JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
252
252
252
252
TÚRKIY TILLERDE NUMERATIVLERDIŃ ÚYRENILIWI
Xudaybergenova Dilfuza Aytbay qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
Annotaciya.
Bul maqalada tiykarınan numerativ sózlerdiń túrkiy tiller tariyxında
qay dárejede úyrenilgeni sonday-aq, házirgi waqıtta qollanılatuǵın túrkiy tillerge ortaq
bolǵan numerativler haqqında sóz etiledi. Qaraqalpaq tilinde bar bolǵan numerativ
sózler basqa da túrkiy tiller mısalı, ózbek hám qazaq tillerinde qollanılıwshı numerativ
sózler menen mánilik tárepten salıstırılıp kórip shıǵıldı
Tirek sózler:
numerativ, dana, túp, tirnek, lek, juft, nafar, tilshi ilimpazlar.
Qaraqalpaq xalqı mádeniyatınıń milli sáwlesi bolǵan qaraqalpaq tili tuwısqan
xalıqlar tili hám basqa da tillerdiń tásirinde toqtawsız rawajlanıp, sózlik qorı jáne de
keńeymekte. Bul jaǵday qaraqalpaq til bilin izertlewshileriniń aldına bir qatar
áhmiyetli hám juwapkershilikli wazıypalar qoymaqta.
Qaraqalpaq til biliminde ilimiy tárepten úyreniwdi talap etetuǵın júdá kóp
máseleler bar, solardan biri bolsa, qaraqalpaq tilindegi san menen qollanılatuǵın
numerativler. Numerativler qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı, grammatikalıq qurılısın
úyreniwde hám ilimiy tárepten tiykarlap beriwde áhmiyetli bolıp tabıladı. Numerativ
sózlerdi toplaw hám olardıń ózine tán ózgesheliklerin úyreniw tek ǵana qaraqalpaq tili
ushın emes, al basqa túrkiy tiller ushın da úlken áhmiyetke iye. Áne, usı jaǵdaylardı
esapqa alǵan halda, ilimiy jumısımızda qaraqalpaq tilindegi numerativlerdiń ózine tán
ózgesheliklerin anıqlawǵa, olardıń qollanılıw sheńberi, mánilik túrlerin belgilewge
háreket qıldıq.
Zattıń muǵdarın ólshewde qollanılatuǵın sózlerdi tyurkologlar “esap sózler”,
“san menen predmet ortasında qollanılıwshı sózler”, “numerativler” dep túrli at penen
ataydı. Biz de jumısımıza bunday sózlerdi til biliminde qabıl qılınıwı boyınsha
numerativler yamasa numerativ sózler dep atadıq. Numerativ sózler zattıń muǵdarın
ólshewde belgili dárejede ólshew birligi sıpatında xızmet qıladı.
Numerativler sanaq san menen sanaltuǵın zat arasında kelip, olardıń túrli
jaǵdaylarına baylanıslı ólshewdi bildirip keledi:
Usı maqset penen ol Dáwletovtıń
qaptalına kelip, ózine bir stakan mineral suw quyıp aldı da: - Dáwletov,- dedi stakandı
awzına jaqınlatpastan burın
[6:11].
- Awa, biziń awıl “Jańalıq” sovxozınan on bes kilometrdey-aq, qashıqlıqta turadı
[6:28].
Joqarıdaǵı biz,
bir stakan mineral suw
degen mısaldı aldıq bul jerde stakan sózi
bir sanlıǵı menen birge kelip mineral suwdıń muǵdarın bildirip kelgen. Al, keyingi
mısalda
kilometr
sózi uzınlıq ólshem birligin bildirip tur.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
253
253
253
253
Ózbek tilindegi numerativ sózler haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlar “Ózbek tili
sabaqlıǵı” hám “Ózbek tilinen qollanba” kitaplarında ushıraydı. Olarda ózbek tilindegi
nafar, juft, nusxa, tup, boǵ, júra, gektar, tonna, centnet, litr, metr, bosh, qarich, hovuz
sıyaqlı numerativler sanaq sanlıqlar menen birge keliwi haqqında aytıladı.
A.N.Kononov, V.V.Reshetov, A.K.Borovkovlar ózbek tilinde jumsalatuǵın
numerativlerden boǵ, bosh, nafar, nusxa, juft, dona, tup sıyaqlılardıń qollanılıw hám
ańlatqan mánileri haqqında aytıp ótedi.
