JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
353
353
353
353
MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA INKLYUZIV
TA’LIMNING JORIY ETILISHI
Ergashova Orzigul Zohidjon qizi
Osiyo xalqaro universiteti
Pedagogika yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
+998913336606
Annotatsiya
Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy etish
masalalari yoritilgan. Inklyuziv ta’lim — turli ehtiyojga ega bo‘lgan bolalarni yagona
ta’lim muhitida o‘qitish tamoyillariga asoslanadi. Maqolada inklyuziv ta’limning
nazariy asoslari, uning maktabgacha ta’lim muassasalaridagi ahamiyati, amaliy joriy
etish yo‘llari va mavjud muammolar tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi,
ilg‘or xorijiy amaliyotlar va ularni milliy tizimga moslashtirish imkoniyatlari ham
ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim muassasalarida teng
imkoniyatlar yaratish va ijtimoiy integratsiyani ta’minlash yo‘lida muhim ahamiyatga
ega.
Annotation
This article discusses the issues of introducing inclusive education in the
preschool education system. Inclusive education is based on the principles of educating
children with different needs in a unified educational environment. The article analyzes
the theoretical foundations of inclusive education, its importance in preschool
educational institutions, ways of practical implementation and existing problems. The
experience of Uzbekistan, advanced foreign practices and the possibilities of adapting
them to the national system are also considered. The results of the study are important
for creating equal opportunities in preschool educational institutions and ensuring
social integration.
Аннотация
В
статье рассматриваются вопросы внедрения инклюзивного
образования в систему дошкольного образования. Инклюзивное образование
основано на принципах обучения детей с разными потребностями в единой
образовательной среде. В статье анализируются теоретические основы
инклюзивного образования, его значение в дошкольных образовательных
учреждениях, пути практической реализации, существующие проблемы. Также
были рассмотрены опыт Узбекистана, передовые зарубежные практики и
возможности их адаптации к национальной системе. Результаты исследования
важны для создания равных возможностей и обеспечения социальной
интеграции в дошкольных учреждениях.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
354
354
354
354
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, maktabgacha ta’lim, maxsus ehtiyoj, integratsiya,
pedagogik yondashuv, teng imkoniyatlar, inklyuziv muhit, ta’lim sifati,
ijtimoiylashtirish, individual rivojlanish.
Zamonaviy ta'lim tizimi inson huquqlari, teng imkoniyatlar va farovon jamiyat
tamoyillariga asoslanmoqda. Shu nuqtai nazardan inklyuziv ta’lim konsepsiyasi dunyo
miqyosida dolzarb masalaga aylangan. Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning,
jumladan, jismoniy, aqliy, hissiy yoki ijtimoiy rivojlanishida cheklovlari bo‘lgan
bolalarning ham ta’lim tizimiga to‘laqonli integratsiyasini ta'minlovchi pedagogik
yondashuvdir. Bunday ta’lim modeli farzandlar o‘rtasidagi tenglikni, bag‘rikenglikni
va ijtimoiylashuvni mustahkamlaydi.
Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichi bolalar rivojlanishida asosiy poydevor
hisoblanadi. Shu bois, inklyuziv yondashuvni aynan maktabgacha yoshdagi bolalar
orasida joriy etish, ularning ijtimoiy, psixologik va intellektual jihatdan sog‘lom
shakllanishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda
maktabgacha ta’lim sifatini oshirish va barcha bolalar uchun ochiq, inklyuziv muhit
yaratish borasida bir qator huquqiy-me’yoriy hujjatlar qabul qilinmoqda. Bu esa
mazkur yo‘nalishda chuqur ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borishni va mavjud
muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif qilishni talab qiladi.
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy etishning
nazariy asoslari, mavjud holati, xorijiy tajriba va mahalliy amaliyot, shuningdek, bu
boradagi dolzarb muammolar va ularning yechimlariga e’tibor qaratiladi.
1. Inklyuziv ta’lim tushunchasi va uning pedagogik asoslari
Inklyuziv ta’lim bu — barcha bolalar, shu jumladan, nogironligi yoki
rivojlanishida turli cheklovlari mavjud bo‘lgan bolalar uchun umumiy ta’lim
muassasalarida birgalikda ta’lim olish imkoniyatini yaratishdir. Bu yondashuv
BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi”da mustahkamlangan
bo‘lib, har bir bolaning to‘laqonli ta’lim olish huquqini ta’minlashga qaratilgan.
Inklyuziv ta’limda asosiy urg‘u farzandlardagi mavjud farqlarni inkor etmasdan, ularni
qadrlash va imkoniyatlar yaratishga qaratiladi.
Pedagogik nuqtai nazardan, bu yondashuv o‘qituvchilardan individual
yondashuv, moslashtirilgan dasturlar, ko‘maklashuvchi metodikalar va ijobiy ijtimoiy
muhit yaratishni talab qiladi. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichida bolalarning
psixofiziologik rivojlanishi intensiv kechishini hisobga olsak, bu davrda berilgan sifatli
va inklyuziv ta’lim ularning butun hayoti davomida ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
2. Maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziyaning ahamiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun inklyuziv muhit nafaqat bilim va
ko‘nikmalarni shakllantiradi, balki ularni jamiyatga moslashish, o‘zaro hurmat,
hamkorlik, empatiya kabi qadriyatlarga ham o‘rgatadi. Nogironligi bo‘lgan bolalar esa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
355
355
355
355
alohida muassasalarga emas, balki umumiy guruhlarga integratsiyalashgan holda
rivojlanadi. Bu ijtimoiy ajratishni kamaytirish, kamsitishning oldini olish va teng
huquqlilikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, sog‘lom rivojlanayotgan bolalar ham turli ehtiyojga ega do‘stlari
bilan o‘zaro muloqot qilish orqali bag‘rikenglik va ijtimoiy mas’uliyat tuyg‘ularini erta
yoshlikdan o‘zlashtiradi. Bu esa inklyuziv jamiyatni shakllantirish uchun zarur zamin
yaratadi.
3. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning joriy etilishi: holat va imkoniyatlar
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi tomonidan inklyuziv ta’limni
rivojlantirish bo‘yicha qator huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Jumladan, 2019-yilda
“Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi qonun, 2021-yilda esa “Ta’lim
to‘g‘risida”gi qonunga inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus modda kiritildi. 2022-2026-
yillarga mo‘ljallangan “Inklyuziv ta’limni rivojlantirish milliy strategiyasi” esa bu
sohada tizimli islohotlar boshlanishiga sabab bo‘ldi.
Maktabgacha ta’lim vazirligi huzurida inklyuziv guruhlar tashkil etilmoqda,
logoped, defektolog, psixolog kabi mutaxassislar soni oshirilmoqda. Ammo bu yetarli
emas. Ko‘plab viloyatlarda, ayniqsa chekka hududlarda infratuzilma, kadrlar va
metodik resurslar yetishmaydi. Ko‘plab bog‘chalar nogironligi bo‘lgan bolalarning
ehtiyojiga moslashtirilmagan.
4. Xorijiy tajriba: o‘rganish va moslashtirish
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli joriy etish
uchun davlat siyosati bilan bir qatorda mahalliy jamoatchilik, oila va pedagoglarning
fikrlash tarzini o‘zgartirish ham muhimdir. Masalan, Italiya maktabgacha ta’lim
tizimida barcha bolalar umumiy guruhlarda o‘qiydi, ularga yordamchi pedagoglar
biriktirilgan. Kanada va Finlyandiyada esa har bir bolaga individual rivojlanish rejalari
ishlab chiqiladi va ota-onalar faol ishtirok etadi.
O‘zbekistonda bu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish orqali, har bir
hududda o‘ziga xos va moslashuvchan inklyuziv model yaratish mumkin. Bu
jarayonda pedagoglarni qayta tayyorlash, mos metodik qo‘llanmalar yaratish va
ijtimoiy xabardorlikni oshirish zarur.
5. Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
Inklyuziv ta’limni joriy etish yo‘lida bir qator tizimli va amaliy muammolar
mavjud:
Infratuzilma muammolari: Ko‘plab bog‘chalar jismoniy imkoniyati cheklangan
bolalar uchun moslashtirilmagan (panduslar, maxsus o‘rinliklar, sensor xonalar
yetishmaydi).
Kadrlar tanqisligi: Logoped, defektolog, psixologlar yetishmaydi yoki ularning
malakasi zamon talabiga javob bermaydi.
Ota-onalarning tayyor emasligi: Ko‘pchilik ota-onalar inklyuziv ta’lim
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
356
356
356
356
mohiyatini tushunmaydi yoki bunga qarshilik bildiradi.
Jamiyatda stereotiplar: Nogironlik haqida salbiy qarashlar hanuzgacha keng
tarqalgan.
Bu muammolarni hal etish uchun quyidagi chora-tadbirlar zarur:
Kadrlar malakasini oshirish va yangidan tayyorlash bo‘yicha tizimli dasturlar
ishlab chiqish;
Maktabgacha ta’lim muassasalarini bosqichma-bosqich modernizatsiya qilish;
Ota-onalar va jamoatchilik o‘rtasida tushuntirish va targ‘ibot ishlarini
kuchaytirish;
Davlat-xususiy sheriklik asosida inklyuziv bog‘chalar tarmog‘ini kengaytirish.
Xulosa qilib aytkanda maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy
etish – bu nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy va insonparvarlik tamoyillariga asoslangan
muhim islohotdir. Inklyuziv yondashuv orqali barcha bolalarga, ularning jismoniy yoki
aqliy imkoniyatlaridan qat’i nazar, teng ta’lim olish huquqi ta’minlanadi. Bu esa
kelajakda adolatli, bag‘rikeng va hamjihat jamiyat shakllanishiga asos yaratadi.
O‘zbekiston inklyuziv ta’lim yo‘lida muhim qadamlarni tashlamoqda, biroq bu
yo‘ldagi muvaffaqiyat ta’lim tizimi ishtirokchilarining — davlat, pedagog, ota-ona va
jamiyatning o‘zaro hamkorligi, ongli yondashuvi va doimiy qo‘llab-quvvatloviga
bog‘liq. Inklyuziv ta’limni keng joriy etish orqali biz har bir bolaning ijtimoiy hayotga
to‘liq integratsiyalashuviga zamin yaratamiz va ularning salohiyatini to‘liq ochishga
imkon beramiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2021.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent:
Adolat, 2019.
3. “O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha 2022–2026
yillarga mo‘ljallangan Milliy strategiya” – T.: Xalq ta’limi vazirligi, 2022.
4. Xodjayeva, D. Sh. Inklyuziv ta’lim: Nazariy asoslari va rivojlanish istiqbollari. –
Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
5. Xalimova, G. R. Maktabgacha ta’lim tizimida maxsus pedagogik yondashuvlar. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
6. UNESCO. Inclusive Early Childhood Care and Education: From Commitment to
Action. – Paris: UNESCO, 2021.
7. Booth, T., Ainscow, M. The Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools. – Bristol: CSIE, 2016.
8. Florian, L. Special or inclusive education: future trends. British Journal of Special
Education, 2019.
9. Avloniy, A. Ta’lim va tarbiya masalalari. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020.
10. Internet resurs: https://www.unicef.org/uzbekistan – UNICEF O‘zbekistondagi
inklyuziv ta’lim bo‘yicha hisobotlari (murojaat qilingan sana: 2025-05-10).
