JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
280
280
280
280
AXBOROT TEXNALOGIYALARIDAN FOYDALANGAN
HOLDA FIRIBGARLIKKA QARSHI KURASHISH
Asamov Jaloliddin Nizametdinovich
2007-yil IIV Akademiyasi bitiruvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu bitiruv malakaviy ishida zamonaviy jamiyatda keng tarqalib borayotgan
firibgarlik holatlari va ularga qarshi kurashishda axborot texnologiyalarining amaliy
qo‘llanilishi yoritilgan. Asarda firibgarlikning turli shakllari, ularning yuzaga chiqish
mexanizmlari va bunday xatti-harakatlarga qarshi kurashishdagi texnologik yechimlar
tahlil qilinadi. Shuningdek, axborot tizimlarining xavfsizligini ta'minlash, fuqarolarni
ogohlikka chaqirish va raqamli savodxonlikni oshirish bo‘yicha takliflar ilgari
surilgan. Ishda huquqiy asoslar, ta'lim-targ‘ibot choralari va amaliy faoliyatda yuzaga
kelayotgan muammolarga e'tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
firibgarlik, axborot texnologiyalari, xavfsizlik, raqamli
savodxonlik, ogohlik, profilaktika, qonunchilik.
KIRISH
Bugungi raqamli rivojlanish davrida insoniyat turmush tarzining barcha
jabhalari axborot texnologiyalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib bormoqda. Internet,
mobil aloqa, elektron to‘lov tizimlari va boshqa raqamli xizmatlarning keng joriy
etilishi insonlar hayotini yengillashtirgani holda, ayni paytda ayrim salbiy oqibatlarga
ham olib kelmoqda. Jumladan, firibgarlik, aldov, ma’lumotlar o‘g‘riligi kabi jinoyatlar
tobora keng ko‘lamda tarqalmoqda. Bunday tahdidlarning oldini olish va ularga qarshi
samarali kurashish axborot texnologiyalaridan oqilona foydalanishni talab etadi.
Firibgarlikning yangi ko‘rinishlari zamonaviy texnologiyalar orqali amalga
oshirilayotgani bois, ushbu muammoga qarshi kurashish ham texnologik
yondashuvlarni talab qilmoqda. Shu jihatdan olganda, jamiyatda axborot xavfsizligini
ta’minlash, fuqarolarni xabardor qilish, texnik vositalar yordamida nazoratni
kuchaytirish kabi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur ishda firibgarlik
holatlariga qarshi kurashishda axborot texnologiyalarining roli, ularni amaliyotga
tatbiq etish usullari hamda bu yo‘nalishda mavjud muammolar tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Firibgarlikka qarshi kurashishda axborot texnologiyalaridan foydalanish nafaqat
nazoratni kuchaytirish, balki fuqarolarning ongini oshirish va xavfsizlikni ta'minlashda
ham muhim rol o‘ynaydi. Quyida bu yo‘nalishda qo‘llanilayotgan ba’zi kreativ va
amaliy yondashuvlar misollar asosida yoritiladi.
Masalan, banklar o‘z mijozlarini onlayn firibgarlardan himoya qilish maqsadida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
281
281
281
281
maxsus mobil ilovalar orqali tranzaktsiyalarni tasdiqlashda biometrik identifikatsiyani
yo‘lga qo‘ymoqda. Bunda mijozning barmoq izi yoki yuzini skanerlash orqali to‘lov
tasdiqlanadi. Bu usul orqali firibgarlarning hisob raqamlarni boshqarib ketishining oldi
olinmoqda.
Shuningdek, davlat idoralari tomonidan fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini
himoya qilish uchun elektron raqamli imzo tizimi joriy etilmoqda. Bu tizim orqali ariza
yoki murojaatlar faqat egasining shaxsiy kaliti yordamida rasmiylashtiriladi, bu esa
hujjatlar soxtalashtirilishining oldini oladi.
Ta’lim muassasalarida esa firibgarlikning oldini olish maqsadida imtihonlarda
maxsus nazorat kameralar va avtomatik kuzatuv tizimlari o‘rnatilgan. Bu orqali ta’lim
sifati nazorat qilinadi va adolatsiz baholashning oldi olinadi.
Elektron tijorat sohasida esa ko‘plab kompaniyalar mijozlarning to‘lov
malumotlarini himoya qilish uchun xavfsiz SSL sertifikatlar va shifrlash
texnologiyalaridan foydalanmoqda. Shuningdek, xaridorlarga mo‘ljallangan maxsus
"xavfsizlik darslari" o‘tkazilib, ularga qanday qilib firibgarlik tuzog‘iga tushmaslik
bo‘yicha maslahatlar berilmoqda.
