritib, bozor
iqtisodiyotida erkin raqobat muhimligini ko‘rsatadi. Avstriyalik iqtisodchi
Jozef
Shumpeter
(1883–1950) esa kartel kelishuvlarini "ijodiy buzilish (creative
destruction)" nazariyasi orqali izohlab, ba’zi kartellar vaqtincha bozorga barqarorlik
olib kelishi, lekin uzoq muddatda iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilishi
mumkinligini ta’kidlagan. Uning fikricha, kartellar vaqtinchalik samaradorlikni
ta’minlashi mumkin, lekin ularning mavjudligi yangi ishtirokchilar uchun to‘siqlar
yaratadi va texnologik innovatsiyalarni susaytiradi. Boshqa bir iqtisodchi
Jorj Stigler
(1911–1991) o‘zining kartel nazariyasida shuni ta’kidlagan: "Kartellar odatda uzoq
umr ko‘rmaydi, chunki ishtirokchilar o‘rtasida manfaatlar ziddiyati paydo bo‘ladi va
ayrim a’zolar yashirin ravishda kelishuv shartlarini buzadi." Uning fikricha, kartellar
barqaror bo‘lishi uchun doimiy nazorat va qat’iy kelishuv mexanizmlariga ega bo‘lishi
kerak. Shuningdek,
Alfred Marshall
(1842–1924) kartel kelishuvlarini "sun’iy bozor
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
56
56
to‘siqlari" deb atab, ular bozordagi tabiiy raqobatni buzishi va resurslarning noto‘g‘ri
taqsimlanishiga olib kelishini ta’kidlagan.
Kartel kelishuvlari tabiiy raqobatning cheklanishi yoki ishtirokchilar o‘rtasida
kelishilgan harakatlar natijasida shakllanadi. Ularning paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi
omillar murakkab iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zi bozorlarda
kartellarning yuzaga kelishi ancha ehtimolga yaqin bo‘ladi.
Kartel kelishuvlarining shakllanishiga quyidagi asosiy omillar ta’sir qiladi:
Bozor tuzilishi
– Kam sonli yirik ishtirokchilarga ega bo‘lgan bozorlarda kartel
kelishuvlari yuzaga kelish ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi. Chunki oz sonli kompaniyalar
o‘zaro kelishib olish orqali bozorni nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Misol
uchun, aviatsiya, energetika va farmatsevtika sohalarida yirik kompaniyalar faoliyat
yuritadi va bu sohalarda kartel shakllanishi ko‘proq kuzatiladi.
Talab va taklifdagi o‘zgarishlar
– Kartellar odatda bozordagi talab va taklif
noaniqligi oshgan paytda paydo bo‘ladi. Masalan, iqtisodiy inqirozlar, pandemiyalar
yoki global siyosiy o‘zgarishlar natijasida yetkazib berish zanjirlari buzilganda,
kompaniyalar o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida kartel kelishuvlariga
borishadi.
Huquqiy tartibga solish darajasi
– Kartellarning shakllanishi ko‘pincha
huquqiy nazorat qanchalik qat’iy yoki sust ekanligiga bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi
mamlakatlarda monopoliyaga qarshi qonunchilik sust bo‘lsa, kompaniyalar yashirin
kelishuvlarga osonroq borishadi.
Bozor shaffofligi va axborot asimmetriyasi
– Agar bozor ishtirokchilari bir-
birining narx belgilash va ishlab chiqarish strategiyalarini aniq bilsalar, kartel
kelishuvlarini tuzish osonlashadi. Ayniqsa, elektron tijorat va raqamli platformalar
orqali ma’lumot almashish rivojlangan joylarda bu jarayon tezlashishi mumkin.
Tashkiliy tuzilma va yetakchi kompaniyalarning ta’siri
– Ba’zan yirik
kompaniyalar kichik raqobatchilarni kartelga qo‘shilishga majburlaydi yoki ularni
bozorga kirish imkoniyatidan mahrum qiladi. Bu, ayniqsa, tabiiy monopoliya
xususiyatiga ega sohalarda kuzatiladi.
Kartellarning shakllanish jarayoni va ular ta’sir qiluvchi omillarni chuqur
o‘rganish huquqiy nazoratni kuchaytirish va iqtisodiyotda erkin raqobatni ta’minlashga
yordam beradi.
KARTELLARNI TAQIQLASH BO‘YICHA KENG TARQALGAN
KELISHUVLAR
Bugungi kunda dunyoda kamida 100 ga yaqin mamlakatda raqobat to‘g‘risidagi
qonunlar amal qiladi. Ushbu qonunlarning ba’zilari bir asrdan ham ko‘proq tarixga ega.
Masalan, AQSh 1890-yilda
Sherman Act (
Sherman qonuni
)
ni qabul qilgan. Yevropa
Ittifoqining
raqobat
qoidalari
esa
1957-yilda
Treaty
of
Rome
(Rim
shartnomasi
)asosida qabul qilingan bo‘lib, o‘sha yili Germaniya ham
Act against
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
57
57
Unfair Restraints of Competition (
adolatsiz raqobatga qarshi qonun
)
ni qabul qilgan.
Buyuk Britaniyada raqobat qonunchiligi 1948-yildagi
Monopolies and Restrictive
Practices (Inquiry and Control) Act
(Monopoliyalar va cheklovchi amaliyotlar
(Tergov va nazorat) to‘g‘risidagi qonun) bilan boshlangan. Yaponiyada esa birinchi
raqobat qonuni 1947-yilda
Act Concerning Prohibition of Private Monopoly and
Maintenance of Fair Trade
(
Xususiy monopoliyalarni taqiqlash va adolatli
savdoni ta’minlash to‘g‘risidagi qonun
)sifatida qabul qilingan.
1990-yillarning boshidan boshlab, dunyoda raqobat to‘g‘risidagi qonunlarning
soni sezilarli darajada oshdi. Endilikda raqobat qonunlari dunyoning barcha qit’alarida
va turli xil iqtisodiy tizimlarda – yirik yoki kichik, quruqlik yoki orol davlatlarida,
rivojlangan yoki rivojlanayotgan mamlakatlarda, sanoat, qishloq xo‘jaligi, savdo yoki
post-kommunistik iqtisodiyotlarga ega hududlarda qo‘llanilmoqda. So‘nggi yillarda
qabul qilingan muhim qonunlardan biri Hindistonning
Indian Competition Act of
2002 (
Raqobat to‘g‘risidagi qonuni
)
, shuningdek, Singapur va Vetnam tomonidan
2004-yilda qabul qilingan qonunlardir.
