JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
283
283
283
283
PEDAGOGIKA FANINING RIVOJLANISH TARIXI
VA ASOSIY BOSQICHLARI
Abduraxmonov Asqarali Abduvliyevich
Annotatsiya
Ushbu maqolada Pedagogika fanining qisqacha ta’rifi, tarixiy bosqichlarga
ajratish mezonlari, qadimgi Sharq mamlakatlarida tarbiya g‘oyalari, qadimgi
Yunoniston va Rimda pedagogik qarashlar, o‘rta asrlar pedagogikasi: diniy ta’limning
ustunligi, Uyg‘onish davrida pedagogik tafakkurning rivoji, mustaqillik davrida
O‘zbekistonda pedagogika fanining taraqqiyoti, bugungi kunda pedagogika fanining
dolzarb yo‘nalishlari, xulosa: tarixiy tajribaning hozirgi ta’limga ta’siri haqidagi fikr
va mulohazlar keng tarzda yoritilgan.
Абстрактный
В данной статье дается краткое определение науки педагогики, критерии
деления ее на исторические этапы, педагогические идеи в странах Древнего
Востока, педагогические воззрения в Древней Греции и Риме, средневековая
педагогика: преобладание религиозного образования, развитие педагогической
мысли в эпоху Возрождения, развитие педагогической науки в Узбекистане в
период независимости, современные тенденции педагогической науки сегодня,
а также заключение: широко освещены мысли и замечания о влиянии
исторического опыта на современное образование.
Abstract
This article provides a brief definition of the science of pedagogy, criteria for
dividing it into historical stages, educational ideas in the countries of the ancient East,
pedagogical views in ancient Greece and Rome, medieval pedagogy: the predominance
of religious education, the development of pedagogical thought during the
Renaissance, the development of pedagogical science in Uzbekistan during the period
of independence, current trends in pedagogical science today, and conclusion: thoughts
and comments on the influence of historical experience on current education are widely
covered.
Kalit so'zlar
: Pedagogika, tarbiya, ta’lim, tarix, bosqichlar, qadimgi Sharq,
Yunoniston, Rim, Uyg‘onish davri, pedagogik qarashlar, Komenskiy, Ushinskiy,
o‘zbek pedagogikasi, mustaqillik, zamonaviy yo‘nalishlar.
Pedagogika
– bu insonni har tomonlama kamol toptirish, tarbiyalash va uni
hayotga tayyorlash qonuniyatlarini o‘rganadigan fan. U bolalar va yoshlarga ta’sir
ko‘rsatish jarayonlarini o‘rganuvchi nazariy va amaliy bilimlar tizimidir. Pedagogika
tarbiya, ta’lim, o‘qitish va rivojlantirish jarayonlarini chuqur tahlil qiladi hamda ularni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
284
284
284
284
samarali tashkil etish yo‘llarini ko‘rsatadi. rivojlanishini bosqichlarga ajratishda bir
necha mezonlar olinadi. Ular orasida jamiyatning taraqqiyot darajasi, ta’lim-
tarbiyaning maqsadi, tarbiya usullarining o‘zgarishi, pedagogik g‘oyalar va mashhur
pedagoglarning faoliyati muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, diniy, madaniy,
ijtimoiy-siyosiy omillar ham pedagogikaning har bir tarixiy bosqichiga ta’sir
ko‘rsatgan. Shu asosda pedagogika rivoji qadimgi davr, o‘rta asrlar, Uyg‘onish, yangi
va zamonaviy davrlarga bo‘linadi.Pedagogika, o‘z mohiyati jihatidan, insonni
tarbiyalash va rivojlantirish jarayonini o‘rganadigan ilmiy soha hisoblanadi. U nafaqat
o‘qitish, balki shaxsni shakllantirish va hayotga tayyorlashning ilmiy asoslarini
yaratadi. Pedagogika fani rivojlanish tarixiga nazar tashlasak, uning shakllanishi va
taraqqiyoti butun insoniyat tarixidagi ijtimoiy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq
ekanini ko‘ramiz. Pedagogikaning rivoji, xususan, tarixiy bosqichlarga ajratilishi,
uning jamiyatning ma’naviy va madaniy taraqqiyoti bilan qanday uzviy bog‘liqligini
anglashda yordam beradi.Pedagogika fani tarixining ilk bosqichlari qadimgi Sharq va
Yevropa ta’lim tizimlaridan boshlanadi. Qadimgi Yunoniston va Rimda ta’lim muhim
ijtimoiy funktsiyani bajarib, jamiyatning har bir a’zosini ma’rifatga, axloqqa va
intellektual rivojlanishga tayyorlashni maqsad qilgan. Bu davrlarda pedagogika
ko‘proq ma’naviy-axloqiy tarbiya sifatida qaralgan, va uning asosiy maqsadi yosh
avlodni axloqiy me’yorlarga rioya qilishga o‘rgatish edi. Shu bilan birga, qadimgi
Sharq mamlakatlarida tarbiya va ta’lim tizimlarining ildizlari joylashgan bo‘lib, ular
o‘z davrining eng muhim bilim markazlari edi.O‘rta asrlar pedagogikasida ta’lim va
tarbiya ko‘proq diniy g‘oyalarga asoslangan. Diniy ta’limning ta’siri ostida pedagogika
jamiyatdagi ijtimoiy-axloqiy tartibni mustahkamlashga qaratilgan. Biroq, bu davrda
ilm-fan va ta’lim faqat ma’lum guruhlar uchun mavjud edi, va umumiy aholi uchun
bilim olish imkoniyati cheklangan edi.