Bu kabi amaliy yondashuvlar nafaqat firibgarlikning oldini olishga xizmat
qiladi, balki keng jamoatchilikda texnologiyalar orqali xavfsiz hayot tarzini
shakllantirishga yordam beradi.
Quyida firibgarlikka qarshi kurashishda axborot texnologiyalaridan amaliy
foydalanish bo‘yicha kreativ yondashuvlar jadval ko‘rinishida keltirilgan:
Soha
Amaliy choralar
Kutilayotgan natija
Bank tizimi
Mobil ilovada biometrik
tasdiqlash (barmoq izi, yuzni
aniqlash)
Moliyaviy firibgarlik holatlarini
kamaytirish
Davlat
xizmatlari
Elektron raqamli imzo orqali
hujjatlarni rasmiylashtirish
Hujjatlarni soxtalashtirishning
oldini olish
Ta’lim
muassasalari
Imtihonlarda kuzatuv kameralar
va avtomatik monitoring tizimi
Adolatsiz baholash va
firibgarlikni aniqlash
Onlayn xaridlar
SSL sertifikat va xavfsiz to‘lov
tizimlaridan foydalanish
Mijoz ma’lumotlarini himoya
qilish va ishonchni oshirish
Mobil aloqa
operatorlari
SMS orqali tasdiqlovchi kod
yuborish orqali SIM-kartani
bloklash xizmati
Shaxsga tegishli telefon
raqamini firibgarlardan himoya
qilish
Transport tizimi
Elektron chiptalar va QR-kodli
kirish tizimi
Soxta chipta savdosining oldini
olish
Kadastr tizimi
Elektron yer reestri orqali mulk
egasining huquqlarini tasdiqlash
Mulkka oid firibgarlik
holatlarining kamayishi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
282
282
282
282
XULOSA
Zamonaviy jamiyatda firibgarlik holatlari turli ko‘rinishlarda tobora kengayib
bormoqda. Bu holatga qarshi samarali kurashish uchun an’anaviy yondashuvlar bilan
bir qatorda axborot texnologiyalaridan foydalanish dolzarb masalaga aylangan.
Jumladan, moliyaviy soha, davlat boshqaruvi, ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqa
ko‘plab jabhalarda xavfsizlikni ta’minlashda raqamli yechimlar samaradorlik
ko‘rsatmoqda.
Axborot texnologiyalari orqali firibgarlikka qarshi kurashishda biometrik
identifikatsiya, raqamli imzo, elektron hujjat aylanishi, xavfsiz to‘lov tizimlari va
monitoring dasturlarining keng joriy qilinayotgani tahsinga loyiq. Ayniqsa, ushbu
texnologiyalar yordamida inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytirish,
ma’lumotlarni shaffof yuritish va fuqarolar huquqlarini himoya qilish imkoniyati
yuzaga kelmoqda.
Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, firibgarlik holatlarini to‘liq yo‘q qilish
mushkul, biroq ular bilan tizimli ravishda kurashish va zamonaviy texnologik
vositalardan foydalanish orqali keskin kamaytirish mumkin. Jumladan, yirik
tashkilotlar, davlat idoralari va xususiy sektor bu borada o‘z axborot xavfsizligi
siyosatini kuchaytirishi, xodimlar malakasini oshirishi hamda aholiga tushuntirish
ishlari olib borishi zarur.
Shuningdek, axborot texnologiyalarini tatbiq etishda qonunchilik asoslarini
takomillashtirish, maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli
madaniyatni yuksaltirish kabi yo‘nalishlar ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki
texnologik rivojlanish nafaqat imkoniyatlar, balki yangi xavf-xatarlarni ham yuzaga
keltiradi.
Shu bois, har bir tashkilot va fuqaro zamonaviy texnologiyalarning nafaqat
qulaylik, balki xavfsizlik vositasi sifatida ham foydalanishni o‘rganishi lozim. Zero,
texnologiyalardan ongli va samarali foydalanish — firibgarlikning oldini olishda eng
kuchli quroldir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov A.K. – Axborot xavfsizligi asoslari, Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
2.
Yusupov A.A. – Raqamli iqtisodiyot va uning xavfsizligi, Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2021.
3.
Sodiqov Sh.T. – Axborot texnologiyalari va ularning jamiyatdagi roli, Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2019.
4.
Jo‘rayev N.H. – Kiberxavfsizlik asoslari va zamonaviy tahdidlar, Toshkent:
“Innovatsiya”, 2022.