Turli mamlakatlardagi raqobat qonunchiliklari ba’zi jihatlari bo‘yicha bir-biridan
farq qilishi tabiiy. Ammo ularni birlashtiradigan eng muhim xususiyat shuki,
barcha
davlatlar "hard-core” kartel kelishuvlarini qoralaydi va taqiqlaydi.
Faqatgina
bunday kelishuvlarga qarshi kurashish va ularni jazolash mexanizmlari mamlakatlar
kesimida farqlanishi mumkin.
Kartel kelishuvlari raqobat huquqining eng katta muammolaridan biri
hisoblanadi, ammo raqobat qonunchiligi doirasida boshqa masalalar ham mavjud.
Misol uchun:
Bozor kuchiga ega yirik kompaniyalarning harakatlari qanday nazorat qilinishi
kerak? Ular raqiblarini siqib chiqarish uchun narxlarni ataylab pasaytirishi yoki o‘z
mahsulotlariga bog‘liq boshqa shartlarni belgilashi mumkin.
Muhim infratuzilmalar – gaz quvurlari, portlar, elektr tarmoqlari – ulardan
foydalanish uchun raqobatchilarga qanday shartlar qo‘yilishi kerak? Ular adolatli
narxda taqdim etilmasa, bozorga kirayotgan yangi ishtirokchilar cheklanishi mumkin.
Intellektual mulk huquqlari va raqobat qonunchiligi o‘rtasidagi chegara
qayerda? Yangi texnologiyalarni himoya qilish muhim, lekin ular bozor raqobatini
cheklamasligi lozim.
Birlashishlar va yirik kelishuvlar qaysi hollarda taqiqlanishi yoki o‘zgartirilishi
kerak? Agar ikkita yirik kompaniya qo‘shilsa va natijada bozor monopoliyalashsa,
iste’molchilar bundan zarar ko‘radi.
Ushbu mavzular bo‘yicha yillar davomida iqtisodchilar, huquqshunoslar va
siyosatchilar orasida keng muhokamalar olib borilgan. Ko‘plab maqolalar, tahliliy
hisobotlar, qonunchilik hujjatlari va sud qarorlari qabul qilingan. Ular murakkab
bo‘lsa-da, ilmiy jihatdan katta qiziqish uyg‘otadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
58
58
Ammo eng muhim jihat shuki, har qanday raqobat qonunchiligida asosiy e’tibor
mustaqil kompaniyalar o‘rtasidagi raqobatga zid kelishuvlarni aniqlash va ularga
qarshi choralar ko‘rishga qaratilishi kerak.
Sement, aviachiptalar yoki sug‘urta polislarining narxini yashirincha kelishib
olish shunchaki oddiy qonunbuzarlik emas. Bu bozordagi asosiy tamoyillarni buzuvchi
va raqobatga eng katta zarar yetkazuvchi harakatdir. Predatory pricing (raqibni siqib
chiqarish uchun zarariga sotish), tying (asosiy mahsulotga qo‘shimcha majburiy
mahsulot bog‘lash) yoki bundling (mahsulotlarni majburiy to‘plamda sotish) kabi
murakkab strategiyalar qanchalik muhim bo‘lmasin,
kartel kelishuvlari – har qanday
raqobatga qarshi kelishuvning eng xavfli shakli
hisoblanadi.
Adam Smit 1776-yilda o‘zining mashhur asari “Millatlar boyligi (The Wealth of
Nations)”da shunday yozgan edi: "Bir sohadagi tadbirkorlar qanchalik kam
uchrashmasin, hatto ular faqat hordiq chiqarish yoki ko‘ngil ochish uchun yig‘ilgan
bo‘lishsa ham, ularning suhbati oxir-oqibat jamiyatga qarshi til biriktirish yoki
narxlarni oshirish yo‘llarini muhokama qilish bilan yakunlanadi."
Kartel kelishuvlari shunchaki tarixiy muammo emas, balki bugungi kunda ham
keng tarqalgan hodisa ekanligi haqida yetarli dalillar mavjud. Ilgari raqobatchilar
o‘zaro kelishuvlarni “tamaki tutuniga to‘la xonalar”da muhokama qilishgan bo‘lsa,
hozirgi kunda bunday uchrashuvlar ko‘pincha tamakisiz muhitda – masalan, onlayn
amalga oshirilmoqda. Shunga qaramay, raqobatchilarning yashirin kelishuvlarga
bo‘lgan moyilligi XVIII asrdagi kabi bugungi kunda ham kuchli bo‘lib qolmoqda.
Dunyoning turli burchaklarida kartellar hanuzgacha faoliyat yuritmoqda.
Aslida, Adam Smit 1776-yilda bu hodisani tasvirlaganida, bu unchalik ham
yangilik emas edi. Kartellar allaqachon qadimgi sharqiy Rim imperiyasi (Vizantiya)
davrida tan olingan va taqiqlangan edi.
483-yilda imperator Zeno
tomonidan qabul
qilingan qonun kiyim-kechak, baliq, dengiz maxsulotlari va boshqa tovarlar narxini
sun’iy oshirishni taqiqlab, bunday jinoyatlar uchun aybdorlarni umrbod surgun qilishni
nazarda tutgan. Ko‘pincha bunday shaxslar Britaniyaga surgun qilingan. Adam
Smitning o‘sha paytdagi fikri bugungi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Kartel
kelishuvlari tarix davomida yashirin yoki ochiq shaklda ko‘pincha hukumatlarning
bilvosita yoki hatto bevosita qo‘llab-quvvatlashi ostida yashab kelgan. Hattoki raqobat
qonunchiligi va unga muvofiq jazo choralari keskin kuchaytirilgan taqdirda ham,
kartellarning faoliyati butunlay yo‘q qilinmagan. Bunga so‘nggi yillarda butun
dunyoda kartellarga qarshi qo‘zg‘atilgan ko‘plab sud ishlari misol bo‘la oladi.
Yevropa Ittifoqida sobiq Raqobat bo‘yicha komissar
Mario Monti
kartellarni
“
ochiq bozor iqtisodiyotining rak kasali” deb atagan. AQSh Oliy sudi esa kartellarga
“antimonopoliya qonunchiligining eng yomon jinoyati” deya ta’rif bergan. AQShda
kartellar haqida gap ketganda, ularni “o‘g‘rilik” deb atash odatiy hol hisoblanadi.
