JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
136
136
BADIIY MATNNING KONSEPTUAL STRUKTURASI
Mamontova Olga Valerievna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti o‘qituvchisi
Annotasiya.
Mazkur maqolada badiiy matnning kognitiv xususiyatlarini
aniqlashda muhim o‘rin tutgan konseptual strukturalar haqida so‘z yuritiladi. Bir qator
olimlar, jumladan, R. Zwaan, T. Van Deyk, M. Jonson, L. Talmy, M. Terner, D.
Ashurova, Sh. Safarov, M. Galeeva va boshqalar konseptual strukturalar va ularning
xususiyatlari yuzasidan izlanishlar olib borganlar.
Kalit so‘zlar:
tasviriy sxema, geshtalt, makon va zamon, konseptual tizim
makrostruktura.
Abstract.
The article deals with conceptual structures that have an important role
in determining the cognitive characteristics of the artistic text. A number of scientists,
including R. Zwaan, T. Van Dijk, M. Johnson, L. Talmy, M. Turner, D. Ashurova, Sh.
Safarov, M. Galeeva and others conducted research on conceptual structures and their
properties.
Keywords:
image schema, gestalt, space and time, conceptual system
macrostructure.
Badiiy matnning mazmunini to‘liq anglash uchun uning umumiy ma’nosi yoki
mavzusini, mohiyatini, gavdasining makro strukturadagi voqelanishini tahlil qilish
lozim bo‘ladi (Zwaan.et.al. 2002). Aniqroq aytadigan bo‘lsak, makrostrukturalar
ma’no va referensiyaning matn“global” sathida ifodalanishini modellashtirish an’anasi
T. Van Deykning ishlaridan boshlangan edi (Dijk, Kintch 1983). Lekin, olim ushbu
turdagi tuzilmalarni aniqlashda propozisiyalar tahliliga amal qilgan edi. Keyinchalik
kognitiv tilshunoslik vakillari boshqacha yo‘nalishni tanlab, tasviriy sxemaga ega
bo‘lgan geshtaltlar badiiy asarlarning umumiy strukturasini, kognitiv xususiyatlarini
aniqlashda muhim rolni bajarishi mumkinligini qayd etdilar. Jumladan, M. Jonson, L.
Talmi, M. Terner kabilar tasviriy sxema va badiiy matn mikrostrukturasi o‘rtasidagi
bog‘liqlikni alohida ta’kidlab kelmoqdalar.
Mark Jonson “The Body in The Mind” (1987) – nomli kitobida an’anaviy
semasiologik tadqiqotlarning kamchiliklari haqida gapirayotib, quyidagi fikrni bayon
qilgan edi: “obyektivistik yondashuvda ma’no juda ham tor ko‘lamda qaralib, obyektik
borliq va timsoliy tasavvur munosabati sifatida talqin qilinadi. Ular obraz, sxematik
qolip, metaforik tasvir kabi propozisiyaga aloqador bo‘lmagan tuzilmalarni inkor
etadilar” (Johnson 1987: 18). Olim taklif qilgan “tasviriy sxema” (image schema)
nazariyasi mental strukturalarning mazmun tuzilishida va uni idrok etishda yetakchilik
qilishini tasdiqlashga xizmat qildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
137
137
M. Jonson “Moral imagination: Implications of cognitive science for ethics”
nomli boshqa bir kitobida ayrim tasvir sxemalarining qanday va nima uchun asar
tarkibida strukturalar hosil qilishini o‘rganadi. Uning aniqlashicha, asosiy yoki prototip
strukturalardan tashqari, majburiy kuch, jalb qilish, yoqtirmaslik, markaz-sarhad,
aylanma harakat kabilar bilan bog‘liq sxemalar metafora va metonomik ko‘chimlar
uchun muhim ekanligini hamda ularning ishtiroki natijasida matnda variantlashuv
holatlari yuzaga kelishini qayd etadi (Johnson 1993).
Yana bir amerikalik olim Mark Terner konseptual metaforalarning badiy matnda
faollashuvi holatlarini badiiy bayon, hikoyaning konseptual aksini anglatuvchi
“parable” (“hikoyat”) tushunchasini iste’molga kiritadi. Olimning qayd etishicha,
“hikoyat ongning asosiy tamoyili bo‘lib, bizning tajribalarimiz, bilimimiz va o‘y-
hayollarimiz asosan hikoya tarzida tuzilish oladi” (Turner 1996: 11). Kundalik
turmushda kechadigan suv quyish, suvga borish, suv ichish va idishni stolga qaytarib
qo‘yish kabi harakatlar bir-biri bilan alohida tasviriy sxemalar vositasida bog‘lanadi.
