JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
260
260
260
260
ҲУДУДНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ
РИВОЖЛАНИШИДА ТРАНСПОРТНИНГ РОЛИ
Атаджанова Зулфия Сапарбаевна
– Тошкент давлат транспорт
университети, “Транспорт логистикаси” кафедраси
Аннотация
Ушбу мақола ҳудуднинг ривожланиши ва транспорт фаолияти ўртасидаги
ўзаро таъсирни ўрганишга бағишланган. Тадқиқотда йўловчи ва юк ташиш
ҳажмига таъсир қилувчи омиллар аниқланиб, уларнинг корреляция ва регрессия
таҳлили орқали баҳоланди. 2014--2023 йиллар даврида олинган маълумотлар
асосида иқтисодий-математик модел ишлаб чиқилди, бу модел минтақада
транспорт ривожланишини прогноз қилиш имконини беради. Натижалар
транспорт инфратузилмасининг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига ўз
таъсирини кўрсатади.
Калит сўзлар:
транспорт, юк ташиш, йўловчи ташиш, корреляция,
регрессия, транспорт салоҳияти.
Кириш
Ҳудудий ривожланиш кўп қиррали ва кўп ўлчамли жараён бўлиб транспорт
фаолиятига боғлиқ бўлган иқтисодий тизимларнинг самарадорлигини
таъминлайдиган
муҳим
омилдир.
Ҳудуднинг
ижтимоий-иқтисодий
ривожланишида транспорт комплекси асосий таркибий қисм сифатида муҳим
рол ўйнайди. Ушбу тадқиқот ҳудуднинг ривожланиши ва транспорт фаолияти
ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ўрганишга қаратилган бўлиб, йўловчи ва юк
ташиш ҳажмига таъсир этувчи омилларни аниқлаш ва уларнинг таъсир
даражасини баҳолашни мақсад қилиб қўяди. Транспорт фаолиятининг
кўрсаткичлари ва ижтимоий-иқтисодий ривожланиш ўртасида кучли корреляция
мавжуд бўлиб, бу омилларнинг таъсирини математик моделлаштириш орқали
прогнозлаш мумкин.
Усуллар
Тадқиқотда корреляция ва регрессия таҳлилига асосланган стохастик
усуллар қўлланилди. Хоразм вилояти бўйича 2014-2023 йиллар давомида
олинган статистик маълумотлар асосида йўловчи ва юк ташиш ҳажмига таъсир
қилувчи омиллар аниқланди. Тадқиқотда қуйидаги усуллардан фойдаланилди:
Корреляция таҳлили: Омилларнинг таъсир даражасини ва боғланиш
йўналишини аниқлаш.
Регрессия таҳлили: Иқтисодий-математик моделни яратиш учун энг кичик
квадратлар усули.
Эксперт баҳолаш: Транспорт фаолиятини тавсифловчи кўрсаткичлар
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
261
261
261
261
гуруҳи аниқлаш.
Йўловчи ташиш жараёнларини режалаштириш ва бошқариш масалалари
тизимли ёндашувни тақазо этади. Чунки йўловчи ташиш тизими фаолияти ва
жараёнлари турли элемент ва қисмлар ҳамда уларнинг кўплаб эҳтимолий
характердаги
ўзаро
таъсирлари
натижасида
шаклланади.
Йўловчи
транспортининг яна бир муҳим хусусияти унинг параметрлари аниқ
белгиланиши қийин бўлган эҳтимолий муҳитда фаолият кўрсатиши ва бу
муҳитга мослаша олишидадир. Бошқача айтганда, йўловчи транспорти тизими
ўзаро функционал алоқадорлик ва иқтисодий муносабатлар билан боғлиқ
элементлар тўпламидан иборатдир.
Хоразм вилоятида йўловчи ташиш фаолиятининг амалдаги ҳолатини тадқиқ
қилиш орқали уни такомиллаштириш имкониятлари хақида хулоса қилиш
мумкин.