Buyuk Britaniya Adliya vazirligi tarkibida raqobat qonunchiligi va siyosati uchun
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
59
59
mas’ul bo‘lgan
Hew Pate
kartellarga qarshi kurashning dolzarbligi haqida shunday
degan:
"Ayniqsa, antimonopoliya qonunlarini yaqinda joriy qilgan mamlakatlar uchun,
kuchli raqobat muhitini shakllantirishning eng to‘g‘ri yo‘li – kartellarga qarshi
kurashni birinchi o‘ringa qo‘yishdir. Natijada iste’molchilar foyda ko‘radi. Xomashyo
va asosiy resurslarga tayanadigan bizneslar manfaat topadi. Tenderlarda korrupsiya
kamayganida esa davlat va soliq to‘lovchilar yutadi. Raqobat qonunchiligining boshqa
murakkab va bahsli jihatlaridan farqli o‘laroq, bu yerda davlat aralashuvi raqobatga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi haqida xavotirga o‘rin yo‘q."
Bu oddiy, ammo juda keskin bayonotlar. Raqobat siyosatining ayrim jihatlari
murakkab bo‘lishi mumkin, biroq bir haqiqat hech qachon e’tibordan chetda qolmasligi
lozim:
raqobatchilar bir-biri bilan kurash olib borishi kerak, balki kelishib olib,
bozor mexanizmlarini buzishi emas.
Demokratik davlatda saylovchilar o‘z xohishiga ko‘ra siyosiy partiyani tanlaydi.
Xuddi shunday, iste’molchilar ham bozor ishtirokchilari orasida tanlov qilib, narx, sifat
va xizmat ko‘rsatish darajasiga qarab qaror qabul qiladi. Yetkazib beruvchilar esa
o‘zaro kelishib, iste’molchilarning tanlov erkinligini sun’iy cheklash orqali
bozorni
aldashga
haqli emaslar.
OECD ning kartellarga nisbatan pozitsiyasi
OECD(Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti) kartellarga qarshi siyosatda
yetakchi rol o‘ynab kelmoqda. Bu muhim, ammo oddiy haqiqatni aks ettiradi: kartellar
ko‘pincha xalqaro miqyosda faoliyat yuritadi, holbuki aksariyat raqobat qonunchilik
tizimlari faqat milliy doirada amal qiladi (darvoqe, O’zbekiston Respublikasi ushbu
tashkilotga a’zo emas, lekin doimiy ravishda hamkorlik qilib kelmoqda). Yevropa
Ittifoqining qoidalari bu borada muhim istisno bo‘lib, ular 38 a’zo davlat hamda
Yevropa Iqtisodiy Hududiga qo‘shilgan qo‘shimcha uchta davlatga tatbiq etiladi.
Kartellar kabi xalqaro biznes munosabatlar global yondashuvni talab qiladi, va OECD
ushbu yo‘nalishda yetakchilik qilish imkoniyatiga ega.
1998-yilda OECD
Hard-Core
kartel kelishuvlarga qarshi samarali choralar
to‘g‘risida Kengash tavsiyasini qabul qildi. Unda OECD a’zo davlatlarni quyidagilarni
ta’minlashga chaqirdi:
Kartellarning oldini olish va ularni tugatish bo‘yicha samarali qonunchilikni
joriy qilish.
Hard-core kartellarning shakllanishiga yo‘l qo‘ymaslik va ularning oldini olish
uchun yetarli jazolarni belgilash.
Kartellarga qarshi kurashish bo‘yicha samarali tergov va huquqni muhofaza
qilish tizimini joriy qilish.
Mazkur tavsiyada
hard-core kartel
quyidagicha ta’riflangan:
"Bu raqobatga zid kelishuv, kelishilgan harakat yoki kelishilgan tartib bo‘lib, u
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
60
60
raqobatchilar o‘rtasida narxlarni belgilash, soxta tenderlar (collusive tenders)
o‘tkazish, ishlab chiqarish hajmini cheklash yoki bozorlarni mijozlar, yetkazib
beruvchilar, hududlar yoki savdo yo‘nalishlari bo‘yicha taqsimlashni o‘z ichiga oladi."
Keyinchalik OECD kartellarga qarshi kurash bo‘yicha bir nechta hujjatlar e’lon
qildi. 2001-yilda chop etilgan
"Leniency Programmes to Fight Hard-Core Cartels"
hisobotida hard-core kartellarning maxfiy tabiatini ochish zarurligi va bu borada
whistleblowerlar (ichki ma’lumot yetkazuvchilar) ning hissasi haqida so‘z yuritildi.
Hujjatda quyidagilar qayd etilgan:
Jazo choralarining jiddiyligi, shu jumladan shaxsiy javobgarlik riski,
whistleblowerlarni chiqishga undaydigan kuchli omildir.
Jazoni yumshatish dasturlarining samarali va adolatli bo‘lishi uchun maxsus
protseduralar ishlab chiqish kerak.
Jazoni yumshatish dasturlariga murojaat qilgan shaxslarga berilgan
ma’lumotlarning noqonuniy oshkor qilinishiga qarshi kuchli himoya choralarini joriy
etish zarur.
2005-yilda e’lon qilingan "1998-yilgi
Tavsiyaning amalga oshirilishi bo‘yicha 3-
hisobot" da OECD kartellarga qarshi kurashning quyidagi to‘rt muhim jihatiga e’tibor
qaratgan:
1.
Kartellarga qarshi kurashdagi taraqqiyot.
2.
Kartellarning iqtisodiyotga zarar yetkazishi to‘g‘risidagi jamoatchilik
xabardorligini oshirish.
3.
Samarali jazolar, ayniqsa jismoniy shaxslarga nisbatan sanktsiyalar.
4.
Kartel tergovlarida xalqaro hamkorlikni mustahkamlash.
Hisobotda kartellarga qarshi kurash borasida katta yutuqlarga erishilgani qayd
etilgan bo‘lsa-da, OECD hali bajarilishi kerak bo‘lgan ko‘plab muhim vazifalar
mavjudligini ta’kidlagan.
