JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
116
116
IEC 61850 ASOSIDA AQLLI TARMOQLARNING SHAKLLANISHI
Nimatov Samad Jaysanovich -
t.f.d dotsent
Toshkent davlat texnika universiteti,
Elektr texnikasi kafedrasi dotsenti
Abraev Tursunpolat Azamat o’g’li
Toshkent davlat texnika universiteti doktorantura talabasi
E-mail: abraevtursunpulat@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada IEC 61850 xalqaro standarti asosida aqlli elektr
tarmoqlarining shakllanish jarayoni tahlil qilinadi.Unda ma’lumot uzatish
qurilmalararo o’zaro aloqa va tarmoqlarni avtomatlashtirishda ushbu standartning
ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, IEC 61850 protokolining ochiq arxitekturasi,tezkor
ishlash mexanizmlari hamda real vaqt rejimida boshqaruv imkoniyatlari ko’rib
chiqilgan. Aqlli tarmoqlarni joriy etish orqali elektr energiyasi tizimining
ishonchliligi,samaradorligi va barqarorligi oshishini ta’minlovchi texnologik
yechimlar asoslab berilgan.
Kalit so’zlar
: IEC 61850, aqlli tarmoqlar, elektr energiyasi tizimi,
avtomatlashtirish, ma’lumot uzatish, real vaqt monitoringi, energetika standartlari,
ishonchlilik, samaradorlik, boshqaruv tizimi.
Аннотация
: В данной статье рассматривается процесс формирования
интеллектуальных (умных) электрических сетей на основе международного
стандарта IEC 61850. Раскрыта значимость данного стандарта в передаче
данных, взаимодействии между устройствами и автоматизации сетей. Также
подробно рассмотрены открытая архитектура протокола IEC 61850, его высокая
скорость работы и возможности управления в режиме реального времени.
Обоснованы
технологические
решения,
обеспечивающие
повышение
надежности, эффективности и устойчивости энергосистем при внедрении
интеллектуальных
сетей.
Статья
предназначена
для
специалистов,
исследователей и студентов, интересующихся инновационными стандартами в
энергетике.
Ключевые
слова:
IEC
61850,
интеллектуальные
сети,
энергосистема, автоматизация, передача данных, мониторинг в
реальном
времени,
энергетические
стандарты,
надежность,
эффективность, системы управления.
Abstract:
this article analyzes the development of smart electrical g rids
based on the international iec 61850 standard. The importance of the standard
in data transmission, device-to-device communication, and grid automation
is discussed. The open architecture, high -speed performance, and real-time
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
117
117
control capabilities of the iec 61850 protocol are examined in detail. The
paper substantiates technological solutions that improve the reliability,
efficiency, and stability of power systems through the implementation of
smart grids. This article is intended for professionals, r esearchers, and
students interested in innovative energy standards.
Keywords:
IEC 61850, smart grids, power system, automation, data
transmission, real-time monitoring, energy standards, reliability, efficiency,
control systems.
Kirish
IEC 61850 standartining asosiy vazifalaridan biri aqlli boshqaruv tizimlarini
yaratishdir. Bu tizimlar real vaqt rejimida ma’lumot almashish, energiya oqimini
kuzatish va nosozliklarni oldindan aniqlash imkonini beradi.SCADA tizimi taqsimotni
avtomatlashtirishning ko'p qirrali xususiyatini va elektr energiyasini taqsimlashni
boshqarish tizimining yuqori darajadagi ilovalarini qo'llab-quvvatlash uchun barcha
infratuzilma elementlariga ega bo'lishi kerak.
Asosiy qism
.
SCADA tizimlari aslida oddiy turar-joy binosi yoki murakkab keng miqyosli PV
yoki shamoldan uzoq elektr stantsiyasidan real vaqt rejimida atrof-muhit
ma'lumotlarini to'plash, kuzatish va tahlil qilish uchun ishlatiladigan jarayonlarni
boshqarish tizimlari (PCS-Process Control Systems). PCSlar mikrotarmoqni
avtomatlashtirish yoki quvvat taqsimlash tizimlari uchun mo'ljallangan ishlab
chiqarilgan va iste'mol qilinadigan energiya yoki elektr tarmog'ini boshqarish kabi
oldindan belgilangan ma'lumotlar va shartlar to'plamidir. Aqlli tarmoq boshqaruvi
quyidagi bog’lanish asosida shakllanadi:
u(t) = K
p
·e(t) + K
i
·∫e(t)dt + K
d
·(de(t)/dt)
Bu yerda:
u(t) — chiqish signali, ya’ni boshqaruv qiymati (masalan, kuchlanish yoki
chastotani o‘zgartirish orqali quvvatni sozlash),
e(t) — xatolik: e(t) = P
ref
− P(t) (ya’ni kerakli parametr qiymati (masalan kerakli
quvvat) minus haqiqiy o‘lchangan parametr qiymati (masalan o’lchangan quvvat)),
K
p
— proporsional koeffitsient (tezkor javob uchun),
K
i
— integral koeffitsient (doimiy xatoni yo‘qotish uchun),
K
d
— differensial koeffitsient (o‘zgartirish tezligini boshqarish uchun).