1-расм. Вилоятда ташилган йўловчиларнинг умумий хажмида туманларнинг
улуши
Вилоят бўйича йўловчи ташиш маълумотларидан энг кўп хажм Урганч
шахрига тўғри келади, чунки у вилоятнинг энг йирик шаҳари ҳисобланади.(1-
расм). Йўловчи ташиш хажмига таъсир қилувчи бир қанча омиллар мавжуд
бўлиб, улар:
-
иқтисодиётда банд бўлган аҳоли сони;
-
янги қурилган турар-жой бинолари сони;
-
вилоятдаги жами аҳоли сони;
-
вилоятдаги даромади паст аҳоли сони;
-
вилоят бўйича жон бошига ўртача даромад;
- аҳоли зичлиги;
0,00%
20,00%
40,00%
60,00%
80,00%
100,00%
120,00%
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
90000
100000
Yo'lovchi tashish hajmi, ming yo'lovchi
Foiz
Ulush
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
262
262
262
262
- йўловчи ташиш фаолиятидаги транспорт воситалари сони;
- шахсий автомобиллар сони.
Хоразм вилоятида юк ташиш хажмини худудлар кесимида таҳлил
қиладиган бўлсак жами ташишларнинг катта қисми асосан Урганч шахри ва
тумани хамда Хива тумани хиссасига тўғри келганлигини кўриш мумкин.
2-расм. Вилоятда ташилган юкларнинг умумий
хажмида туманларнинг улуши
Юк ташиш ҳажмига ҳам бир қанча омиллар таъсир қилади ва улар
қуйидагилар:
-
вилоят бўйича ялпи ҳудудий маҳсулот (ЯҲМ);
-
қурилиш ишлари ҳажми;
-
ишлаб чиқарилган товарлар ва хизматлар ҳажми;
-
қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари;
-
транспорт корхоналари сони;
-
жами корхоналар сони;
-
хусусий сектордаги юк автомобиллари сони.
Ҳудудда транспортнинг ривожланиши ва ҳудуднинг ижтимоий-иқтисодий
ривожланишини тавсифловчи кўрсаткичларнинг ўзаро таъсирини баҳолаш учун
маълум бир омилнинг таъсир даражасини ва улар ўртасидаги муносабатлар
йўналишини аниқлаш имконини берувчи корреляция усулидан фойдаланамиз.
Корреляция коэффициенти қуйидаги формула асосида ҳисобланди:
𝑅
𝑝𝑘
𝑖
=
∑
(𝑘
𝑖
− 𝑘
^
) ∙ (𝑝
𝑖
− 𝑝
^
)
𝑛
𝑖=1
√∑
(𝑘
𝑖
− 𝑘
^
)
2
𝑛
𝑖=1
∗ ∑
(𝑝
𝑖
− 𝑝
^
)
2
𝑛
𝑖=1
0,00%
20,00%
40,00%
60,00%
80,00%
100,00%
120,00%
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
Yuk tashish hajmi, ming tonna
Foiz
Ulushi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
263
263
263
263
бу эрда
𝑘
𝑖
– № 1-кўрсаткичнинг ҳақиқий қиймати;
𝑘
^
– № 1- кўрсаткичнинг кутилаётган (ўртача) қиймати;
𝑝
𝑖
– № 2-сонли кўрсаткичнинг ҳақиқий қиймати;
𝑝
^
-–№ 2-сонли кўрсаткичнинг кутилаётган (ўртача) қиймати;
n – кузатишлар сони
Регрессия модели чизиқли кўп регрессия тенгламаси шаклида тузилди:
𝑦 = 𝑎 + ∑ 𝑏
𝑛
𝑥
𝑛
𝑛
𝑖=1
бу ерда:
𝑎
– Y-кесишиш коеффициенти;
𝑏
𝑛
–прогноз қилинган индикаторнинг коеффициенти;
𝑥
𝑛
– прогноз кўрсаткичи.