Xususan, hisobot quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish zarurligini ko‘rsatgan:
Ko‘proq davlatlar kartellarning zararli ta’siri to‘g‘risida xabardorlik
kampaniyalarini kengaytirishi kerak.
Davlat xaridlari (public procurement) bo‘yicha rasmiylar bilan hamkorlikni
kuchaytirish lozim, chunki bu sohada soxta tender kelishuvlari (bid rigging) keng
tarqalgan.
Yuridik shaxslar uchun korporativ jarimalarni yanada oshirish imkoniyatlarini
izlash kerak.
Jismoniy shaxslarga nisbatan, shu jumladan, jinoiy jazolarni joriy qilish
imkoniyatlarini ko‘rib chiqish zarur.
Kartellarga qarshi qonunchilikni qo‘llash amaliyoti va sud tajribasi
Asosiy masala – kartellarga qarshi qonunlarning amalda qanchalik samarali
qo‘llanilishidir. Dunyo bo‘ylab raqobat organlari va sudlar bir xil muammolar bilan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
61
61
to‘qnash kelgan: kartellarga qarshi qonunchilikni to‘g‘ri talqin qilish va uni samarali
qo‘llash.
Kartellarga oid sud qarorlaridan asosiy xulosalar quyidagicha:
1.
Gorizontal kelishuvlar
faqatgina ushbu kelishuv tomonlari o‘rtasidagi
raqobatni cheklash bilan cheklanib qolmaydi. Ular bozorga yangi kirib kelayotgan yoki
tashqarida turgan boshqa subyektlarning ham raqobatga kirishini qiyinlashtirishi
mumkin. Shu sababli raqobat qonunchiligi nafaqat ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida narx
belgilash kelishuvlarini, balki uchinchi tomonlarni bozordan siqib chiqarishga
qaratilgan harakatlarni ham taqiqlaydi. UNCTAD Model Qonuni (BMT Savdo va
taraqqiyot konferensiyasining (UNCTAD) 2004-yildagi Model Raqobat Qonuni) dagi
ta’minotdan jamoaviy bosh tortish (concerted refusals to deal) va muhim
infratuzilmaga kirishni taqiqlash (collective denial of access) bunday amaliyotlarga
misol bo‘la oladi.
2.
"Kelishuv" tushunchasi
raqobat qonunchiligida juda keng talqin
qilinadi. Bu faqatgina yozma va qonuniy kuchga ega bo‘lgan shartnomalarni
anglatmaydi. Og‘zaki kelishuvlar, norasmiy kelishuvlar ("gentlemen’s agreements"),
yozma majburiyatga ega bo‘lmagan o‘zaro tushunishlar ham kartel harakatlari sifatida
baholanadi.
3.
Kelishilgan harakatlar
("concerted practices") ham raqobat qonunlariga
zid hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, kompaniyalar o‘zaro aniq kelishuv tuzmagan
bo‘lsa ham, ular bozorda raqobat tahdididan qochish maqsadida o‘z harakatlarini
muvofiqlashtirsa, bu ham noqonuniy hisoblanadi.
4.
Savdo uyushmalari va tashkilotlarining faoliyati ham raqobatga qarshi
harakatlar doirasiga kiradi. Agar ular o‘z a’zolariga bozor xulq-atvori bo‘yicha
tavsiyalar bersa yoki raqobatni cheklovchi qoidalarni joriy qilsa, bu ham noqonuniy
hisoblanadi. Masalan, savdo uyushmalari a’zolariga narxlarni oshirish bo‘yicha
tavsiyalar bersa yoki kim bilan hamkorlik qilish kerakligini belgilasa, bu ham raqobat
qonunlarini buzish sifatida baholanadi.
Keyingi muhim jihat shundan iboratki, raqobat qonunchiligi odatda ikki turdagi
kelishuvlarni farqlaydi:
1.
Raqobatni cheklash maqsadiga ega bo‘lgan kelishuvlar ("object-based
restriction")
2.
Raqobatga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan kelishuvlar ("effect-based
restriction")
Bu farqlash raqobat organlari uchun juda muhim, chunki ularning resurslari
cheklangan bo‘lishi mumkin va kartel mavjudligini isbotlashda qiyinchiliklar paydo
bo‘lishi ehtimoli yuqori. Shu sababli, raqobat qonunchiligi ayrim kelishuvlarni
avtomatik ravishda raqobatga zid deb belgilaydi, natijada raqobat organlari bunday
kelishuvlarning bozorga real ta’sirini isbotlash zaruratidan ozod qilinadi. Masalan, agar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
62
62
gorizontal narx kelishuvlari mavjud bo‘lsa, bu allaqachon raqobatga zid maqsadga ega
bo‘lgan kelishuv hisoblanadi va uning bozordagi real zararini alohida isbotlash shart
emas. Shu tariqa, raqobat organlari o‘z resurslarini kartel kelishuvining mavjudligini
isbotlashga yo‘naltirishi mumkin, chunki ular kelishuvning ta’sirini emas, balki uning
o‘zi mavjudligini tasdiqlash bilan cheklanishadi.
Yevropa Ittifoqi va AQSh qonunchiligidagi yondashuvlar
Raqobat qonunchiligida "object-based" kelishuvlar odatda
Yevropa Ittifoqining
EC Shartnomasining hozirgi 101-moddasida
ko‘rsatilgan:
(a) To‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita ravishda xarid yoki sotuv narxlarini yoki
boshqa savdo shartlarini belgilash bo‘yicha kelishuvlar.
(b) Ishlab chiqarish, bozorlar, texnologik rivojlanish yoki investitsiyalarni
cheklash yoki nazorat qilish bo‘yicha kelishuvlar.
(c
)
Bozorlarni yoki ta’minot manbalarini bo‘lish bo‘yicha kelishuvlar.
AQSh qonunchiligida ham xuddi shunday farqlash mavjud bo‘lib,
Sherman Act
ning 1-bo‘limiga binoan "per se illegal" deb baholangan kelishuvlar
va
"rule of
reason
" tahliliga muvofiq batafsil tahlil qilinadigan kelishuvlar ajratib ko‘rsatilgan.
"Per se illegal"
– Bunday kelishuvlar avtomatik ravishda noqonuniy deb
topiladi. Masalan, narx belgilash, bozorni bo‘lish va ishlab chiqarishni cheklash
shartnomalari hech qanday qo‘shimcha isbot talab qilmasdan noqonuniy hisoblanadi.
