JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
131
131
GLOBLALASHUV SHAROITIDA IQTISODIYOTGA
INNOVATSIYALARNI JORIY ETISHNI
BOSHQARISH YO‘LLARI
Komila Abdullayeva G’ulomjon qizi
Xaydarov Nizomiddin Xamrayevich
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi.
Annotatsiya
: Ushbu maqolada globallashuv sharoitida iqtisodiy rivojlanishning
ustuvor omili sifatida innovatsiyalarni joriy etish va ularni samarali boshqarish
masalalari tahlil qilinadi. Globallashuv jarayonlari tufayli yuzaga kelayotgan yangi
iqtisodiy chaqiriqlarga javoban, innovatsion yondashuvlar yordamida milliy
iqtisodiyotlar raqobatbardoshligini ta’minlashi mumkinligi asoslanadi. Maqolada
xalqaro tajriba – Germaniya, Janubiy Koreya va AQSHdagi innovatsion boshqaruv
mexanizmlari bilan bir qatorda, O‘zbekiston Respublikasida mavjud imkoniyatlar va
mavjud muammolar tahlil etilgan. Shuningdek, innovatsion infratuzilmani
rivojlantirish, startaplar va raqamli texnologiyalarni iqtisodiyotga tatbiq etishning
amaliy mexanizmlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, innovatsiya boshqaruvi, iqtisodiy raqobatbardoshlik,
startap ekotizimi, texnopark, raqamli texnologiyalar, davlat-xususiy sheriklik, ilmiy-
texnik taraqqiyot, milliy innovatsion tizim, strategik boshqaruv
Abstract:
This article analyzes the implementation of innovations as a key driver
of economic development under globalization and examines the mechanisms for their
effective management. In response to the new economic challenges posed by
globalization, it is argued that innovative approaches can enhance the competitiveness
of national economies. The paper explores international experiences, particularly in
Germany, South Korea, and the United States, and assesses the current capabilities and
challenges in the Republic of Uzbekistan. It also highlights practical mechanisms for
fostering innovation infrastructure, supporting startups, and integrating digital
technologies into the economy
Keywords:
globalization, innovation management, economic competitiveness,
startup ecosystem, technopark, digital technologies, public-private partnership,
scientific and technological development, national innovation system, strategic
management
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы внедрения инноваций как
ключевого фактора экономического развития в условиях глобализации и пути
эффективного управления этим процессом. Подчеркивается, что в ответ на
вызовы глобализации инновационные подходы способны обеспечить
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
132
132
конкурентоспособность национальных экономик. Изучается международный
опыт (Германия, Южная Корея, США), а также проанализированы
существующие возможности и проблемы в Республике Узбекистан. Особое
внимание уделено развитию инновационной инфраструктуры, поддержке
стартапов и цифровой трансформации экономики..
Ключевые
слова
: глобализация, управление инновациями, экономическая
конкурентоспособность, стартап-экосистема, технопарк, цифровые технологии,
государственно-частное
партнерство,
научно-технический
прогресс,
национальная инновационная система, стратегическое управление
Kirish
XXI asrda globallashuv jarayonlari jahonda kechayotgan iqtisodiy, siyosiy va
ijtimoiy o‘zgarishlarning ajralmas qismiga aylandi. Globallashuv natijasida
mahsulotlar, xizmatlar, texnologiyalar va kapital oqimi keskin tezlashdi, bu esa
mamlakatlar o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirdi. Shunday bir muhitda har bir davlat o‘z
iqtisodiy barqarorligi va xalqaro maydondagi raqobatbardoshligini ta’minlash uchun
innovatsiyalarga tayangan holda harakat qilmoqda.
Innovatsiyalar iqtisodiyotning texnologik yangilanishiga xizmat qilishi bilan
birga, mehnat unumdorligini oshiradi, yangi ish o‘rinlari yaratadi, eksport salohiyatini
kuchaytiradi va umumiy iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi. Biroq ularni muvaffaqiyatli
joriy etish va boshqarish murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, tegishli
infratuzilma, moliyaviy resurslar, malakali kadrlar va siyosiy iroda mavjud bo‘lishini
talab qiladi.
