JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
294
294
294
294
NAQQOSHLIK TERMINLARI VA UNING
NAZARIYASINI AMALDA QO’LLASH
Bahriddinov Sardor Sirojiddin o‘g’li
Navoiy davlat univrsiteti
“Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi”
ta’lim yo’nalishi, III-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek xalq amaliy bezak san’atining muhim
yo‘nalishi – naqqoshlik san’ati va uning asosiy terminlari (naqqosh, naqsh, girih,
islimiy naqsh va boshqalar) nazariyasi hamda amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi.
Naqqoshlik san’ati tarixiy rivojlanishi, naqshlar kompozitsiyasi va ramziy ma’nolari
haqida so‘z yuritiladi. Bundan tashqari, klassik naqsh elementlari va zamonaviy
dizaynda naqqoshlikdan foydalanish misollari keltiriladi. Tadqiqot natijalari amaliy
bezak san’ati va dizayni fanlari rivojiga hamda o‘quv jarayonlariga qo‘shimcha
ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar:
Naqqoshlik san’ati, naqsh, naqsh kompozitsiyasi, girih naqsh,
islimiy naqsh, ramziy naqsh, amaliy bezak san’ati.
Kirish
O‘zbek xalqining amaliy bezak san’ati qadimdan rivojlangan kasb-hunarlaridan
bo‘lib, turli binolar va buyumlarni bezashda keng qo‘llanilgan. Naqqoshlik san’ati
badiiy naqsh yaratish kasbi sifatida boshqalarning barchasiga asos bo‘lgan va amaliy
san’at turlarining bir-biri bilan uzviy bog‘liqligini ifodalaydi. Naqqosh ustalar ishlab
chiqqan naqshlar o‘ziga xos falsafiy ma’no va ramziy belgilarga ega bo‘lib,
me’morchilik va tekstil kabi sohalarda ham qo‘llanilgan. Naqqoshlik san’ati merosi
o‘zbek milli madaniyatining muhim bir qismidir; milliy naqshlar chuqur mazmun bilan
boyitilgan va bugungi kunda ham ko‘plab sohalarda davom ettirilmoqda.
Maqolaning maqsadi
Maqolaning asosiy maqsadi – naqqoshlik terminlarini aniqlash, ularning kelib
chiqishi va nazariy asoslarini o‘rganib chiqish, shuningdek, naqqoshlik nazariyasini
amaliy loyihalarda qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatish. Bu maqsadga erishish
uchun quyidagi vazifalar bajariladi:
Naqqoshlikning asosiy atamalari va ularning izohini berish (naqqosh, naqsh,
girih, islimiy naqsh, va h.k.) va terminologiyaning kelib chiqishini tahlil qilish.
Naqqoshlik san’ati nazariyasining ilmiy asoslari, naqsh tuzish usullari hamda
ramziy ifodalari haqida ma’lumotlar jamlash.
Naqqoshlik naqshlaridan arxitektura yodgorliklari, amaliy bezak buyumlari va
zamonaviy dizayn loyihalarida foydalanish holatlari bo‘yicha misollar ko‘rsatish.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
295
295
295
295
Naqqoshlik san’atining bugungi kundagi ahamiyati, tajribaviy-tadqiqot va o‘qituv
metodikasidagi o‘rni haqida tahliliy mulohazalar keltirish.
Asosiy nazariy qism
Naqqoshlik va unga oid terminlar: Naqqoshlik (yana naqshkorlik) – bu naqsh
yaratish kasbi va amaliy san’atning qadimiy turi. Naqqosh – naqsh chizib beruvchi
mahoratli ustadir. Naqsh deb berilishida o‘ziga xos bir maromda takrorlanadigan
simmetrik chiziq va shakllardan tashkil topgan bezak elementlari tushuniladi..