M. Terner sxemalarning badiiy matnda faollashuvini izohlash uchun yunon
mumtoz adabiyoti namunasi bo‘lgan “Odissey”dan misollar keltiradi. Troya jangidan
qaytayotgan dengizchilar Itaka tomon suzib boradilar, ammo yo‘ldagi sarson-
sargardonchilik paytida ular turli vaqtda birma-bir turlicha o‘lim topadilar. M.
Ternerning fikricha, bu murakkab sayohat to‘g‘risidagi hikoya bo‘lib, u yo‘l (Troya)
va mo‘ljal (Itaka) tugunlaridan iborat freym yoki tasvir sxemasi asosida shakllangan.
Olim ushbu fikrini quyidagicha izohlaydi:
“We appear to understand an event as having its own “internal” structure... this
internal structure is image schematic: it is rooted in our understanding of small spatial
stories. I’ll refer to this internal structure loosely as its “events shape”. We think of a
season as coming around again, time as progressing along a line, a sale as closed. None
of these events has the literal spatial or bodily form we associate with it, but we use
image schemas to structure and reorganize these events” (Turner 1996: 27).
M. Terner aytayotgan “voqealar shakli”dan tashqari, sxemalar ularning
sabablarini aniqlashga ham qo‘l keladi. Zero, sabablar konseptuallashuvning manbasi
bo‘lib, ularning tuzilishi ham sxematik ko‘rinish oladi. Hatto, ba’zi sabab sxemalari
oldin eslatilgan “ma’lum yo‘nalish bo‘ylab harakat” sxemasini takrorlaydi (Op.cit., p.
29).
Bundan
tashqari,
olim
“qobiliyat”,
“majburiyat”,
“ehtiyoj”,
“imkoniyat”munosabatlarini ifodalovchi modal strukturalarini ajratish kerakligini
qayd etadi. Elementlarning o‘zaro munosabatini aks ettiruvchi ushbu strukturalarni
sxemalar tasvirida anglash mumkin bo‘ladi (Op.cit., p. 30).
Kognitiv semantika sohasining yirik mutaxassislaridan bo‘lgan Leonard Talmi
matnlar kognitiv tuzilishi tahlilining umumlashgan modelini taklif qilgan. Ushbu
model uch qismdan iborat: a) asosiy maydonlar; b) qatlamlar; v) parametrlar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
138
138
Birinchi qism ma’lum makon va zamondagi olam parchasini uning barcha
xususiyatlari bilan birgalikda qamrab oladi. Shuningdek, L. Talmi bu qismga ma’lum
madaniyat va jamoada amalda bo‘lgan presuppozisiya bilimlari, qadriyatlar,
me’yorlarni hamda matnni yaratuvchi va qabul qiluvchilarni, matnning o‘zini ham
kiritadi (Talmy 2000: 422). Parametrlar esa tashkil qilishning umumiy tamoyillari
bo‘lib, ular strukturalarning munosabatini, farqlanishini, strukturalar birikishini va
baho me’yorlarini belgilaydi.
Matn tuzilishi uchun muhim qism qatlamlar bo‘lib, u zamon, makon va sabab
strukturalaridan tarkib topadi. L. Talmining nazdida, zamon strukturasi davomiylik
xususiyatiga ega, makon strukturasi esa “makonlashuvga ishora qiluvchi matrisa”
hamda “unga oid konseptlar joylashuv yoki egalik qilish mazmuniga ega. Dinamik
konseptlar, o‘z navbatida, yo‘nalish va mo‘ljalni ifoda etadi” (Op.cit., p. 436-438).
Sabab strukturalari faollashuvida harakatlar ta’siri inobatga olinadi.
L. Talmi o‘z ishlarida “image schema” yoki “conseptual structure” atamalarini
qo‘llamagan bo‘lsa-da, lekin uning qarashlari konseptual metaforaning yaxlit matn
doirasida shakllanishi va tarqalishi holatlarining tahlilida muhim rol o‘ynashishi hech
qanday gumon tug‘dirmaydi. Tadqiqotchining matnning kognitiv tahlilga nisbatan
munosabati uning quyidagi so‘zlarida yaqqol ko‘rinadi: “narrative is something that by
necessity is cognitively produced or experienced, rather than as anithing that could
exist autonomously in it's own right” (Op.cit., p. 420). Narrativ (matn), o‘zicha alohida
mavjud bo‘lgan biron tuzilmadan farqli ravishda, ehtiyoj yuzasidan kognitiv
shakllangan va voqelangan hodisadir.