IEC 61850 va aloqador tizmlar protokollari
IEC61850 standarti turli xil ilovalardagi turli protokollar uchun jarayonni
tezlashtiradi
va
markaziy
bog’lovchi,
tizimlovchi
vazifasini
bajaradi:
1.Nimstansiyalardagi aloqalar (MMS/GOOSE/SV) [1] 2.Shamol elektr stansiyalari
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
118
118
uchun aloqa (IEC 61400-25) 3.Markazlashtirilmagan energiya resurslari uchun
aloqalar (DER - IEC 61850-420) 4.Intellektual elektron qurilmalar 5.O'lchov asboblari
6.SCADA tizimlari[2] 7. Monitoring [3].
Shuningdek, elektr qurilmalar IEC61850 standarti aqlli tarmoqni shakllantirishda
vosita vazifasini bajaradigan quyidagi funksionalliklarga ham ega: 1. C# kutubxonasi
.NET ilovalarida osongina joylashtiriladigan boshqariladigan DLL komponentini
yaratish imkonini beradi. Bu C kutubxonasining o'ramidir. U GUI ilovalariga, SCADA
tizimlariga integratsiya qilish uchun ishlatilishi mumkin . 2.NET va Mono bilan mos
keladi.Windows, Linux va .NET va Mono tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan boshqa
platformalarda ishlaydi 3.APIdan foydalanish juda oson. MMS mijoz/serverni qo'llab-
quvvatlash 4.GOOSE/SV abonentlarini qo'llab-quvvatlash [4].
1-rasm. IEC 61850 asosida aqlli tarmoqlar.
Texnologik afzalliklar va aqlli tarmoq
1-rasmda aqlli tarmoq tizimi ma'lumotlarni markazsizlashtirish, qayta
tiklanadigan taqsimlangan energiya ishlab chiqarish va energiyani saqlash va tarqatish
tizimini avtomatlashtirishni o'z ichiga olgan taqsimlangan tizimdan iborat va
mijozlarning hamkorligi va o'zaro ta'siri, mikrotarmoqlar va yuqori elektr energiyasi
talabiga ega elektr qurilmalari bilan ham bog'liqligi tasvirlangan. Aqlli tarmoq ta'rifi
bo'yicha real vaqt rejimida ma'lumotlar monitoringi va energiya yetkazib berish
infratuzilmasi uchun texnologik yechimlarni amalga oshirish orqali tezkor ikki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
119
119
tomonlama raqamli aloqa orqali faol mikrotarmoqlarni boshqarishdir. Aqlli tarmoq
mikrotarmoqlar o'rtasida va elektr ta'minoti, qayta tiklanadigan energiya ishlab
chiqaruvchi qurilmalar, iste'molchi yuklari qurilmalari va uchinchi tomon tashkilotlari
yoki iste'molchilar, sotuvchilar yoki tartibga soluvchi tashkilotlar o’rtasida
integratsiyani yuzaga keltirishdir. Aqlli tarmoq elektr tarmog'i bo'ylab elektr energiyasi
oqimini kuzatuvchi sun’iy intellekt algoritmlarini izchillik bilan qo’llashga asoslangan
aqlli monitoring tizimini o'z ichiga oladi. Quyosh, yonilg'i xujayrasi va shamoldan
energiya tebranishlari, yo'qotishlar va kogeneratsiya integratsiyasini boshqarish uchun
uzatish liniyalaridan foydalanish SCADA lari ham aqlli tarmoq qamroviga kiradi.
Xulosa
1.
Shunday qilib, aqlli energiya tarmoqlari an’anaviy tizimlarga nisbatan bir qator
afzalliklarga ega: 1.Real vaqt rejimida monitoring va boshqarish; 2.Kiberxavfsizlik
choralari orqali tizim himoyasi; 3.IoT va sun’iy intellekt asosida energiya tahlili. IoT
va sun’iy intellekt asosidagi avtomatlashtirish va optimallashtirish tizimlari.
2.
Ushbu maqola PhD dissertatsiyam natijalari va xulosalarini quyidagicha aks
ettiradi: Aqlli energiya tizimlarining ishlash tamoyillari SVM, mustahkamlovchi
kuchaytiruvchi o‘rganish, Q-learning, Deep Q-Networks kabi quyidagi sun’iy intellekt
algoritmlariga asoslanadi hamda IEC 61850 asosida aqlli boshqaruv va aqlli energiya
tarmoqlarining ushbu qismda bayon etilgan texnologik afzalliklarini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
IEC 61850 xalqaro standarti. Xalqaro Elektrotexnika Komissiyasi (IEC). URL:
https://www.iec.ch
2.
Mackiewicz R. (2006). IEC 61850 haqida umumiy ma’lumot va uning
afzalliklari // Power Systems Conference and Exposition (PSCE).
3.
Sidhu T. S., Pradhan A. K. (2011). IEC 61850 asosidagi nimstansiyalar
avtomatlashtirilishi: O‘quv qo‘llanma
4.
Farhangi H. (2010). Aqlli tarmoq yo‘li // IEEE Power and Energy Magazine.