"Rule of reason"
– Ba’zi kelishuvlar esa har tomonlama tahlil qilinib, ularning
raqobatga zarar yoki foyda yetkazishi aniqlanadi.
Shu tariqa, Yevropa va AQSh yondashuvlari o‘zaro o‘xshash bo‘lib, ularning
asosiy maqsadi kartellarga qarshi samarali kurashish va raqobat organlarining
resurslarini optimallashtirishdir.
Kartellarga oid sud amaliyotida shakllangan muhim tushunchalardan biri
"yagona, umumiy kartel kelishuvi" (single, overall cartel agreement)
konsepsiyasidir. Sudlar va raqobat organlari shuni aniqlaganlar: ba’zan kartel kelishuvi
yillar davomida davom etishi va turli kompaniyalar ishtirokida davomiy ravishda
o‘zgarib borishi mumkin, ammo baribir bunday harakatlar bitta yirik kelishuv sifatida
baholanishi mumkin.
Bu yondashuv amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega:
Kartellashgan mahsulot bozori uzoq yillar davomida mavjud bo‘lishi mumkin.
Kartel ishtirokchilari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi, ayrim firmalar chiqib,
boshqalari kirib kelishi mumkin.
Kartelning geografik qamrovi yoki uning amalga oshirish usullari o‘zgarishi
mumkin.
Agar bunday holatlar alohida-alohida kartellashuv jarayonlari sifatida tahlil
qilinsa, raqobat organlari bir necha mustaqil tergovlarni boshlashi kerak bo‘ladi, bu esa
qonun buzilishining ba’zi epizodlari eskirishi va tergovdan chiqarib tashlanishiga olib
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
63
63
kelishi mumkin.
Biroq, agar ushbu jarayon
bitta, yagona davom etayotgan kelishuv
sifatida
baholansa, raqobat organlari faqat bitta tergovni amalga oshirishi mumkin bo‘ladi va
tergov muddati cheklanishi bilan bog‘liq muammolar kamayadi.
Yevropa
Ittifoqi
qonunchiligida
bu
masala
aniq
belgilangan:
Yevropa Komissiyasi uzoq davom etgan bitta umumiy kartel kelishuvi bo‘yicha sud
jarayonini amalga oshirish vakolatiga ega. Bu esa kartellarga qarshi kurashda huquqiy
jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lib, kompaniyalarning "biz bu kelishuvda keyinroq
qatnashganmiz" yoki "bu boshqa kompaniyaning kelishuvi" kabi bahonalar bilan
javobgarlikdan qochishining oldini oladi.
O’zbekiston qonunchiligida esa bu mavhum tarzda ko’rsatilgan, ya’nikim raqobat
va antimonopoliya to’g’risidagi qonunlarda ushbu normalar ko’rsatilmagan.
Xorijiy davlarda kartellarga qarshi harakatlar
Samsung va DRAM sanoatidagi narx kelishuvi ishi:
2005-yilda
Samsung
kompaniyasi AQShda
narx belgilash bo‘yicha til biriktirish (price-fixing
conspiracy)
jinoyatiga aloqador deb topildi va 300 million AQSh dollari miqdorida
jarima to‘lashga rozi bo‘ldi. Ushbu ish AQSh antitrust qonunchiligi tarixidagi eng yirik
kartel tergovlaridan biri bo‘lib, u butun dunyoda raqobatga qarshi kelishuvlarning
iqtisodiy ta’siri va ularga qarshi kurashning zarurligini yana bir bor ko‘rsatdi.
1
Mazkur jarima AQSh tarixidagi ikkinchi eng katta antitrust jarimasi hisoblanadi.
Ushbu ish DRAM (Dynamic Random Access Memory) sanoatida sodir bo‘lgan bo‘lib,
bu texnologiya bugungi kunda har bir kompyuter, smartfon, server va boshqa elektron
qurilmalarning asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi.
Tergov natijalariga ko‘ra, kartel a’zolari quyidagi noqonuniy amaliyotlarni
amalga oshirgan:
Narxlarni kelishib belgilash:
DRAM ishlab chiqaruvchi kompaniyalar o‘zaro
yashirin kelishuvga kirib, mahsulot narxlarini sun’iy ravishda oshirgan.
Bozorni nazorat qilish:
Kompaniyalar mahsulot yetkazib berish hajmlarini
muvofiqlashtirib, sun’iy tanqislik yaratgan va shu orqali DRAM chiplari narxini
barqaror yuqori darajada ushlab turishga harakat qilgan.
Iste’molchilarga va bizneslarga zarar yetkazish:
Ushbu kelishuvdan eng ko‘p
zarar ko‘rganlar kompyuter va elektronika ishlab chiqaruvchi kompaniyalar bo‘lib,
ular o‘z mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun DRAM xotirasiga tayanadi. Narxlarning
sun’iy oshirilishi natijasida iste’molchilar ham zarar ko‘rgan, chunki kompyuterlar,
serverlar va boshqa elektron mahsulotlarning bahosi ham oshgan. Samsung bilan bir
qatorda yana
uchta kompaniya va besh nafar jismoniy shaxs
mazkur kartel
kelishuvida ishtirok etgani uchun javobgarlikka tortilgan. AQSh Adliya
1
https://www.justice.gov/archive/opa/pr/2005/October/05_at_540.html?utm_source
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
64
64
Departamentining tergov natijalariga ko‘ra, DRAM sanoatidagi narx kelishuvlari
bo‘yicha umumiy jarimalar 646 million dollardan oshgan.
Samsung ishi kartellarga qarshi kurashda AQSh hukumatining qat’iy pozitsiyasini
namoyon etdi va yirik xalqaro kompaniyalar ham antitrust qonunbuzarliklari uchun
jiddiy jazoga tortilishi mumkinligini isbotladi. Ushbu ish kartellarning nafaqat kichik
bizneslar yoki iste’molchilar uchun, balki butun iqtisodiyot uchun ham zararli ekanini
yana bir bor tasdiqladi.
Ushbu ishning natijalari quyidagicha bo‘ldi:
Yirik kompaniyalar kartellarga qarshi qattiq nazoratga olinishi kerakligi yana bir
bor isbotlandi.
Kartellarning narxlarga ta’siri iste’molchilar va korporativ mijozlarga jiddiy
iqtisodiy zarar yetkazishi aniqlandi.