Masalan, girih naqsh – murakkab va nodir koʻrinishdagi geodezik naqsh bo‘lib, asosan
arxitektura va hunarmandchilikda qo‘llaniladi. Girih naqshning asosini uchburchak,
to‘rtburchak, aylana kabi soddaroq shakllardan tashkil topgan takrorlanadigan
boʻlaklar hosil qiladi. Islimiy naqsh – o‘simliksimon ramziy naqsh bo‘lib, islom dini
estetik talablari ta’sirida yunon va fars uslublari uyg‘unlashuvidan paydo bo‘lgan.
XIV–XV asrda naqsh ustalari islimiy naqshlarni keng qo‘llagan; bu naqshlarning
ramziy ma’nosi – beqatnov gullash, jannat va ilohiy fazilatlarni ifodalash hisoblanadi.
Hansaviy naqsh (osmontush naqsh) – qush shoxlariga o‘xshash geometrik naqsh
bo‘lib, qadimiy turk madaniyatida keng ishlatilgan. Naqqoshlik san’atida
qo‘llaniladigan boshqa terminlar qatoriga ansambl naqsh, ornamental naqsh
elementlari, ramziy naqshlar, kompozitsiya markazi, takrorlanuvchi motif kabi
tushunchalar kiradi. Kelib chiqishi va ilmiy asoslari: O‘rta Osiyo xalqlari orasida
naqqoshlik qadimdan rivojlangan; arxeologik qazilmalar va tarixiy yodgorliklar
naqqoshlikning markaziy osiyolik hunarmandlar uchun muhim fan bo‘lganini
isbotlaydi. Naqqoshlik san’ati Osiyo va Yevropa uyg‘unlashuvi natijasida boyib,
o‘ziga xos maktablarga bo‘linib rivojlandi. XVI–XVII asrlarda Buxoro, Samarqand,
Xiva va Toshkentda tematik maktablar tashkil topib, har bir maktab uchun o‘ziga xos
naqsh uslublari shakllangan (masalan, Buxoro maktabi naqshlari rang-barangligi va
aniqligi bilan ajralib turadi). XIV–XV asrlarda Temuriylar saltanatida naqshkorlik
san’ati jadal rivojlanib, o‘simlik motiflari, girih naqshlari va qo‘lyozma yozuv bilan
bezatilgan bezaklar katta ahamiyat kasb etgan. Ana shu davrda tarkibiy naqsh
kompozitsiyalari ilmiy geometriya va muvozanat nazariyasiga asoslangan holda
yaratilgan. Nazariyasi: Naqqoshlik san’ati murakkab kompozitsiyalarni talab etadi.
Ustoz-naqqoshlar naqsh elementlarini simmetriya, muvozanat, ritm va proporsiya
qonunlari asosida birlashtiradi. Qadimiy naqshkorlar har bir naqsh unsuri va rangga
ma’lum ramziy ma’no yuklagan; shuning uchun ham naqqoshlar «naqsh tilini bilish»
uchun naqshning har bir bo‘lagi va ranglarining «ramziy alifbosini» egallash
kerakligini ta’kidlaydilar. Masalan, bir girih naqshidagi yulduzcha motifi fazoviy
markazni, o‘sish va rivojlanish niyatini anglatishi mumkin, barg va gul naqshlari esa
mehnat mevasiga to‘lish timsoli hisoblanadi. Badiiy naqqoshlik nazariyasida
kompozitsion markaz, takrorlanuvchi elementlar, keshlash (retush) va rang uyg‘unligi
kabi tushunchalar alohida o‘rganiladi. Umuman aytganda, naqqoshlik san’ati boshqa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
296
296
296
296
bezak san’atlaridan farqli ravishda ustoz-shogird an’analari orqali rivojlanib, o‘z
yondoshuvida falsafiylikni aks ettiradi.