Bugungi kunda rivojlangan davlatlar — Germaniya, AQSH, Janubiy Koreya
innovatsiyalarni iqtisodiy taraqqiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida
ko‘rib, bu borada aniq strategiyalar ishlab chiqmoqdalar. Masalan, Germaniyada
klasterlashuv va ilm-fan integratsiyasi, AQSHda xususiy sektor orqali venchur kapital
asosidagi startap ekotizimlari, Janubiy Koreyada esa davlat ko‘magiga asoslangan
texnoparklar va grant dasturlari muvaffaqiyatli ishlamoqda. Ushbu yondashuvlar
O‘zbekiston uchun ham dolzarb namuna bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur maqolada globallashuv sharoitida innovatsion faoliyatni boshqarishning
dolzarb jihatlari, xalqaro tajriba asosida ishlab chiqilgan samarali yondashuvlar hamda
O‘zbekistonda mavjud imkoniyat va muammolar atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek,
milliy innovatsion siyosatni takomillashtirish, texnoparklar, startaplar va raqamli
texnologiyalar orqali iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar
ilgari suriladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
133
133
Globallashuv va innovatsiyalar bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlar hisoblanadi.
Raqamli
transformatsiya,
sun’iy
intellekt, avtomatlashtirish va
yuqori
texnologiyalarning keng joriy qilinishi iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan birga,
yangi imkoniyatlar yaratadi. Mamlakatlar o‘rtasidagi texnologik farqlarning qisqarishi,
bilim va tajriba almashinuvining jadallashuvi innovatsiyalar uchun global maydon
yaratmoqda.
Innovatsion taraqqiyot iqtisodiy o‘sishning yangi omili sifatida qaralmoqda. U
orqali ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, mahsulotlar sifati va turli xilligi ortadi,
eksportga yo‘naltirilgan strategiyalar kuchayadi. Shu bilan birga, globallashuvning
salbiy ta’siri – ya’ni raqobatning kuchayishi, texnologik qaramlik va intellektual mulk
bilan bog‘liq masalalar ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, texnologik ustunlikni
qo‘lga kiritgan yirik davlatlar kichik va rivojlanayotgan mamlakatlar uchun raqobatda
muayyan xavflarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shuningdek, globallashuv innovatsiyalarni yaratish va tarqatishda yangi model va
yondashuvlarni shakllantirdi. Masalan, ochiq innovatsiyalar konsepsiyasi (Open
Innovation), xalqaro innovatsion tarmoqlar, transmilliy korporatsiyalar o‘rtasidagi
hamkorliklar buning yorqin dalilidir. Bu jarayonlar orqali texnologik bilimlar
transchegaraviy
harakatlanmoqda
va
bu
esa
innovatsiyalarni
boshqarish
strategiyalariga ham yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, innovatsion rivojlanish
strategiyasi tizimli va kompleks yondashuvni talab qiladi. Masalan:
Germaniyada klasterlashuv tizimi muvaffaqiyatli ishlaydi. Universitetlar, ilmiy
markazlar va sanoat korxonalari o‘zaro hamkorlikda yangi mahsulotlar ishlab
chiqmoqda.
Janubiy Koreyada davlat tomonidan beriladigan grantlar, imtiyozli kreditlar va
texnoparklar orqali innovatsiyalar rag‘batlantirilmoqda.
AQSHda esa xususiy sektor innovatsiyalarni ilgari surishda yetakchi rol
o‘ynaydi. Venchur kapital, startaplar va Silikon vodiysi kabi ekotizimlar bunga
misoldir.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
134
134
Bu mamlakatlarda innovatsion muhitni shakllantirishda quyidagi jihatlarga
e’tibor qaratiladi: qonunchilik bazasining mustahkamligi, ilm-fan va ishlab chiqarish
integratsiyasi,
investitsion
muhitning
jozibadorligi,
kadrlar
salohiyati
va
infratuzilmaning rivojlanganligi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, innovatsion siyosat faqatgina texnologik
yangilanish bilan cheklanmasligi lozim. U milliy ta’lim siyosati, iqtisodiy
rejalashtirish, fiskal tartibot va tashqi savdo strategiyalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi
kerak. Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida innovatsion faoliyatni maktabgacha
ta’limdan boshlab shakllantirish siyosati mavjud. Bu esa innovatsion fikrlovchi avlodni
tayyorlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, xalqaro miqyosda texnologik hamkorlik, qo‘shma laboratoriyalar,
global texnoparklar va moliyaviy institutlar bilan aloqalar ham innovatsion
boshqaruvda muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda innovatsion rivojlanishni ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida tanlab, qator tizimli islohotlarni amalga oshirmoqda.
"Innovatsion rivojlanish strategiyasi - 2030", Innovatsion rivojlanish agentligi
faoliyati, Yashnobod, Xorazm va boshqa hududlardagi texnoparklarning tashkil etilishi
buning yaqqol misolidir. Shuningdek, IT Park, “Yoshlar – kelajagimiz” dasturi va
startap ekotizimlarining rivojlanishi ijobiy natijalar bermoqda.