AQSh Adliya Departamenti va boshqa raqobat organlari kartellarga qarshi
tergov va jazo choralarini yanada kuchaytirishga harakat qilmoqda.
Samsung va DRAM kartel ishi bozor iqtisodiyotida yashirin monopoliyalar va
kartellarga qarshi kurashning muhim namunalaridan biridir. Ushbu ish shuni
ko‘rsatdiki, hatto eng yirik xalqaro kompaniyalar ham raqobat qoidalarini buzgan
taqdirda, katta jarimalar va qonuniy javobgarlikka tortilishi mumkin.
Bu holat kartellarga qarshi kurashning faqatgina qonunchilik bilan cheklanib
qolmasligi, balki kuchli
tartibga solish, xalqaro hamkorlik va qat’iy jazo
choralarining muhimligini
yana bir bor tasdiqlaydi.
Fransiya: Mobil aloqa operatorlarining kartel kelishuvi:
2005-yil 1-dekabr
kuni
Fransiya Raqobat Kengashi (Competition Council)
mamlakatdagi uchta yirik
mobil aloqa operatori –
Orange France, SFR va Bouygues Telecom
kompaniyalariga
kartel kelishuvi orqali raqobatni cheklagani uchun jarima tayinladi. Umumiy jarima
miqdori 534 million yevroga teng bo‘lib, bu Fransiya antitrust qonunchiligida shu
kunga qadar qo‘llangan eng yirik jazolardan biri hisoblanadi.
2
Orange France va SFR kompaniyalari mos ravishda 256 million va 220 million
yevro jarima to‘lashga majbur bo‘ldi. Bu esa Fransiya Raqobat Kengashi tarixidagi eng
katta individual jarimalar hisoblanadi.
Tergov natijalariga ko‘ra, uchta mobil aloqa operatori o‘zaro yashirin kelishuv
orqali raqobatni cheklash bo‘yicha harakatlarni amalga oshirgan. Bu kelishuv
iste’molchilarga zarar yetkazib, mobil aloqa bozorida erkin raqobatni yo‘qqa
chiqargan.
Ushbu kelishuv natijasida:
Fransiya iste’molchilari raqobat sharoitida bo‘lishi mumkin bo‘lgan arzonroq
tariflardan foydalanish imkoniyatidan mahrum bo‘lgan.
2
https://www.autoritedelaconcurrence.fr/fr/communiques-de-presse/1er-decembre-2005-entente-sur-le-marche-de-la-
telephonie-mobile?utm_source
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
65
65
Mobil aloqa xizmatlari narxi sun’iy ravishda yuqori darajada saqlangan, bu esa
iste’molchilarga bevosita moliyaviy zarar yetkazgan.
Bozor erkinligi buzilib, yangi operatorlarning Fransiya bozoriga kirishi
qiyinlashgan.
Fransiya Raqobat Kengashi bu holatni jiddiy qonunbuzarlik deb baholab, tarixiy
darajada katta jarimalarni belgiladi:
Orange France – 256 million yevro
SFR – 220 million yevro
Bouygues Telecom – 58 million yevro
Bu jarimalar Fransiya va Yevropa Ittifoqi miqyosida kartellarga qarshi
kurashning muhim qismi bo‘lib, yirik kompaniyalarning raqobat qonunchiligiga amal
qilish majburiyatini kuchaytirdi.
Fransiyada mobil aloqa operatorlari tomonidan tashkil etilgan ushbu kartel
iste’molchilarga zarar yetkazuvchi va erkin bozor tamoyillarini buzuvchi
kelishuvlardan biridir. Ushbu ish shuni ko‘rsatdiki, katta kompaniyalar ham raqobat
qonunlarini buzgan taqdirda, yirik jarimalarga tortilishi mumkin. Fransiya Raqobat
Kengashining qarori kartellarga qarshi kurashda jiddiy ogohlantirish bo‘ldi va mobil
aloqa sanoatida shaffoflik hamda raqobatni oshirishga xizmat qildi. Bu esa uzoq
muddatli perspektivada iste’molchilar uchun yanada yaxshi xizmatlar va arzonroq
tariflar taklif qilinishiga zamin yaratdi.
Yaponiya: Po‘lat sanoatidagi narx kelishuvi bo‘yicha jarima:
2005-yil 11-
mart kuni
Yaponiya Adolatli Savdo Komissiyasi (Fair Trade Commission of
Japan, JFTC)
olti yirik po‘lat ishlab chiqaruvchi kompaniyaga nisbatan narx belgilash
bo‘yicha kelishuv (price-fixing) sababli jarima tayinladi. Ushbu kompaniyalar sovuq
haddelenmiş (bu metallurgiyada ishlatiladigan texnik atama bo‘lib, u
po‘lat yoki
boshqa metallarning maxsus valiklar (prokat stanoklari) orqali tekislanishi yoki
shakllantirilishini
anglatadi) zanglamaydigan po‘lat plitalar va po‘lat lentalari
narxlarini sun’iy ravishda oshirib, bozorda raqobatni buzgan.
3
JFTC tomonidan belgilangan umumiy jarima 6,776.72 million yapon iyenasi
(taxminan 60 million AQSh dollari) ni tashkil etdi. Bu esa Yaponiya antitrust
qonunchiligida po‘lat sanoati bo‘yicha qo‘llangan eng yirik jarimalardan biri bo‘ldi.
Tekshiruv natijasida olti po‘lat ishlab chiqaruvchi kompaniya o‘zaro yashirin
kelishuv tuzib, narxlarni oshirish strategiyasini ishlab chiqqani aniqlangan.
Kartel kelishuvining iqtisodiy ta’siri:
Narxlarning sun’iy oshirilishi natijasida Yaponiya po‘lat bozoridagi xaridorlar
zarar ko‘rgan.
Yirik sanoat tarmoqlari – avtomobil ishlab chiqaruvchilar va qurilish
kompaniyalari yuqori narxlarda po‘lat sotib olishga majbur bo‘lgan.
3
https://www.jftc.go.jp/en/pressreleases/yearly_2005/mar/individual_000261.html
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
66
66
Raqobat cheklangani sababli innovatsiyalar va texnologik rivojlanish
sekinlashgan.
Yaponiya Adolatli Savdo Komissiyasi ushbu kartelni jiddiy qonunbuzarlik deb
baholab, kompaniyalarga jami 6,776.72 million iyena (60 million AQSh dollari)
miqdorida jarima belgiladi.