Bunnan tısqarı H.Kamilova da ózbek tilinde qollanılatuǵın numerativlerdiń bir
qanshasın atap ótedi, olardan gramm, centner, metr sıyaqlılardıń házirgi waqıtta keń
túrde qollanılıp atırǵanın aytıp ótedi. Sonıń menen birge, házirgi kúnde qadaq, batpan
sıyaqlı numerativlerdiń qollanılıwı azayǵanı, kórkem shıǵarmalarda sol dawirdiń
koloritin beriw ushın ǵana paydalanılatuǵınlıǵın aytıp ótedi. Sonday-aq, numerativ
sózlerdiń sanalatuǵın zattıń ózgesheligine qaray jumsalıwı orınlı ekenligi aytıladı.
Biz bilemiz numerativler sanaq sanlar menen birlikte qollanıladı, ásirese, bir sanı
menen jiyi qollanıladı. Buǵan sebep, bir sanınıń sanlıq mániden basqa da mánide
qollanılıwı bolıp tabıladı. Numerativ sózlerdiń qanday sanlar menen birge qollanılıwı
hám olardıń semantikalıq túrleri haqqında M.Asqarovanıń bir qansha ilimiy pikirleri
dıqqatqa ılayıqlı.
Sonıń menen bir qatarda, ózbek tilshi ilimpazları bolǵan S.Nizomiddinova,
A.Ishaevler de numerativlerdiń ayırım túrleri hám olardıń ózine tán ózgeshelikleri
haqqında túsinik berip ótken.
Numerativ sózler hám olardıń ańlatatuǵın mánileri haqqında tilshi ilimpazlar
qısqasha bolsa da pikir júritken. Degen menen, bul temanıń túrkiy tillerde úyreniliwi
hám ashıp beriliwi hár túrli. Olar numerativlerdiń mánilik túrlerine itibar berip, onı
qollaw haqqında pikirdi alǵa súrgen bolsa, ayırımları numerativlerdi sanap kórsetiw
menen sheklengen. Tilshi ilimpazlardan M.A.Kazembek, V.M.Nasilov, A.K.Dmitriev,
N.A.Baskakov, N.Mirzazada, X.Bayliev, A.Xasenovlar numerativlerdiń bir
qanshasınıń atın kórsetip, olardıń qanday zatlarǵa qarata sanaq san menen birge
qollanılıwın aytıp ótedi.
Numerativ sózlerdiń túrkiy tillerde qollanılıw ózgesheliklerin úyreniwde
A.N.Kononovtıń ilimiy izlenisleri ayrıqsha dıqqatqa ılayıqlı. Ilimpaz numerativler
haqqında bir qansha tolıq maǵlıwmatlar berip, olardı ańlatatuǵın mánisine qaray 3
toparǵa bólip qaraǵan:
1)
Anıq ólshem birligin bildiretuǵın numerativler (gramm, kilogramm, metr,
kilometr, litr, gektar);
2)
Anıq emes ólshem birligin ańlatatuǵın numerativler (qalta, stakan,
shiyshe, qutı,);
3)
Sanaq san menen sanalatuǵın sózler (bas, dana, jup, bólek) arasında
qollanılatuǵın arnawlı sózler.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
254
254
254
254
Sonday-aq, A.N.Kononov numerativ sózlerdiń hámmesi de anıq muǵdardı berip
kelmeydi dep kórsetedi. Joqarıda aytılıp ótken metr, gramm, gektar sıyaqlı
numerativler barlıq tillerde sonıń menen bir qatarda, qaraqalpaq tilde de anıq muǵdardı
bildirse, qalta, stakan, shıyshe sıyaqlı numerativler anıq emes muǵdardı ańlatadı.
Bulardan tısaqarı, túrkiy tillerge tiyisli bir qatar ilimiy miynetlerde numerativ
sózler, olardıń qollanılıwı, ańlatqan mánileri haqqında bir qansha pikirlerdi alǵa
súrgen. Hátte olardıń ayırımlarında numerativ esaplanatuǵın ayırım sózlerdiń qanday
affiksler arqalı jasalatuǵınlıǵı da aytıp ótilgen.
Biz bilemiz numerativ sózler sóz shaqaplarınıń biri bolǵan sanlıq penen
baylanıslı túrde úyreniledi. Sebebi túrli muǵdar hám ólshemdi bildiriwde bunday sózler
derlik hámme waqıt sanlıq penen, tiykarınan, sanaq san menen birge qollanıladı. Sol
sebepli joqarı da aytılıp ótilgen tilshi ilimpazlar da numetativler máselesin sanlıq sóz
shaqabın úyreniw barısında túsindirip ótken. Usı qatarda sonı da aytıp ótiwimiz kerek
qaraqalpaq tilinde de numerativler sanlıq sóz shaqabı menen qatar úyrenilip kelinbekte
Qazaq til biliminde de bul baǵdarda túrli ilimiy izertlewler alıp barılǵan. Qazaq
tilinde qollanılıwshı numerativler sonday-aq, olardı basqa da túrkiy tiller menen
salıstırǵan halda úyrenilgen. J.Sh.Axmedoleva ólshew mánidegi sózlerdi leksika-
semantikalıq tárepten birneshe mánilik toparlarǵa bólip, olardıń túrleniw
ózgesheliklerine, grammatikalıq qurılısına, sintaksislik modeline itibar qaratqan.