Uyg‘onish davrida esa, ta’lim va pedagogikaning yangi g‘oyalari paydo bo‘ldi.
Yevropada, ayniqsa, Komenskiy va Pestalozzi kabi pedagoglar o‘zlarining ilg‘or
qarashlari bilan ta’limning yangilanishiga katta hissa qo‘shdilar. Ular ta’limni ilmiy
asosda tashkil etishni va bolalarni rivojlantirishda o‘ziga xos metodlarni yaratishni
o‘rgatdilar. Bu davrda ta’limning har bir shaxsga erkin va teng imkoniyatlar yaratish
zarurligi haqida fikrlar kuchaydi.Rus pedagogikasining asoschisi bo‘lgan K.D.
Ushinskiy, o‘zining asarlarida pedagogikaning fan sifatida rivojlanishiga katta hissa
qo‘shdi. Ushinskiy bolalar psixologiyasi, ta’lim jarayonining xususiyatlari, o‘qituvchi
va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar haqida chuqur ilmiy fikrlar bildirdi. U o‘z
zamonasida ta’limni milliy va xalq tarbiyasi asosida qurish zarurligini
ta’kidlagan.O‘zbek pedagogikasi tarixida esa, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy,
Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi buyuk ajdodlarimizning g‘oyalari o‘rganilishi kerak.
Ularning asarlarida inson tarbiyasining ahamiyati, shaxsning ma’naviy rivojlanishi va
ilm olishning zarurligi haqida katta fikrlar mavjud.XX asrda, xususan, Sovet davrida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
285
285
285
285
pedagogika fani yanada rivojlanib, o‘zining ilmiy asoslarini shakllantirdi. Mustaqillik
davrida esa, O‘zbekistonda pedagogika yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Pedagogika
tizimi, ta’lim metodologiyasi, pedagogik texnologiyalar o‘zgarib, o‘quvchilarga
zamonaviy bilim va ko‘nikmalar berishning yangicha usullari ishlab chiqildi.Bugungi
kunda pedagogika fani o‘zining dolzarb yo‘nalishlariga ega. O‘qitish va tarbiya
jarayonlari globalizm, axborot texnologiyalarining rivojlanishi, shuningdek,
jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlari bilan uzviy bog‘liq. Pedagogika nafaqat bilim berish,
balki o‘quvchilarning ijtimoiy hayotga moslashishini ta’minlash, ularni mustaqil
fikrlashga va kreativlikka o‘rgatish kabi masalalarni ham o‘z ichiga oladi.
Xulosa qilib aytganda, pedagogika fani o‘z rivojlanishida jamiyatning ijtimoiy,
madaniy va siyosiy o‘zgarishlarini aks ettirib kelgan. Qadimgi davrlardan boshlab
ta’lim va tarbiya tizimi doimiy ravishda yangilanib, ilg‘or g‘oyalar asosida
shakllangan. Pedagogikaning rivoji bilan ta’limning maqsadi kengayib, bilim
berishdan tashqari, shaxsni tarbiyalash va jamiyatga moslashtirish kabi masalalar ham
dolzarb bo‘ldi. Bugungi kunda pedagogika fani zamonaviy texnologiyalar va global
o‘zgarishlarga mos ravishda rivojlanib, ta’lim tizimini yanada samarali tashkil etishga
yordam bermoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
I.
Baxramov Sh. – "Pedagogika asoslari: nazariy va amaliy jihatlar" (2018)
II.
Tursunov A. – "Zamonaviy pedagogik texnologiyalar" (2019)
III.
Nazarov D. – "O‘zbekiston ta’lim tizimi: rivojlanish yo‘llari va yangi istiqbollar"
(2020)
IV.
Akhmedov S. – "Pedagogik pedagogika va o‘qitish usullari" (2021)
V.
Yusupov R. – "Pedagogik jarayonning samaradorligini oshirish" (2021)
VI.
Raximov X. – "Ta’lim tizimi va pedagogik innovatsiyalar" (2022)
VII.
Mirzayev U. – "O‘zbekiston pedagogikasi: milliy xususiyatlar va
innovatsiyalar" (2023)
VIII.
Shodiev N. – "Pedagogika nazariyasi va amaliyoti" (2023)