Bu ish Yaponiyada kartellarga qarshi kurashning jiddiy bosqichi bo‘lib, raqobatni
buzgan kompaniyalarga qat’iy choralar ko‘rilishini ko‘rsatdi. Ushbu ish Yaponiya
raqobat qonunchiligida yirik kartellarga qarshi kurashda keskin choralar
ko‘rilayotganini ko‘rsatib berdi. Yirik po‘lat ishlab chiqaruvchilarning bunday
noqonuniy harakatlari butun iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, JFTC
tomonidan qo‘llangan qat’iy choralarning natijasida bozor shaffofligi oshdi va narxlar
tabiiy raqobat sharoitida shakllana boshladi. Bu esa Yaponiya po‘lat sanoati va
umuman sanoat sektorida raqobat muhitini yaxshilashga xizmat qildi.
O‘ZBEKISTONDA KARTEL KELISHUVLARI VA ULARGA
QARSHI QONUNCHILIK
Mamlakat bozorlaridagi kartellar soni to‘g‘risida aniq ma’lumotlar mavjud emas,
ammo bu O‘zbekistonda kartellar yo‘qligini anglatmaydi. O‘zbekiston Respublikasi
Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasining statistik ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi
yillarda kartel kelishuvlari deyarli fosh etilmagan. Taqqoslash uchun qo‘shni
davlatlardagi holatni ko‘rib chiqamiz: masalan, Rossiyada 2019 yilda kartellarga oid
424 ta ish qo‘zg‘atilgan bo‘lib, ulardan 372 tasi tender savdolariga tegishli bo‘lgan.
Qozog‘istonda esa 2018 yilda 56 ta kartel kelishuvlari aniqlangan.
Kartel kelishuvlari hatto bozor iqtisodiyotida ancha oldinga siljigan mamlakatlar
uchun ham muammo hisoblanadi, chunki bugungi kunda kartellarning yangi turi —
raqamli kartellar (digital cartels) shakllana boshladi.
Kartel kelishuvlari ko‘plab mamlakatlarda qonun bilan taqiqlangan bo‘lib, ayrim
davlatlarda bu kabi huquqbuzarliklar uchun jinoiy javobgarlik ham belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi «Raqobat to‘g‘risida»gi qonuni (19-modda)
xo‘jalik yurituvchi subyektlarning raqobatni cheklaydigan kelishilgan harakatlari va
bitimlarini taqiqlaydi. Mamlakatimizda kartel kelishuvlarini tuzganlik uchun asosan
ma’muriy javobgarlik ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 178-moddasida belgilangan.
Amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kartellar mavjud bo‘lgan bozorlarda
narxlar kartel bo‘lmagan bozorlarga qaraganda 10−15 foizga yuqoriroq bo‘ladi.
Kartellar, odatda, oligopolistik bozorlarda (2 dan 5 gacha raqobatchilar bo‘lgan
bozorlarda) uchraydi, chunki tadbirkorlar sonining kamligi kartellar tuzishni va ularni
ushlab turishni osonlashtiradi. Kartel kelishuvlari davlat xaridlari bo‘yicha tenderlarda
ham keng tarqalgan bo‘lib, unda ishtirokchilar narxlarni oshirish yoki g‘oliblar
navbatini belgilash bo‘yicha kelishishlari mumkin. Bu esa davlat byudjetiga katta zarar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
67
67
yetkazadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, tenderlardagi kartellar natijasida tender savdolari
davlatga 20−30 foizga qimmatga tushadi.
Kartel kelishuvlarini fosh etish juda murakkab bo‘lib, ularni isbotlash yanada
qiyin, chunki bunday kelishuvlar yashirincha, aksar hollarda og‘zaki shaklda (telefon,
yozishmalar orqali, yig‘ilishlarda va tadbirlarda) tuziladi. Kartellar odatda yozma bitim
shaklida bo‘lmaydi, chunki yozma hujjatlar fosh etilgan taqdirda ishtirokchilarga
qarshi kuchli dalil sifatida xizmat qilishi mumkin.
NIMA UCHUN O‘ZBEKISTONDA KARTELLAR FOSH
ETILMAYAPTI? BUNING BIR NECHTA SABABLARI BOR:
1.
Monopoliyaga qarshi organlarning vakolatlarining cheklanganligi.
Xalqaro amaliyotda monopoliyaga qarshi organlarga kartel kelishuvlarini aniqlash va
isbotlash uchun maxsus vakolatlar beriladi. Masalan, IT-kriminalistika, kutilmagan
tekshiruvlar, norasmiy kuzatuv va guvohlarning so‘roq qilinishi kabi choralar
qo‘llanadi. O‘zbekistonda esa monopoliyaga qarshi organlar bunday vakolatlarga ega
emas.
2.
Jarima miqdorining pastligi.
Kartel kelishuvlari uchun belgilangan
ma’muriy jarima miqdori taxminan bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 10
baravarini tashkil qiladi, bu esa atigi 3 million 750 ming so’m atrofiga teng. Kartel
kelishuvlari orqali noqonuniy ravishda millionlab va milliardlab daromad olish
mumkinligi hisobga olinsa, bu jarima miqdori juda arzimasdir. Bundan tashqari,
O‘zbekistonda kartel kelishuvlari uchun yuridik shaxslarning javobgarligi mavjud
emas, jarimalar faqat ularning mansabdor shaxslariga nisbatan qo‘llaniladi. Xalqaro
tajribada esa kompaniyaning yillik daromadining 5−10 foiziga teng jarimalar
belgilanishi mumkin. AQSh, Germaniya va Yaponiyada esa hatto jinoiy javobgarlik
ham qo‘llanadi.
O’zbekistondagi kartel kelishuvi bilab bog’liq muammolar tahlili va takliflar
Mamlakatimizda kartel kelishuvlarini aniqlash jarayonini yaxshilash uchun
muammoning ikki muqobil yechimini taklif qilish mumkin:
1.
Monopoliyaga qarshi organga kartel kelishuvlarini aniqlash va isbotlash uchun
qo‘shimcha vakolatlar berish. Biroq, ushbu taklifni amalga oshirish jarayoni muayyan
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Quyidagi asosiy to‘siqlar mavjud:
Monopoliyaga qarshi organ vakolatlarining kuchaytirilishi ayrim tadbirkorlar
tomonidan bozor sharoitlariga zid harakat sifatida qabul qilinishi mumkin. Aslida,
ushbu chora-tadbirlar faqat insofsiz tadbirkorlarni cheklashga qaratilgan bo‘lsa-da,
umuman biznes muhitiga nisbatan salbiy munosabatni keltirib chiqarishi ehtimoli
mavjud.