Amaliy qo‘llanilishi
Naqqoshlik naqshlarining amaliy misollari juda ko‘p. O‘zbekistonning an’anaviy
me’morchiligida naqqoshlik asosan interyer dekoratsiyasida – masjid va madrasa
shiftlari, devor va peshnavlar, saroy va madrasalarning usti gumbazlari, shuningdek
shaxsiy xonadonlar, mehmonxonalar va ziyoratgohlarni bezashda qo‘llanilgan.
Xususan, Amir Temur maqbarasi (G‘ur-Emir) va Samarqanddagi Registon
majmualaridagi noyob geometrik va gullik naqshlar, Buxoro Tosh-Hovli saroyi
shiftidagi nozik girih naqshlar buni misollaridir. Naqqoshlik naqshlari gilamchilik,
zardo‘zlik, dokachilik va kaydichilik sohalarida ham keng ishlatiladi. Me’moriy
bezaklarda girih va islimiy naqshlar klassik motivlar sifatida aks etgan, uy jihozlari,
sopol idishlar, turli sovg‘a buyumlari ham naqsh korinishda bezatiladi. Amaliy
loyihalarda zamonaviy dizaynerlar milliy naqsh uslublarini interyer va grafik dizaynda
jonli qo‘llamoqda. Masalan, hozirgi uylarda devor yoki shift bo‘yoqlariga ismlik naqsh
kompozitsiyalari qo‘yiladi, mebel va yoritgichlarda oddiygul va girih naqshlar
ishlatiladi. Bundan tashqari, ta’lim va madaniyat muassasalarida naqqoshlik bo‘yicha
maxsus kurslar tashkil etilib, yosh rassomlar naqqoshlik uslublarini o‘rganmoqda.
Maktab va kollejlar rasmlar tayyorlash mashg‘ulotlarida ramziy naqshlarni chizish
jarayonlari o‘tkazilib, bunda naqshlarning tarixiy namunalaridan ilhomlaniladi.
Yakunda aytish mumkinki, naqqoshlik bezaklari qadimiy yodgorliklarda saqlangan
folklor naqshlarni zamonaviy loyihalar orqali yangi hayot bilan to‘ldirish imkonini
beradi.
Naqqoshlik san’ati o‘zining qadimiyligi va boy estetik merosi bilan bugungi
kunda ham ko‘plab sohalarda amaliy qo‘llanilmoqda. Bu bezak san’ati avvalambor
arxitektura
,
interyer dizayni
,
hunarmandchilik
,
maktab va oliy ta’lim tizimi
,
diniy inshootlar
va
zamonaviy san’at
kabi yo‘nalishlarda faol foydalanilmoqda.
1. Arxitektura va me’moriy bezaklar
Naqqoshlik naqshlari tarixan madrasa, masjid, maqbara, saroy, hammom va
boshqa diniy va dunyoviy binolarning bezaklarida keng ishlatilgan. Masalan:
Samarqanddagi Registon majmuasi
,
Shohi Zinda
,
Amir Temur maqbarasi
– girih, islimiy, kufiy va hansaviy naqshlar bilan bezatilgan yodgorliklar sifatida
diqqatga sazovor.
Xivadagi Ichan-Qal’a
– yog‘och ustunlar, gumbazlar va eshik-derazalarda
o‘ymakor naqshlar bilan mashhur.
Toshkentda
zamonaviy inshootlar (metro bekatlari, mehmonxonalar,
kutubxonalar) klassik naqshlardan ilhomlanib bezatilgan.
2. Interyer va mebel dizayni
Hozirgi kunda naqqoshlik naqshlari uy interyerida keng qo‘llanmoqda:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
297
297
297
297
Shift, devor va eshik ramkalari – yog‘och o‘ymakorligi orqali milliy naqshlar
bilan bezatiladi.
Mebel buyumlari (kreslo, stol, javon) sirtiga naqqoshlik elementlari o‘yma yoki
rangli bo‘yoq orqali tushiriladi.
Milliy restorantlar va madaniy maskanlarda naqshlar interyer konsepsiyasining
ajralmas qismiga aylangan.