Biroq mavjud muammolar ham yo‘q emas:
Innovatsiyalarni moliyalashtirish darajasi past, xususiy sektor investitsiyalari
sust.
Kadrlar tayyorlashda amaliy tajribaga ega mutaxassislar yetishmaydi.
Innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlovchi qonunchilik va soliq tizimi to‘liq
ishlamayapti.
Mavjud muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi yo‘nalishlarda yechim va
takliflar ilgari suriladi:
1.
Moliyaviy mexanizmlarni isloh qilish: Innovatsion loyihalar uchun
maxsus fondlar, venchur kapital va grant tizimlarini yo‘lga qo‘yish. Banklar tomonidan
startaplarga past foizli kreditlar berishni rag‘batlantirish.
2.
Kadrlar salohiyatini rivojlantirish: Oliy ta’lim muassasalarida innovatsion
boshqaruv, texnologik tadbirkorlik kabi yo‘nalishlarni kengaytirish. Ilm-fan va ishlab
chiqarish o‘rtasidagi integratsiyani mustahkamlash.
3.
Innovatsion infratuzilmani kuchaytirish: Har bir hududda texnoparklar,
inkubatorlar va R&D markazlarini tashkil etish. Hududiy innovatsion markazlar orqali
mahalliy resurslarga asoslangan texnologiyalarni rivojlantirish.
4.
Raqamli transformatsiyani jadallashtirish: Sun’iy intellekt, IoT, Big Data
texnologiyalarini iqtisodiyot tarmoqlariga joriy etish. Raqamli innovatsiyalar uchun
soliq imtiyozlari yaratish.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
135
135
5.
Davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish: Innovatsion loyihalarda davlat va
biznes vakillarining sheriklik asosida ishlashini rag‘batlantirish. Qo‘shma innovatsion
laboratoriyalar tashkil etish.
Xulosa Globallashuv sharoitida innovatsiyalarni iqtisodiyotga samarali joriy etish
davlatlarning barqaror rivojlanishi va global bozorlar bilan integratsiyasini
ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. O‘zbekistonda bu yo‘nalishda asosiy tamoyillar
shakllanmoqda, ammo ularni kompleks va tizimli tarzda boshqarish talab etiladi.
Xalqaro tajriba, milliy ehtiyoj va zamonaviy texnologik imkoniyatlar uyg‘unligida
ishlab chiqilgan siyosatgina innovatsion iqtisodiyot sari ishonchli yo‘l bo‘lib xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (TAVSIYA ETILADI)
:
1.
Porter [1], M. E. (1998). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior
Performance.
Harvard
Business
Review
Press.
– Innovatsion raqobat va strategik boshqaruv tamoyillarini asoslaydi.
2.
Lundvall [2], B.-Å. (1992). National Systems of Innovation: Towards a Theory of
Innovation
and
Interactive
Learning.
Oxford
University
Press.
– Innovatsion tizimlar va milliy strategiyalar haqida.
3.
OECD [3] (2020). Science, Technology and Innovation Outlook 2020. OECD [3]
Publishing.
– Rivojlangan mamlakatlar tajribasi va innovatsion siyosatlar tahlili.
4.
World Bank [4] (2021). Innovation and Economic Growth: A Review of the
Evidence.
World
Bank
[4]
Reports.
– Innovatsiya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4422-son qarori [5] (2019 yil 21
noyabr). “2022–2030 yillarda innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”.
6.
Innovatsion
rivojlanish
vazirligi
[6]
hisobotlari
(2022–2024
yillar).
– Rasmiy tahlillar va statistik ko‘rsatkichlar.
7.
UNESCO
[7]
(2021).
Global
Innovation
Index
Report.
– Innovatsion reytinglar va davlatlar kesimidagi taqqoslashlar.
Foydalanilgan adabiyotlar
[1] Porter, M. E. (1998). *Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior
Performance*. Harvard Business Review Press.
[2] Lundvall, B.-Å. (1992). *National Systems of Innovation: Towards a Theory of
Innovation and Interactive Learning*. Oxford University Press.
[3] OECD (2020). *Science, Technology and Innovation Outlook 2020*. OECD
Publishing.
[4] World Bank (2021). *Innovation and Economic Growth: A Review of the
Evidence*. World Bank Reports.
[5] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4422-son qarori (2019 yil 21 noyabr).
*“2022–2030 yillarda innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”*.
[6] Innovatsion rivojlanish vazirligi hisobotlari (2022–2024 yillar).
[7] UNESCO (2021). *Global Innovation Index Report*.