Monopoliyaga qarshi organ xodimlarining vakolatlarini suiiste’mol qilish xavfi
bor. Bu xavotir istisno qilinmaydi va muayyan darajada asosli hisoblanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
68
68
Kartel kelishuvlari uzoq yillar davomida biznes yuritishning keng tarqalgan
usuli sifatida shakllangan bo‘lib, bu jarayonga qarshi kurash biznes elitasining
qarshiligiga duch kelishi mumkin.
2.
Agar monopoliyaga qarshi organ vakolatlarini kengaytirish hozircha maqsadga
muvofiq deb topilmasa, unda isbotlash yukini kartel kelishuvlarida gumon
qilinayotgan tadbirkorlarning o‘z zimmasiga yuklash taklif qilinadi.
Hozirda amaldagi qonunchilik bo‘yicha kartel kelishuvi mavjudligini isbotlash va
dalillarni to‘plash monopoliyaga qarshi organga yuklatilgan. Ushbu taklifga ko‘ra, agar
bozorda narxlarning sinxron o‘sishi kuzatilsa, monopoliyaga qarshi organ tadbirkorlar
tomonidan narx oshishining kartel kelishuvi natijasi emasligini asoslab berishini talab
qilishi mumkin.
Agar monopoliyaga qarshi organ yoki sud tadbirkorlarning taqdim etgan iqtisodiy
sabablarini asosli deb topmasa, unda narx oshishi kartel kelishuvi natijasi sifatida tan
olinishi mumkin. Shu bilan birga, agar narxlarning oshishi tashqi omillar, masalan,
soliqlarning oshishi yoki xomashyo narxlarining ko‘tarilishi bilan bog‘liq bo‘lsa,
bunday o‘zgarishlar kartel kelishuvi deb baholanmaydi.
Bundan tashqari, kartel kelishuvlari uchun per se qoidasini (yuqoridagi
bo’limlarda keltirilgan) joriy etish taklif qilinadi. Bu esa kartel kelishuvi faktining o‘zi
uning noqonuniy deb tan olinishi uchun yetarli asos bo‘lishini anglatadi. Ya’ni, sud
kartel harakatlari natijasida raqobatga yetkazilgan zarar borligini isbotlashni talab
qilmasligi kerak.
Masalan, tadbirkorlar oldindan narx oshirish bo‘yicha kelishib olishadi, lekin
monopoliyaga qarshi organ bu kelishuvni fosh qiladi va narxlar hali oshirilmagan
bo‘ladi. Ushbu holatda, kartel kelishuvi hali amaliyotga joriy etilmagan bo‘lsa ham,
uning mavjudligi qonunbuzarlik sifatida baholanishi kerak.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kartellar asosan
oziq-ovqat, sog‘liqni saqlash, transport, ta’lim, qurilish materiallari va yoqilg‘i
bozorlarida keng tarqalgan. Masalan, sement kartellari deyarli barcha davlatlarda
uchraydi. Shuningdek, davlat xaridlarida, xususiy sog‘liqni saqlash sektorida va savdo
uyushmalari orqali narxlarni muvofiqlashtirish holatlari kuzatilgan. Pandemiya yoki
iqtisodiy inqiroz davrida esa kartel kelishuvlari yanada ko‘payishi ehtimoli yuqori
bo‘ladi.
Xulosa:
Kartel kelishuvlari bozor iqtisodiyoti uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Ular
narxlarning sun’iy oshishiga, raqobatning zaiflashishiga va iqtisodiy samaradorlikning
pasayishiga olib keladi. Bugungi kunda kartellarga qarshi kurash global darajada olib
borilmoqda, ammo ular hali ham iqtisodiyotning turli sohalarida uchrab turadi.
Bozorda kartel kelishuvlari xavfi bor ekan, mamlakatda bozor iqtisodiyotini
shakllantirish uchun monopoliyalar sonini kamaytirish va iste’molchilar barqarorligini
ta’minlash bo‘yicha islohotlar yetarli samara bermasligi mumkin. Ushbu maqolada
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-1_April-2025
69
69
kartel kelishuvlarining faqat ba’zi jihatlari va turlari muhokama qilindi.
Kartel kelishuvlari moliya bozorlarida ham uchraydi. Shuning uchun kartellarga
qarshi kurashish uchun maxsus huquqiy yondashuv zarur. Yuqoridagilardan kelib
chiqib, mahalliy xususiyatlarni va O‘zbekiston bozorlaridagi kartel kelishuvlarini fosh
qilishning muqobil yondashuvlarini hisobga olgan holda kartellarga qarshi kurash
bo‘yicha alohida milliy konsepsiyani ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Shu tariqa,
xalqaro tajribadan kelib chiqib, mahalliy qonunchilikni takomillashtirish va jazo
choralarini kuchaytirish orqali kartellarga qarshi samarali kurashish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA ELEKTRON RERURSLAR:
1.
Smith, Adam. The Wealth of Nations. London: W. Strahan and T. Cadell, 1776.
2.
Schumpeter, Joseph. Capitalism, Socialism, and Democracy. New York: Harper
& Brothers, 1942.
3.
Stigler, George. The Organization of Industry. Homewood, IL: Richard D. Irwin,
1968.
4.
Marshall, Alfred. Principles of Economics. London: Macmillan and Co., 1890.
5.
OECD. Hard-Core Cartels: Third Report on the Implementation of the 1998
Recommendation. OECD Publishing, 2005
6.
Indian Competition Act, 2002. Government of India.
7.
O‘zbekiston Respublikasi "Raqobat to‘g‘risida"gi qonuni, 2012.
8.
UNCTAD. Model Law on Competition, 2004. United Nations Conference on
Trade and Development.
9.
10.
Raqobat huquqi. Mualliflar jamoasi. Darslik. - T.: TDYU nashriyoti, 2018.
11.
Jones, A., & Sufrin, B.
EU Competition Law: Text, Cases, and Materials. –
Oxford: Oxford University Press, 2019.
12.
Motta, M.
Competition Policy: Theory and Practice. – Cambridge: Cambridge
University Press, 2004.