3. Xunarmandchilik va xalq amaliy san’at mahsulotlari
Naqqoshlik naqshlari
zardo‘zlik
,
kulolchilik
,
misgarlik
,
gilamchilik
,
chitdo‘zlik
va
sozandachilik
kabi sohalarda ishlatiladi:
Gilam va paloslarda
girih va islimiy naqshlar markaziy motiv sifatida
ishlatiladi.
Chinni va kulolchilikda
naqshlar glazur yordamida yuzaga chiqariladi.
Zardo‘zlik
va
atlas
matolarida o‘simliksimon islimiy naqshlar ishlanadi,
ko‘pincha oltin yoki kumush iplar bilan.
4. Ta’lim va tarbiya tizimi
Naqqoshlik bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar:
San’at kollejlari
va
universitetlarda
(BNSU, KMTSU) maxsus kurslar va
bo‘limlar faoliyat yuritadi.
O‘quvchilarga
ramziy naqshlar chizish
,
kompozitsiya tuzish
,
bo‘yoqlardan
foydalanish
,
o‘yma naqshni amalda bajarish
kabi ko‘nikmalar beriladi.
Ta’limda qadimiy naqsh namunalaridan tahlil asosida yangi asarlar yaratish
o‘rgatiladi.
5. Zamonaviy grafik dizayn va raqamli san’at
Naqqoshlik naqshlari bugungi kunda
grafik dizayn
,
logotip
,
vektorli naqsh
,
interfeys dizayni
da faol ishlatilmoqda:
Naqshlar
Adobe Illustrator
,
CorelDraw
,
AutoCAD
,
SketchUp
kabi
dasturlarda chizilib, raqamli media loyihalarda ishlatilmoqda.
Brend identifikatsiyasi
,
kitob muqovalari
,
plakatlar
va
veb-dizayn
da naqsh
elementlari milliy ruhni ifodalaydi.
Interaktiv naqsh dizayni
(masalan, mobil ilovalar fonida yoki AR orqali
jonlanadigan naqshlar) kabi innovatsion yondashuvlar rivojlanmoqda.
6. Diniy va marosimiy san’at
Naqqoshlik naqshlari Qur’on oyatlari bilan uyg‘unlashgan holda
masjidlar
,
ziyoratgohlar
,
qabr toshlari
bezagida qo‘llaniladi. Islimiy naqshlar bu yerda:
Ruhiy poklik,
Ilohiy go‘zallik,
Ma’naviy uyg‘unlikni ifodalash uchun ishlatiladi.
7. Turistik suvenirlar va milliy brending
Bugungi turizm sohasida naqqoshlik naqshlari quyidagicha ishlatiladi:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
298
298
298
298
Suvenir buyumlar: yog‘ochdan ishlangan quticha, ko‘zgu, qo‘l san’at
buyumlari.
Milliy ko‘rgazmalar va EXPO-larda naqshli panno, dekorativ fon va media
dizayn vositalarida.
O‘zbekiston brendi uchun qadoqlash dizayni va reklama materiallarida
naqqoshlik naqshlari markaziy rol o‘ynaydi.
Tahlil va muhokama
Naqqoshlik nazariyasi va amaliyoti o‘zaro mustahkam bog‘liq. Naqqoshlik
maktablari doimiy ustoz-shogird an’analari orqali uzluksiz avloddan-avlodga o‘tgan;
bu esa naqshlarda milliylikni saqlab kelinishiga xizmat qilgan. Keyingi asrlarda ham
naqshkor ustalar o‘zlarining ijodiy kompozitsiyalarini bolalarga o‘rgatib, ramziy
ma’no va falsafa asoslarini tushuntirib kelmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
naqqoshlik san’ati o‘rganilishi yosh rassomlarning estetika dunyoqarashi rivojiga hissa
qo‘shadi, ularni musavvirlikka va milliy madaniyatni o‘zlashtirishga yo‘naltiradi.