Matnning turli sathlariga oid birliklar uyushishidan tashkil topadigan tuzilma
ekanini tilshunoslar allaqachon e’tirof etishgan. Ammo ushbu tuzilma qandaydir
tartibsiz, o‘z-o‘zidan hosil bo‘ladigan hodisa emas, aksincha, undagi har bir bo‘lak
o‘zaro aloqada va bir-birini taqozo etadi (Кухаренко 1988: 70; Гальперин 1981;
Boymirzaeva 2009; Ashurova, Galeeva 2016 va boshq.).
Matnda voqealar, faktlar, voqea kechayotgan makon va zamon, muallifning fikr-
mulohazalari kabilar bayon qilinadi. Bularning barchasi matndagi faktual axborotni
tarkib topdiradi. Mazkur turdagi axborot qo‘shaloq rolni bajaradi: u, bir tomondan,
matnni “tiriltiradi”, ya’ni uni harakatga tushirib, mazmunni voqelantirsa, ikkinchi
tomondan, ushbu mazmunni ifoda qilayotgan fikrni turli “niqoblar” vositasida
yashiradi va bu bilan mazmun anglanishini qiyinlashtiradi. Badiiy matnda faktual
axborot, boshqa janrdagilardan farqli o‘laroq, alohida yoki sof holda ifodalanmaydi.
Ushbu axborot muallif maqsadiga mos ravishda uzatiladi. Shuning uchun ham badiiy
matnning alohida qismlarga ajralib ketmasligini ta’minlovchi asosiy omil – uning
konseptualligidir. Konseptual axborotsiz matn yaxlitlik xususiyatga ega bo‘la olmaydi.
Yaxlitlikni, ayni paytda, metindek jipslashish ramzida qaramaslik kerak, chunki
yuqorida aytilgandek, har qanday matn turli konseptual strukturalar ishtirokida tarkib
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
139
139
topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ashurova D.U., Galeeva M. Text Linguistics. – T: Turon-Iqbol, 2016. – 324 p.
2.
Dijk van T.A., Kintch W. Strategies of Discourse Comprehension. – N.Y.:
Academic, 1983. – 423 p.
3.
Johnson M. The div in mind: The bodily basis of meaning, imagination, and
reaction. – Chicago: University of Chicago, 1987. – 272 p.
4.
Khaydarova Shakhlo, Khalimova Firuza. 2023. Specific qualities of the literary
concepts.
IQRO
. 2, 2 (Apr. 2023), 911–917.
5.
Shamahmudova Aziza Furkatovna, Bakhramova Dilovar Gazanfarovna. (2022)
Verbal politeness as a strategy of approach. Journal of Positive School
Psychology, Vol. 6, No. 5, 1593 – 1599, http://journalppw.com
(
6.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION COMPETENCE OF
STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР,
2(3),
9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
7.
ANORBOYEVA,
S.
(2024). DEVELOPMENT
OF
TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
8.
Солиха
Анорбоева,
Нилуфар
Сабирова.
Coвременная
мoдeль
прoфессиoнальнoй кoмпетенции перевoдчика в кoнтeксте систeмы
пoдготoвки пeревoдчикoв в вузаx. Oʻzbekiston: til va madaniyat. Lingvistika.
2024-1: 110-127.
9.
Aнорбоева C. (2024). ПOДГОТOВКА ПEРЕВOДЧИКOВ С ИСПАНСКОГО
ЯЗЫКА
И
COBРЕМЕННАЯ
МOДEЛЬ
ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА. Conference Proceedings: Fostering Your
Research Spirit, 176-180.
https://doi.org/10.2024/5mckbz69
10.
АНОРБОЕВА, С. (2024). SYSTЕMS OF TRANSLАTOR TRАINING IN
UZBEKISTАN
UNIVЕRSITIES
AND
А MODЕRN МОDEL ОF
PRОFЕSSIONAL СОМPETENCE ОF А TRАNSLATОR.
News of the
NUUz
,
1
(1.10), 63-66. https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.10.4534