Натижалар
Йўловчи ташиш ҳажмига таъсир қилувчи омиллар учун корреляция
коэффициентлари 1-жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Йўловчи ташиш ҳажмига таъсир қилувчи омиллар
учун корреляция коэффициентлари
Кўрсаткичлар
Корреляция
коэффициентининг
кўрсаткичи
иқтисодиётда банд бўлган аҳоли сони;
0,8445
янги қурилган турар-жой бинолари
сони;
0,9090
вилоятдаги жами аҳоли сони;
0,9645
вилоятдаги даромади паст аҳоли сони;
-0,8242
вилоят бўйича жон бошига ўртача
даромад;
0,9942
аҳоли зичлиги;
0,9579
йўловчи
ташиш
фаолиятидаги
транспорт воситалари сони;
0,9165
шахсий автомобиллар сони.
0,9748
Юк ташиш ҳажмига таъсир қилувчи омиллар учун корреляция
коэффициентлари 2-жадвалда келтирилган.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
264
264
264
264
2-жадвал
Юк ташиш омиллари учун корреляция коэффициентлари
Кўрсаткичлар
Корреляция
коэффициентининг
кўрсаткичи
вилоят бўйича ялпи ҳудудий маҳсулот
(ЯҲМ);
-0,9780
қурилиш ишлари ҳажми;
-0,9829
ишлаб чиқарилган товарлар ва
хизматлар ҳажми;
-0,9897
қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари;
-0,9899
транспорт корхоналари сони;
-0,9571
жами корхоналар сони;
-0,8815
хусусий сектордаги юк автомобиллари
сони.
-0,9331
Регрессия таҳлили натижалари асосидa йўловчи ташиш модели учун
тенглама қуйидагича:
3
2
1
786
,
0
101
,
1104
741
,
60
345
,
128369
x
x
x
y
бу ерда: x
1
– аҳоли сони,
x
2
– даромади паст аҳоли,
x
3
– жон бошига даромад.
Юк ташиш модели учун тенглама:
2
1
736
,
0
249
,
0
3
,
1643
x
x
y
бу ерда: x1– корхоналар сони,
x2 – саноат маҳсулоти.
Тадқиқот натижалари транспорт фаолиятининг минтақавий ривожланишга
муҳим таъсир кўрсатади. Йўловчи ташишда аҳоли сони ва жон бошига даромад
юқори корреляцияга эга (0.9942 ва 0.9645), юк ташишда эса ЯҲМ ва қурилиш
ишлари муҳим омиллардир (-0.9780 ва -0.9829).
Натижаларга асосланган ҳолда вилоятнинг транспорт салоҳиятини
ривожлантириш учун ҳудуднинг транспорт инфратузилмасига
инвестицияларни кўпайтириш, аҳоли зичлиги паст ҳудудларда субсидиялар
жорий қилиш ва ҳудудда логистика марказларини ташкил этиш мақсадга
мувофиқ.
Хулоса
Тадқиқот транспорт фаолияти ва ҳудудий ривожланиш ўртасидаги кучли
ўзаро боғлиқликни кўрсатди. Ишлаб чиқилган иқтисодий-математик модел
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
265
265
265
265
транспорт ривожланишини прогноз қилиш ва бошқарув қарорларини қабул
қилишда қўлланиши мумкин. Шунингдек келгусида экологик ва инновацион
жиҳатларни ҳам ўрганиш орқали мазкур омиллар таъсирини баҳолаган ҳолда
янада самарали натижаларга эришиш имконияти пайдо бўлади.
1.
Л.Ю. Криклевская. Моделирование взаимовлияния развития транспорта и
социально-экономического развития Забайкальского края [Электронный
ресурс] Экономика. 2018г
2.
Атаджанова З.С., Муродов А.С. Транспорт хизматлари сифати самарадорлик
омили сифатида EURASIAN JOURNAL OF LAW, FINANCE AND APPLIED
SCIENCES
Innovative
Academy
Research
Support
Center.
https://doi.org/10.5281/zenodo.6478281
3.
xorazmstat.uz