Zamonaviy dizayn sohasida esa naqqoshlik naqshlari global tendentsiyalar bilan
uyg‘unlashmoqda. Masalan, islomiy calligraphiya uslublari bilan uyg‘un girih naqshlar
(«kufiy xilat») yuqori texnologiyali interyer va me’morchilikda noyob effekt
yaratmoqda. Bu misol primitiv naqshlardan farqli o‘laroq murakkab kompozitsiyali
grafik dizaynga o‘xshaydi va o‘tgan asrlardan qoldirilgan badiiy qadriyatlarni kelajak
avlodlarga uzatishda vosita bo‘ladi. Shu bilan birga, sifatli naqsh chizish va qo‘llash
texnikasida zamonaviy materiallar (masalan, raqamli projektorlar, lazerli kesish)
kiritilmoqda. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, naqqoshlik terminlarini chuqur o‘rganish
san’atshunoslar va dizaynerlarga nafaqat an’anaviy naqshlarni yangicha yondoshuvda
qayta ishlash imkonini, balki inson ruhiyatiga chuqur ta’sir etuvchi fon loyihalar
yaratishda asos beradi. Naqqoshlik naqshlari o‘zbek xalqining ma’naviy qadriyatlari
va tabiat tutilishini ifodalaydi; ularni tahlil qilish rassomlarda falsafiy fikrlashni ham
kuchaytiradi.
Xulosa
Naqqoshlik san’ati va uning terminologiyasi xalq amaliy madaniyatining muhim
qismidir. Mazkur maqolada naqqoshlik atamalari va ularning kelib chiqishi, naqsh
uslublari hamda bu san’atning ilmiy-nazariy asoslari yoritib berildi. Ramziy naqsh
elementlari va kompozitsiya qonuniyatlari naqqoshlik nazariyasini tarkib etadi va ular
nafaqat tarixiy obidalarda, balki zamonaviy loyihalarda ham jonli qo‘llanilmoqda.
Naqqoshlik naqshlari O‘zbekistonning me’moriy durdonalarida, hunarmandchilik
mahsulotlarida hamda dizayn sohasida tadbirlar va ta’lim dasturlarida keng o‘rin olgan.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, naqqoshlik san’ati o‘zbek xalqining go‘zallikka intilishi,
ma’naviy qadriyatlari va mehnatsevarligini aks ettiruvchi san’at turi bo‘lib, uning
chuqur mazmunli tushunchalari va amaliy misollari tahlilni talab etadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
299
299
299
299
Foydalanilgan adabiyotlar:
Musinova A.S., Naqqoshlik (O‘quv qo‘llanma), Buxoro Davlat Universiteti, Buxoro,
2022. uniwork.buxdu.uz
Qarshiboyev O’sar B., “Naqqoshlik san’ati va uning taraqqiyot bosqichlari”, Pedagogs.
Ilmiy-ma’rifiy jurnal, 2022, №2, 66–71 b.
Bakaev Sh.Sh., “Amaliy bezak san’atida an’anaviy va zamonaviy naqshlarni
uyg’unlashtirib kompozitsiya tuzish va qo‘llash”, Inter Education & Global Study,
2024, №1, 15–24 b. uniwork.buxdu.uz
Rahimov A.Y., Utaboyev B.S., “Xalq amaliy san’ati naqqoshlik misolida”, Respublika
ilmiy maqolalar to‘plami, Jizzax, 2019, 1–5 b. phys-tech.jdpu.uz
TBC Ornaments, “Islimiy naqsh”, tbc-ornaments.uz, 2021 (onlayn resurs) tbc-
ornaments.uz.
Naqqoshlik, Vikipediya, 2025, (ilmiy maqsadlar uchun) uniwork.buxdu.uz.
Girih, Vikipediya, 2025, (ilmiy maqsadlar uchun) uz.wikipedia.org