Dissertaciyasın alıp qarasaq, tómendegishe pikirlerdi kórsek boladı: “Esap sózler zattıń
ózin yamasa onıń sanın bildirmeydi, onıń sanalıwı menen baylanıslı túsiniklerdi
bildiredi”-dep, esap sózlerdi úsh toparǵa bólip kórsetedi: 1) zat yamasa nárse
birlikleriniń atalıw esabı: bas, tal, túp; 2) adamlardıń toparınıń esabı: taypa, top, qáwim;
3) mallardıń tobınıń esabı: úyir, tabın, qora.
E.N.Janpeysov “Этнокультурная лексика казахского языка” atlı miynetinde
“Abay jolı” romanında ushırasatuǵın xalıqlıq ólshemlerdiń shıǵıw tórkinin,
etnolingvistikalıq tábiyatın, semantikalıq ózgesheliklerin úyrenip, xalıqlıq ólshemge
baylanıslı mınanday pikir bildiredi: “В казахском языке, так же как и некоторых
других тюркских языках, для обозначения длины и расстояния числовому
выражению могут подвергаться не сами предметы, а такие их физические
свойства, как протяженность, объём, вес и т.п.”. Alım sere, sere qarıs, shar, súyem,
qarıs, soqır, tirnek, kúresh, lek, túmen, toq, qaq, besin, ekinti sıyaqlı xalıq
metrologoyasına kiretuǵın sózlerdiń etimologiyasına tallaw jasap, ólshem mánisindegi
sózlerdi numerativ dep ataǵan.
S.E.Janpeysova “Қазақ тiлiнiң рухани мәдениет лексикасы” kandidatlıq
jumısınıń avtoreferatında: “Xalqımızdıń ózine tán metrologiyalıq júyesi qazaq aqın-
jazıwshılarınıń shıǵarmalarındaǵı ólshem mánidegi túrli sóz qollanıwda ayqın seziledi.
Mısalı, olardaǵı bir boy, altı en, bes taqa, úsh qat, on eki qursaw, bir qoyın, eki qarın,
altı qosaq, bes buda, bir qaǵaz, segiz jup, bir qushaq, jalǵız túp shiy, bir uwıs, eki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
255
255
255
255
baspaq, eki zeket, eki qursaq sıyaqlı numerativ mánidegi sózlerdiń aldıńǵı sıńarları-
sanaq sanlar, al ekinshi sıńarları házir klassifikatorlar delinip júr”- degen maǵlıwmatlar
berip ótken.
2003-jılı
K.Q.Kúrkebaev “Қазақ тiлiндегi ѳлшемдiк ұғымдардың
этнолигвистикалық сипаты” temasındaǵı kandidatlıq dissertaciyasın qorǵadı. Waqıt
penen keńisliktegi ólshem túri, olardıń izertlew tariyxı, ólshem birliklerine baylanıslı
etnografizmler menen etnofrazeologizmler, uzınlıq, aralıq, awırlıq, kólem ólshem
birlikleriniń etnolingvistikalıq tárepten tereń úyrenilgen bul miynetti de qunlı desek
qátelespeymiz.
Ulıwma aytqanda, til biliminde, ásirese, túrkiy tillerinde numerativ sózler óziniń
áhmiyetliligin eski waqıtlardan baslap-aq saqlap kelgenligin joqarıda aytılǵan qatar
ilimiy izertlewler arqalı da kórip óttik. Bul baǵdarda túrkiy tillerinde kóp ǵana jumıslar
alıp barılǵanın, sonıń ishinde qazaq til biliminde ólshem birliklerin ańlatıwshı sózlerdiń
ústinde kóplegen izertlewler júrgizilgenin ayrıqsha atap ótiw kerek. Qaraqalpaq til
bilimi bul temaǵa baylanıslı ele de kóbirek izlenislerge óz mútájligin bildiredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1.
Ҳамдамов П. Ҳозирги ўзбек тилида нумеративлар. –Тошкент, «Фан», 1983.
2.
Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. –
М, 1956.
3.
Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. -Алматы: Наука,
1989.
4.
Жанпейісова С. Е. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы (қазақ ақын-
жазушыларының шығармалары бойынша) //Канд. дисс. автореф. Алматы,
1996ж.
5.
Күркебаев К.Қ.Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипаты (ұзындық, арақашықтық, салмақ-көлем өлшемдері негізінде) // Канд.
дисс. Алматы, 2003ж.
6.
Қайыпбергенов Т. Кѳздиң қарашығы. – Нѳкис: Қарақалпақстан, 1986.
